ΒΙΕΝΝΗ: ΑΕΙΦΟΡΙΑ ΚΑΙ ΓΑΛΗΝΗ Η SLOW LIVING ΣΕ ΒΑΣΙΛΙΚΟΥΣ ΔΡΟΜΟΥΣ
Λέξεις, εικόνες: Στέργιος Μήτας Η Βιέννη ήταν πάντα για μένα μια αγαπημένη πόλη λόγω της μουσικής της. Τώρα όμως που την ξαναέζησα, έγινε αγαπημένη μου και για έναν…
Λέξεις, εικόνες: Στέργιος Μήτας
Η Βιέννη ήταν πάντα για μένα μια αγαπημένη πόλη λόγω της μουσικής της. Τώρα όμως που την ξαναέζησα, έγινε αγαπημένη μου και για έναν ακόμη λόγο: τη βιωσιμότητά της.
Εδώ η κλασική μουσική βρίσκει μία από τις σημαντικότερες ορχήστρες του κόσμου, τη Wiener Philharmoniker. Και αν σταθείς τυχερός να την ακούσεις μέσα στη Wiener Musikverein, η εμπειρία δύσκολα ξεχνιέται.
Αυτή τη φορά όμως δεν άκουσα μόνο μουσική, έζησα και την ίδια την πόλη περπατώντας τη ασταμάτητα. Αυτό που μου έκανε εντύπωση ήταν το πώς μια τόσο μεγάλη πρωτεύουσα καταφέρνει να παραμένει ήρεμη και ανθρώπινη παρά τον τεράστιο όγκο τουριστών. Πουθενά δεν ένιωσα να πιέζομαι από την κίνηση, τα αυτοκίνητα ή το άγχος μιας μεγαλούπολης.
Από τους μεγάλους άξονες της Ringstrasse μέχρι τις πιο ήσυχες γειτονιές έξω από το ιστορικό κέντρο, η Βιέννη λειτουργεί σαν ένας καλοκουρδισμένος μηχανισμός, όπου η μετακίνηση, η αρχιτεκτονική και η καθημερινότητα συνδέονται οργανικά.
Εδώ η βιωσιμότητα δεν μοιάζει με σύνθημα ή στρατηγική δημοσίων σχέσεων, είναι κάτι που βιώνεις καθημερινά. Στα μέσα μεταφοράς που λειτουργούν με ακρίβεια, στους δημόσιους χώρους που ανήκουν πραγματικά στους κατοίκους, στον τρόπο που ο χρόνος μοιάζει να επιβραδύνεται χωρίς η πόλη να χάνει τον ρυθμό και την ενέργειά της.
Περπατώντας στη Βιέννη, έχεις συνεχώς την αίσθηση ότι η πόλη δεν σε πιέζει να την καταναλώσεις. Σε καλεί απλώς να την παρατηρήσεις.
Βιέννη
Τη Βιέννη δεν θα τη δεις σαν μια ακόμη πρωτεύουσα της Κεντρικής Ευρώπης. Θα τη δεις σαν ένα πολυστρωματικό αστικό τοπίο όπου η ιστορία διαβάζεται σαν παρτιτούρα. Από τα ρωμαϊκά χρόνια της Vindobona έως την ακμή της σαν αυτοκρατορική έδρα των Αψβούργων, η πόλη διαμόρφωσε έναν ιδιαίτερο πολιτισμικό πυρήνα που συνδύασε εξουσία, τέχνη και αστική οργάνωση.
Τον 19ο αιώνα, με τη δημιουργία της Ringstrasse, η Βιέννη επανασχεδιάστηκε σαν ένα μεγάλο σκηνικό νεωτερικότητας, όπου η αρχιτεκτονική λειτουργούσε σαν δημόσια δήλωση ταυτότητας. Μέσα στον ίδιο αστικό ιστό, η μουσική παράδοση —από τον Mozart και τον Beethoven έως τον Gustav Mahler— διαμόρφωσε μια πόλη που κινείται διαρκώς ανάμεσα στο παρελθόν και στο παρόν, χωρίς ποτέ να χάνει την αίσθηση της συνέχειας και της μουσικότητας της.
Belvedere
Ήθελα να ξεκινήσω την περιπλάνηση μας στην πόλη από ένα σημείο που να συμπυκνώνει μαζί την αισθητική αλλά και την αίσθηση της πόλης: έναν χώρο όπου η αρχιτεκτονική, οι κήποι και η ηρεμία λειτουργούν σαν φυσική εισαγωγή στη Βιέννη.
