Ορθορεξία: Πότε η υγιεινή διατροφή γίνεται επικίνδυνος ψυχαναγκασμός

Η ορθορεξία αφορά την εμμονή με την «καθαρή» και υγιεινή διατροφή. Όταν η φροντίδα της υγείας ξεπερνά το μέτρο, μπορεί να μετατραπεί σε ψυχαναγκασμό, με σοβαρό αντίκτυπο στη σωματική και ψυχική υγεία, αλλά και στην κοινωνική ζωή. Οι ειδικοί επισημαίνουν ότι, αν το φαγητό προκαλεί άγχος, μπορεί να ακολουθήσουν αυστηροί αποκλεισμοί τροφών, απομόνωση και δυσκολίες στην καθημερινότητα. Τα social media φαίνεται επίσης να ενισχύουν την τάση, κυρίως στους νέους.

Πιο αναλυτικά

Πότε η προσπάθεια να τρεφόμαστε όσο γίνεται πιο υγιεινά παύει να μας ωφελεί; Αν τα τρόφιμα χωρίζονται αυστηρά σε «καλά» και «κακά», αποκλείονται ολόκληρες κατηγορίες και το φαγητό εκτός σπιτιού προκαλεί έντονη ανησυχία, τότε η επιδίωξη της υγιεινής διατροφής ίσως έχει ξεπεράσει τα όρια.

Στο σημείο αυτό βρίσκεται η λεπτή διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στην προσεκτική επιλογή τροφίμων και την ορθορεξία, όπως εξηγεί στο Αθηναϊκό-Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων η Βάια Λαμπαδιάρη, καθηγήτρια Παθολογίας-Ενδοκρινολογίας του ΕΚΠΑ.

«Η ορθορεξία χαρακτηρίζεται από ανελαστική και άκαμπτη προσκόλληση στην κατανάλωση υγιεινής, “καθαρής” τροφής, γεγονός που συχνά οδηγεί σε επιβλαβείς επιπτώσεις για τη σωματική και την ψυχική υγεία, καθώς και σε σοβαρό περιορισμό της καθημερινής ζωής και της κοινωνικότητας», αναφέρει.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΗΆνοια: Τα 42 λεπτά έκθεσης σε φυσικό φως που ίσως κάνουν τη διαφορά

Τα σημάδια της ορθορεξίας που χρειάζονται προσοχή

Το βασικό στοιχείο που ξεχωρίζει την ορθορεξία από μια ισορροπημένη σχέση με τη διατροφή είναι το πόσο κεντρικό ρόλο αποκτά το φαγητό στη ζωή του ατόμου.

Στα σημάδια που καταγράφουν οι ειδικοί περιλαμβάνονται το άγχος και οι ψυχαναγκασμοί για το φαγητό, οι πολλές ώρες που αφιερώνονται στην επιλογή και την προετοιμασία γευμάτων, ο αποκλεισμός ολόκληρων ομάδων τροφίμων και η άρνηση κατανάλωσης φαγητού που έχουν ετοιμάσει άλλοι. Κοινωνική απομόνωση μπορεί επίσης να προκύψει.

Ο Αμερικανός γιατρός Στίβεν Μπράτμαν εισήγαγε τον όρο «νευρική ορθορεξία» το 1997. Η ονομασία σχηματίστηκε από τις ελληνικές λέξεις «ορθός» και «όρεξη».

Παρότι το επιστημονικό ενδιαφέρον για την ορθορεξία αυξάνεται, δεν αποτελεί σήμερα ξεχωριστή ψυχική διαταραχή στα διεθνή διαγνωστικά συστήματα DSM-5-TR και ICD-11. Οι επιστήμονες εξετάζουν αν εντάσσεται στο ευρύτερο πεδίο των ιδεοψυχαναγκαστικών διαταραχών ή των διαταραχών πρόσληψης τροφής. Στη διεθνή βιβλιογραφία περιγράφεται ως παθολογική εμμονή με τη «σωστή» διατροφή, η οποία συνοδεύεται από περιορισμούς και τελετουργίες γύρω από το φαγητό.

Ο «σωστός» τρόπος διατροφής που καταλαμβάνει όλη τη ζωή

Για έναν άνθρωπο που αρχίζει σταδιακά να οργανώνει όλη του τη ζωή γύρω από όσα επιτρέπεται ή απαγορεύεται να φάει μιλά ο Φραγκίσκος Γονιδάκης, καθηγητής Ψυχιατρικής στην Ιατρική Σχολή του ΕΚΠΑ και υπεύθυνος της Μονάδας Διαταραχών Πρόσληψης Τροφής στην Α’ Ψυχιατρική Κλινική του Αιγινητείου Νοσοκομείου.

«Κάποιοι άνθρωποι έχουν αναπτύξει μια τόσο μεγάλη εμμονή με την υγιεινή, σωστή και βασισμένη σε κανόνες διατροφή, που τους παίρνει ατελείωτες ώρες να αποφασίσουν τι θα αγοράσουν στο σούπερ μάρκετ, στα καταστήματα βιολογικών προϊόντων ή στο διαδίκτυο. Τους παίρνει πολλές ώρες να μαγειρέψουν και όλα αυτά επηρεάζουν την εργασιακή, την προσωπική και την κοινωνική τους ζωή», εξηγεί.

