ΝΗΣΤΕΙΑ ΤΩΝ ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΩΝ: ΓΙΑΤΙ ΑΡΧΙΖΕΙ ΣΤΙΣ 15 ΝΟΕΜΒΡΙΟΥ;
Το μέτρημα έως την παραμονή, η σχέση με τον Άγιο Φίλιππο και το νόημα πέρα από το τραπέζι.
Η νηστεία των Χριστουγέννων αρχίζει στις 15 Νοεμβρίου και ολοκληρώνεται στις 24 Δεκεμβρίου, παραμονή της εορτής. Αν μετρήσουμε και τις δύο ημερομηνίες, πρόκειται για 40 ημέρες προετοιμασίας για τη Γέννηση του Χριστού.
Το σαρανταήμερο, όμως, δεν αφορά μόνο τις τροφές που μπαίνουν στο τραπέζι. Στην ορθόδοξη παράδοση είναι και μια περίοδος πνευματικής προετοιμασίας, ενώ οι λεπτομέρειες της νηστείας δεν εφαρμόζονται παντού με τον ίδιο τρόπο.
Πώς μετράμε τη νηστεία των Χριστουγέννων;
Η πρώτη ημέρα είναι η 15η Νοεμβρίου και η τελευταία η 24η Δεκεμβρίου. Η εορτή της Γέννησης ακολουθεί στις 25 Δεκεμβρίου, μετά την ολοκλήρωση της νηστείας.
Ο υπολογισμός γίνεται πιο απλός αν χωρίσουμε το διάστημα στα δύο. Από τις 15 έως και τις 30 Νοεμβρίου μετράμε 16 ημέρες. Από την 1η έως και τις 24 Δεκεμβρίου προσθέτουμε άλλες 24: συνολικά 40.
Η ημερομηνία της έναρξης συνδέεται και με μια εκκλησιαστική μνήμη. Στις 14 Νοεμβρίου τιμάται ο Απόστολος Φίλιππος, γι’ αυτό η νηστεία που αρχίζει την επομένη είναι γνωστή και ως «νηστεία του Αγίου Φιλίππου».
Γιατί η προετοιμασία διαρκεί 40 ημέρες;
Στην ορθόδοξη παράδοση, το σαρανταήμερο είναι χρόνος προετοιμασίας για τη Γέννηση του Χριστού. Ο περιορισμός στο φαγητό αποτελεί μέρος αυτής της προετοιμασίας, όχι όμως ολόκληρο το περιεχόμενό της.
Σε θεολογική εξήγηση που αποδίδεται στον Συμεών Θεσσαλονίκης, οι 40 ημέρες συνδέονται συμβολικά με τη νηστεία του Μωυσή πριν λάβει τις πλάκες του Νόμου. Η χριστιανική περίοδος, αντίστοιχα, προετοιμάζει για την υποδοχή του ενσαρκωμένου Λόγου.
Η εκκλησιαστική παράδοση συνδέει τη νηστεία και με την προσευχή και την ελεημοσύνη, αλλά και με την προσπάθεια αποχής από την κακολογία, τον θυμό και τις επιβλαβείς σκέψεις. Δεν εξαντλείται, επομένως, στο αν ένα γεύμα είναι νηστίσιμο.
Ήταν πάντοτε σαρανταήμερη;
Η σημερινή διάρκειά της δεν εμφανίστηκε εξαρχής με τη μορφή που γνωρίζουμε. Η Ιερά Μητρόπολη Νέας Σμύρνης αναφέρει ότι οι πρώτες μαρτυρίες για νηστεία πριν από τα Χριστούγεννα στην Ανατολή ανάγονται στον 6ο αιώνα και ότι η περίοδος ήταν αρχικά μικρότερη.
Η ίδια ιστορική παρουσίαση παραθέτει μαρτυρία του Θεοδώρου Βαλσαμώνος από τον 12ο αιώνα, στην οποία η νηστεία χαρακτηρίζεται επταήμερη, πριν επεκταθεί αργότερα στις 40 ημέρες.
Και στο τραπέζι τι ισχύει;
Οι κανόνες δεν περιγράφονται με τον ίδιο τρόπο σε κάθε τόπο. Εξαρτώνται από την ημερολογιακή ημέρα και την εκκλησιαστική παράδοση, ενώ λαμβάνονται υπόψη και οι προσωπικές συνθήκες. Ένα ενιαίο μενού για όλους θα ήταν παραπλανητικό.
Σε μία ελληνική εκκλησιαστική περιγραφή, η αποχή από κρέας, γαλακτοκομικά και αυγά ισχύει σε όλο το σαρανταήμερο. Στην ίδια πρακτική, το ψάρι επιτρέπεται έως και τις 17 Δεκεμβρίου, εκτός Τετάρτης και Παρασκευής, με εξαίρεση για την εορτή των Εισοδίων της Θεοτόκου στις 21 Νοεμβρίου.
Από τις 18 έως τις 24 Δεκεμβρίου, σύμφωνα με αυτή την περιγραφή, επιτρέπονται το κρασί και το λάδι, εκτός Τετάρτης και Παρασκευής, όταν η νηστεία τηρείται χωρίς λάδι.
Η πρακτική μπορεί να διαφέρει: για παράδειγμα, η Μητρόπολη Λεμεσού αναφέρει ότι το ψάρι επιτρέπεται τα Σάββατα και τις Κυριακές έως τις 12 Δεκεμβρίου. Για συγκεκριμένες ημέρες, έχει σημασία η τοπική εκκλησιαστική καθοδήγηση.
Χρειάζεται να νηστεύουν όλοι με τον ίδιο τρόπο;
Όχι. Οι εκκλησιαστικές οδηγίες αναγνωρίζουν ότι η νηστεία μπορεί να προσαρμόζεται στην προσωπική κατάσταση. Σε περίπτωση ασθένειας, για παράδειγμα, προβλέπεται προσαρμογή ώστε ο άνθρωπος να καταναλώνει ό,τι χρειάζεται για την υγεία του.
Προσαρμογές αναφέρονται και για την εγκυμοσύνη και τον θηλασμό, ενώ τα μικρά παιδιά εισάγονται σταδιακά στη νηστεία. Για τον τρόπο τήρησής της, μπορεί κανείς να συζητήσει με τον πνευματικό του.
Υπάρχει, τέλος, και μια ημερολογιακή διάκριση: ορισμένες ορθόδοξες κοινότητες ακολουθούν το Ιουλιανό ημερολόγιο για τις σταθερές εορτές και γιορτάζουν τα Χριστούγεννα στις 7 Ιανουαρίου του πολιτικού ημερολογίου. Αυτό δεν αλλάζει το διάστημα 15 Νοεμβρίου έως 24 Δεκεμβρίου που αφορά την πρακτική στην Ελλάδα.
Οι ημερομηνίες δίνουν το πλαίσιο· ο τρόπος της νηστείας προσαρμόζεται στην ημέρα και στον άνθρωπο.