Το Belvedere Palace χτισμένο στις αρχές του 18ου αιώνα για τον Prince Eugene of Savoy απλώνεται σε έναν αυστηρά δομημένο μπαρόκ άξονα, όπου οι κήποι οδηγούν το βλέμμα από το Lower Belvedere προς το Upper Belvedere και πίσω στην πόλη.
Νωρίς το πρωί, πριν πυκνώσει ο κόσμος, ο χώρος διατηρεί μια σπάνια ησυχία. Μπορείς να κινηθείς χωρίς βιασύνη, να σταθείς απέναντι στα μεγαλοπρεπή κτίρια και να παρατηρήσεις πώς η γεωμετρία των κήπων, οι προοπτικές και το φως οργανώνουν τον χώρο σχεδόν θεατρικά. Παρότι βρίσκεσαι στο κέντρο της πόλης, η αίσθηση παραμένει απρόσμενα ήρεμη.
Belvedere Palace
Μπαίνοντας στο Belvedere Palace, αισθάνεσαι πως αυτά τα κτίρια ανήκουν σε μια εποχή που δύσκολα θα μπορούσε να επαναληφθεί. Η κλίμακα, η λεπτομέρεια και η ποιότητα της κατασκευής τους μοιάζουν σχεδόν αδιανόητες για τα σημερινά δεδομένα. Από τις μνημειακές αίθουσες μέχρι τις διακοσμητικές λεπτομέρειες στις οροφές και τις σκάλες, τα πάντα σχεδιάστηκαν για να λειτουργούν ως επίδειξη δύναμης, πλούτου και πολιτισμικού κύρους.
Το συγκρότημα χτίστηκε στις αρχές του 18ου αιώνα σαν θερινή κατοικία του Prince Eugene of Savoy, ενός από τους σημαντικότερους στρατιωτικούς ηγέτες της Αυστριακής Αυτοκρατορίας και αποτελεί σήμερα ένα από τα σημαντικότερα δείγματα μπαρόκ αρχιτεκτονικής στη Βιέννη. Το Upper και το Lower Belvedere συνδέονται μέσα από συμμετρικούς κήπους και άξονες προοπτικής που μετατρέπουν ολόκληρο το σύνολο σε μια τεράστια σκηνογραφία εξουσίας.
Μπορεί αυτά τα ανάκτορα να δημιουργήθηκαν για την αριστοκρατία —και σε κοινωνικό επίπεδο δύσκολα μπορείς να τα δεις χωρίς επιφυλάξεις— όμως σήμερα είναι αδύνατο να μη θαυμάσεις την κατασκευαστική τους τελειότητα. Δεν πρόκειται για ‘’ανθρώπινα’’ κτίρια με τη σύγχρονη έννοια της κατοίκησης, η κλίμακά τους είναι σχεδόν υπερβολική για την καθημερινή ζωή. Η αξία τους πλέον δεν είναι λειτουργική αλλά ιστορική, αισθητική και μουσειακή.
Σήμερα, το Belvedere φιλοξενεί μία από τις σημαντικότερες συλλογές τέχνης της Αυστρίας, με έργα από τον Μεσαίωνα έως τη μοντέρνα εποχή, ενώ εδώ βρίσκεται και το περίφημο ‘’The Kiss’’ του Gustav Klimt, ίσως το πιο εμβληματικό έργο του βιεννέζικου κινήματος Secession.
Gustav Klimt
Με το που μπήκαμε στο Belvedere πήγαμε κατευθείαν να θαυμάσουμε τους πίνακες του. Είναι ένας μοναδικός ζωγράφος που τον εκτιμώ πολύ για τα έργα του αλλά και για τον χαρακτήρα του.
Υπήρξε μία από τις σημαντικότερες μορφές της βιεννέζικης καλλιτεχνικής σκηνής και ένας καλλιτέχνης που εξέφρασε όσο λίγοι την πολιτισμική ένταση της Βιέννης στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα. Ανήσυχος και αντισυμβατικός χαρακτήρας, απομακρύνθηκε από τον ακαδημαϊσμό της εποχής του και ίδρυσε μαζί με άλλους καλλιτέχνες το κίνημα “Secession” που σημαίνει ουσιαστικά ‘’απόσχιση’’.