Ένα γεύμα έξω μπορεί να γίνει αιτία έντονου άγχους. Το άτομο ενδέχεται να αποφεύγει εστιατόρια, ταβέρνες και συναντήσεις με φίλους, καθώς δεν ξέρει από πού προέρχονται τα τρόφιμα, ποια είναι τα συστατικά τους ή πώς έχουν παρασκευαστεί.

Η αυστηρή προσκόλληση στους κανόνες μπορεί να επιβαρύνει και τις προσωπικές σχέσεις, όταν η συμβίωση με κάποιον που δεν τους ακολουθεί οδηγεί σε διαρκείς εντάσεις. Παράλληλα, η εργασία μπορεί να επηρεαστεί αν η αναζήτηση και η προετοιμασία του «σωστού» γεύματος απορροφούν υπερβολικά μεγάλο μέρος της ημέρας.

Ορθορεξία και ψυχογενής ανορεξία: οι βασικές διαφορές

Η ορθορεξία έχει ορισμένα κοινά σημεία με τις διαταραχές πρόσληψης τροφής, αλλά δεν είναι το ίδιο με αυτές.

«Δεν είναι στόχος το σώμα, όπως στην ανορεξία», επισημαίνει ο κ. Γονιδάκης. Στην περίπτωση της ορθορεξίας, το βάρος πέφτει κυρίως στην ποιότητα και την «καθαρότητα» των τροφίμων, καθώς και στον χωρισμό τους σε όσα θεωρούνται επιτρεπτά και όσα απαγορεύονται.

Καθώς διευρύνονται οι αποκλεισμοί, η διατροφή γίνεται ολοένα πιο περιορισμένη. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε ελλείψεις θρεπτικών συστατικών, προβλήματα υγείας ή ακόμη και πολύ χαμηλό σωματικό βάρος, αλλά «από διαφορετικό δρόμο από αυτόν της ανορεξίας», διευκρινίζει ο καθηγητής.

Ο ρόλος των social media στη διάδοση της «καθαρής» διατροφής

Ένας επιπλέον παράγοντας είναι η προβολή του λεγόμενου «καθαρού» φαγητού από λογαριασμούς που ασχολούνται με τη διατροφή, την ευεξία και τη φυσική κατάσταση.

Οι νέοι, ειδικότερα, βλέπουν συχνά περιεχόμενο που χαρακτηρίζει τις τροφές «καθαρές» ή «βλαβερές». Έρευνα σε άτομα που ακολουθούσαν λογαριασμούς υγιεινής διατροφής στο Instagram κατέγραψε συσχέτιση ανάμεσα στη μεγαλύτερη χρήση της πλατφόρμας και στην εμφάνιση περισσότερων συμπτωμάτων ορθορεξίας, χωρίς αυτό από μόνο του να αποδεικνύει ότι η χρήση προκαλεί τα συμπτώματα.

Γιατί η ορθορεξία δύσκολα αναγνωρίζεται

Στα αρχικά της στάδια, τουλάχιστον, η ορθορεξία έχει το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό να μοιάζει με θετική στάση. Η προσεκτική επιλογή τροφίμων και η αποφυγή όσων θεωρούνται ανθυγιεινά παραπέμπουν σε έναν άνθρωπο που φροντίζει την υγεία του.

«Συχνά εντάσσεται σε μία συνολική εικόνα υγιεινού lifestyle, που θεωρητικά είναι κάτι θετικό», αναφέρει η κ. Λαμπαδιάρη. Συνήθως, το ίδιο το άτομο δεν αντιλαμβάνεται κάποιο πρόβλημα: πιστεύει ότι προφυλάσσει την υγεία του και έτσι δεν αναζητά υποστήριξη.

Στη Μονάδα Διαταραχών Πρόσληψης Τροφής του Αιγινητείου έχουν ζητήσει βοήθεια συγγενείς ανθρώπων με παρόμοια συμπεριφορά, όταν κατάλαβαν ότι αυτή είχε ξεπεράσει τα συνηθισμένα όρια. Οι ίδιοι οι άνθρωποι, αντίθετα, συχνά εκλαμβάνουν ως υπερβολικές τις ανησυχίες των οικείων τους.

Πού βρίσκεται η λεπτή διαχωριστική γραμμή

Πιθανές σχέσεις της ορθορεξίας με τον αθλητισμό και τον πρωταθλητισμό, την καταναγκαστική άσκηση και την τελειοθηρία βρίσκονται υπό διερεύνηση. Οι πιο ισχυρές συσχετίσεις, όπως φαίνεται, αφορούν τις διαταραχές πρόσληψης τροφής και την ιδεοψυχαναγκαστική συμπτωματολογία.

Το ενδιαφέρον για την ποιότητα του φαγητού δεν είναι αυτό που ξεχωρίζει την ορθορεξία από μια απλώς προσεκτική διατροφή. Το όριο ξεπερνιέται όταν οι διατροφικοί κανόνες προκαλούν έντονο άγχος, οδηγούν στον αποκλεισμό αναγκαίων τροφών και αρχίζουν να περιορίζουν την κοινωνική, προσωπική και επαγγελματική ζωή.

Πηγή: ertnews.gr