Αναζήτησε μια νέα μορφή τέχνης όπου η ζωγραφική, η διακόσμηση και ο συμβολισμός λειτουργούσαν σαν ενιαία εμπειρία. Παρότι απέφευγε τη δημόσια έκθεση και διατηρούσε μια σχετικά απομονωμένη προσωπική ζωή, το έργο του προκάλεσε έντονες αντιδράσεις στην εποχή του, κυρίως λόγω του αισθησιασμού και της τολμηρής απεικόνισης του γυναικείου σώματος.
Η ζωγραφική του χαρακτηρίζεται από χρυσές επιφάνειες, διακοσμητικά μοτίβα, οργανικές φόρμες και μια σχεδόν τελετουργική αίσθηση σύνθεσης. Στα έργα του, η ανθρώπινη μορφή μοιάζει συχνά να χάνεται μέσα σε ένα πυκνό σύμπαν συμβόλων, γεωμετρίας και υφών, δημιουργώντας μια αίσθηση ανάμεσα στο όνειρο και την επιθυμία.
Στους πίνακες στις φωτογραφίες βλέπεις δυο διαφορετικά έργα του. Ένα της πρώιμης εποχής του και ένα από τα τελευταία του.
Ο πρώτος πίνακας είναι το ‘’Portrait of Sonja Knips’’ (1898) Είναι ένα από τα σημαντικότερα πρώιμα πορτρέτα του Klimt και θεωρείται μεταβατικό έργο, γιατί εδώ αρχίζει να απομακρύνεται από τον ακαδημαϊκό ρεαλισμό και να περνά στη πιο ατμοσφαιρική και διακοσμητική αισθητική που αργότερα θα τον καθιερώσει.
Ο δεύτερος είναι ο ανολοκλήρωτος πίνακας ‘’The Bride’’ ένα από τα τελευταία έργα του πριν τον θάνατό του το 1918. Εδώ οι γυναικείες μορφές μπλέκονται σχεδόν οργανικά μεταξύ τους, δημιουργώντας ένα πυκνό σύμπαν αισθησιασμού, επιθυμίας και ψυχολογικής έντασης.
The Kiss
Θεωρείται το αριστούργημα του και ο πιο διάσημος πίνακας στο Belvedere και όχι άδικα. Το The Kiss είναι ίσως το πιο εμβληματικό έργο του Gustav Klimt και ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα έργα της μοντέρνας ευρωπαϊκής τέχνης. Δημιουργήθηκε την περίοδο 1907–1908, στη λεγόμενη ‘’χρυσή περίοδο’’ του Klimt, όταν ο καλλιτέχνης χρησιμοποιούσε φύλλα χρυσού επηρεασμένος τόσο από τα βυζαντινά ψηφιδωτά όσο και από τη διακοσμητική αισθητική της Secession.
Κοιτώντας τον πίνακα, έχεις την αίσθηση μιας κινηματογραφικής στιγμής. Οι δύο μορφές μοιάζουν αποκομμένες από τον πραγματικό κόσμο, σαν να βρίσκονται μέσα σε έναν δικό τους χρόνο και χώρο. Δεν υπάρχει σχεδόν κανένα περιβάλλον γύρω τους, μόνο χρυσό, μοτίβα και φως. Η σκηνή θυμίζει κοντινό πλάνο από ταινία, όπου όλα παγώνουν για μια στιγμή απόλυτης συναισθηματικής έντασης.
Αυτό που κάνει το έργο τόσο ιδιαίτερο είναι η ισορροπία ανάμεσα στον αισθησιασμό και την αφαίρεση. Τα σώματα χάνονται μέσα σε γεωμετρικά και οργανικά μοτίβα, ενώ το χρυσό φόντο μετατρέπει την αγκαλιά σε κάτι σχεδόν ιερό και τελετουργικό. Ο Klimt δεν ζωγράφισε ένα φιλί, μετέτρεψε μια ανθρώπινη στιγμή σε εικόνα διαχρονικής επιθυμίας και οικειότητας.
Η αίθουσα του The Kiss
Θα κάνω μια κριτική για την αίθουσα γιατί νομίζω ότι αδικεί τον πίνακα. Το The Kiss μοιάζει σχεδόν ‘’φυλακισμένο’’ μέσα σε μια βαριά μουσειακή σκηνογραφία που ανήκει περισσότερο στον 19ο αιώνα παρά στην αισθητική εμπειρία που ζητά το ίδιο το έργο.
Αυτά τα μεγάλα κλειστά ξύλινα ανοίγματα δίπλα στον πίνακα λειτουργούν οπτικά πολύ άσχημα. Δημιουργούν βάρος, συμμετρία και μια ακαδημαϊκή αυστηρότητα που συγκρούεται με τη ρευστότητα και τον αισθησιασμό του Klimt. Ο πίνακας ζητά χώρο να ‘’αναπνεύσει’’, όχι να στριμώχνεται μέσα σε ένα τόσο φορτωμένο ιστορικό περιβάλλον.
Ο φωτισμός επίσης φαίνεται επίπεδος και ‘’ασφαλής’’. Προστατεύει το έργο, αλλά δεν το αναδεικνύει. Το χρυσό χάνει τη λάμψη και τη σχεδόν μεταφυσική ποιότητα που έχει όταν φωτίζεται σωστά.
Νομίζω ότι σήμερα ένα έργο σαν το ‘’The Kiss’’ θα μπορούσε να εκτεθεί πολύ διαφορετικά, Όχι για να γίνει ‘’instagramικό’’, αλλά για να ξαναποκτήσει τη σιωπή και τη συγκέντρωση που χρειάζεται. Γιατί ο Klimt, όσο διακοσμητικός κι αν φαίνεται, λειτουργεί μέσα από την ακινησία και την παρατήρηση.
Και η ειρωνεία είναι ότι ο ίδιος ο Klimt ήταν ριζοσπαστικός για την εποχή του. Ίσως σήμερα να προτιμούσε και ο ίδιος μια πιο σύγχρονη παρουσίαση του έργου του αντί για αυτή τη βαριά αυτοκρατορική σκηνογραφία.
Judith and the Head of Holofernes
Αυτός ο πίνακας έχει μια απίστευτη δύναμη να σε παρασέρνει. Το βλέμμα της Judith είναι αξεπέραστο σε έκφραση και αισθησιασμό. Είναι ένα έργο που όταν παρουσιάστηκε προκάλεσε σοκ στη βιεννέζικη κοινωνία.
Η Judith του Klimt δεν παρουσιάζεται σαν θρησκευτική ή ηρωική μορφή, όπως συνέβαινε παραδοσιακά στην ευρωπαϊκή ζωγραφική. Εδώ μετατρέπεται σε μορφή επιθυμίας, δύναμης και αισθησιασμού. Δεν κοιτά τον θεατή μοιάζει να γνωρίζει ότι την κοιτάζουν. Υπάρχει μια σχεδόν κινηματογραφική οικειότητα στην έκφρασή της, σαν ένα διακριτικό χαμόγελο ή σαν μια στιγμή πριν μιλήσει.
Ο Klimt φέρνει τη μορφή υπερβολικά κοντά μας μέσα από το κομμένο κάδρο, τον γυμνό λαιμό και το σώμα, τα μισόκλειστα μάτια και τη χρυσή διακόσμηση γύρω της.
Όλα δημιουργούν μια αίσθηση έλξης αλλά και αμηχανίας. Δεν ξέρεις αν η Judith σε προσκαλεί ή σε απειλεί. Και για μένα εκεί βρίσκεται η δύναμη του πίνακα. Είναι επίσης εντυπωσιακό πώς ο Klimt συνδυάζει, βυζαντινή ιερότητα, ερωτισμό, διακοσμητική πολυτέλεια και ψυχολογική ένταση.
Οι κήποι του Belvedere
Ο Klimt ήταν υπέροχος για ξεκίνημα στην Βιέννη και το συνιστώ να το κάνετε. Θα σας αφήσει με μια πολύ γλυκιά αίσθηση αισθησιασμού για τις επόμενες μέρες.
Βγήκαμε έξω να περπατήσουμε στους κήπους του Belvedere και έχεις την εντύπωση ότι βρίσκεσαι σε έναν αυτοκρατορικό zen κήπο. Παρότι η αισθητική τους ανήκει ξεκάθαρα στην ευρωπαϊκή μπαρόκ παράδοση, η αυστηρή συμμετρία, οι γεωμετρικοί άξονες και ο απόλυτος έλεγχος της φύσης δημιουργούν μια σχεδόν διαλογιστική αίσθηση, που θυμίζει σε σημεία την πειθαρχία των ιαπωνικών zen gardens.
Οι κήποι αναπτύσσονται σε διαδοχικά επίπεδα ανάμεσα στο Upper και το Lower Belvedere, οδηγώντας το βλέμμα μέσα από δεντροστοιχίες, σιντριβάνια, γλυπτά και συμμετρικά parterre φυτεύσεων. Τίποτα δεν μοιάζει τυχαίο. Κάθε φυτό, κάθε θάμνος και κάθε χρωματική αντίθεση φαίνεται να έχει τοποθετηθεί με απόλυτη ακρίβεια ώστε να λειτουργεί σαν μέρος μιας μεγαλύτερης σκηνογραφίας.
Είναι εντυπωσιακή η φροντίδα με την οποία οι κηπουροί διατηρούν αυτή την ισορροπία. Οι φυτεύσεις αλλάζουν διακριτικά ανά εποχή, ενώ η επιλογή των φυτών δεν υπηρετεί μόνο την αισθητική αλλά και τη γεωμετρία του χώρου, το φως και τις προοπτικές των κήπων. Ακόμη και όταν υπάρχουν πολλοί επισκέπτες, ο χώρος διατηρεί μια αίσθηση ηρεμίας και ελέγχου, λες και η φύση εδώ να έχει μετατραπεί σε μια μορφή αρχιτεκτονικής.
Περπατώντας στο ιστορικό κέντρο
Τα μουσεία της Βιέννης είναι εκπληκτικοί χώροι και μπορείς εύκολα να χαθείς μέσα τους για ώρες. Είναι όμως και απαιτητικοί. Το μυαλό δουλεύει ασταμάτητα μπροστά σε τόσες εικόνες και πληροφορίες, ενώ το σώμα κουράζεται από τη στατική περιπλάνηση στις αίθουσες. Πάντα μετά από ένα μουσείο χρειαζόμαστε ένα μεγάλο περπάτημα και το κέντρο της Βιέννης μοιάζει ιδανικό για αυτό.
Το μεγαλύτερο μέρος του ιστορικού πυρήνα είναι πεζοδρομημένο, ενώ ακόμη και οι δρόμοι όπου επιτρέπεται η κυκλοφορία λειτουργούν με ήπιους ρυθμούς: μικρά λεωφορεία, τραμ και οι χαρακτηριστικές άμαξες με άλογα κινούνται με τον δικό τους ήχο ανάμεσα στα ιστορικά κτίρια. Η πόλη δείχνει να έχει οργανωθεί έτσι ώστε ο πεζός να παραμένει στο επίκεντρο της εμπειρίας.
Ξεκινήσαμε από την Vienna State Opera, ένα από τα πιο εμβληματικά κτίρια της πόλης. Από εδώ αρχίζει ουσιαστικά το μεγάλο «U» του ιστορικού περιπάτου, μια διαδρομή που αγκαλιάζει τον παλιό αυτοκρατορικό πυρήνα της Βιέννης. Η Ringstrasse λειτουργεί σαν ένας τεράστιος αστικός δακτύλιος γύρω από το ιστορικό κέντρο και πάνω της συγκεντρώνονται μερικά από τα σημαντικότερα δημόσια κτίρια της πόλης: η Όπερα, το Hofburg, το Κοινοβούλιο, το Rathaus, τα μεγάλα μουσεία και τα πάρκα που παρεμβάλλονται ανάμεσά τους.
Εδώ θα σου παρουσιάσω τον κλειστό πυρήνα του ιστορικού κέντρου μια διαδρομή πολύ όμορφη και χαλαρή.
H μπαρόκ κρήνη Donner
Σε λίγα λεπτά περπάτημα από την Όπερα φτάνεις σε αυτή την μπαρόκ κρήνη, ίσως την πιο χαρακτηριστική της πόλης. Την σχεδίασε ο γλύπτης Georg Raphael Donner και έμεινε με το όνομα του.
Οι μικρές πλατείες και οι κρήνες του ιστορικού κέντρου λειτουργούν σαν φυσικές στάσεις μέσα στον περίπατο. Η Donnerbrunnen, με τις μπαρόκ μορφές, το νερό και την αίσθηση ανοιχτού δημόσιου χώρου γύρω της, μοιάζει περισσότερο με σημείο καθημερινής συνάντησης παρά με αυστηρό ιστορικό μνημείο.
Άνθρωποι κάθονται γύρω της, ξεκουράζονται και παρατηρούν την πόλη, ενώ οι προσόψεις και τα καφέ δημιουργούν μια ήρεμη αστική σκηνογραφία που κάνει τη Βιέννη να φαίνεται περισσότερο βιώσιμη και ανθρώπινη παρά τουριστικά φορτωμένη.
Graben και η Pestsäule – Στήλη της Πανώλης
Εδώ είσαι στον πιο φημισμένο πεζόδρομο της Βιέννης. Η Graben είναι ένας από τους πιο ιστορικούς και ζωντανούς πεζόδρομους της Βιέννης με πολλά καφέ να σε περιμένουν να καθίσεις. Σε αυτό το σημείο η πόλη αποκαλύπτει ίσως τον πιο ανθρώπινο ρυθμό της. Τα καφέ απλώνονται διακριτικά στον δημόσιο χώρο, οι πεζοί κινούνται χωρίς πίεση και παρότι βρίσκεσαι στον πιο τουριστικό πυρήνα της πόλης, η αίσθηση παραμένει ήρεμη και οργανωμένη.
Στο κέντρο του δρόμου υψώνεται η μπαρόκ Στήλη της Πανώλης, η περίφημη Pestsäule, ένα από τα σημαντικότερα γλυπτικά μνημεία της Βιέννης. Δημιουργήθηκε μετά τη μεγάλη επιδημία πανώλης του 1679 σαν συμβολική πράξη ευγνωμοσύνης και θρησκευτικής πίστης, και η υπερβολική θεατρικότητα των μορφών της θυμίζει περισσότερο σκηνικό όπερας παρά κλασικό μνημείο πόλης.
Αυτό όμως που μου έκανε εντύπωση είναι ο τρόπος με τον οποίο η Βιέννη ενσωματώνει τέτοια ιστορικά μνημεία μέσα στην καθημερινή ζωή της. Η στήλη δεν απομονώνεται σαν ‘’μουσειακό αντικείμενο’’. Υπάρχει ανάμεσα σε καφέ, πεζούς, καταστήματα και καθημερινές διαδρομές, σαν η ιστορία να συνεχίζει να συνυπάρχει φυσικά με τον σύγχρονο αστικό ρυθμό της πόλης.
St. Stephen’s Cathedral
Φτάνεις εδώ, βλέπεις αυτόν τον ναό από έξω και η πρώτη σκέψη που κάνεις είναι γιατί τόσο μεγάλος και επιβλητικός. Ο καθεδρικός του Αγίου Στεφάνου είναι ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα κτίρια της Βιέννης και για αιώνες ήταν το θρησκευτικό και συμβολικό κέντρο της πόλης.
Η κατασκευή του ξεκίνησε τον 12ο αιώνα και σταδιακά εξελίχθηκε σε ένα από τα σημαντικότερα γοτθικά μνημεία της Κεντρικής Ευρώπης. Η τεράστια νότια πτέρυγα, οι λεπτομέρειες της πέτρας και η χαρακτηριστική πολύχρωμη κεραμοσκεπή δημιουργούν μια εικόνα που δύσκολα ξεχνιέται ακόμη και μέσα στον πυκνό αστικό ιστό του ιστορικού κέντρου.
Προσωπικά όμως πάντα αισθάνομαι μια ιδιαίτερη ψυχρότητα μέσα σε αυτούς τους τεράστιους γοτθικούς ναούς. Η μνημειακή τους κλίμακα και η σκοτεινή κάθετη αρχιτεκτονική μοιάζουν σχεδιασμένες για να σου υπενθυμίζουν την ανθρώπινη μικρότητα μπροστά στη θρησκευτική εξουσία και το θείο. Μπαίνοντας εδώ μέσα νοιώθω δέος παρά οικειότητα, ίσως και φόβο, σαν ο χώρος να με κάνει να σιωπήσω και να χαθώ. Συνήθως φεύγω σε λίγα λεπτά.
Μάλλον τελικά αυτή είναι η δύναμη της γοτθικής αρχιτεκτονικής: δεν προσπαθεί να σε κάνει να αισθανθείς άνετα αλλά να σε κάνει να αισθανθείς μικρός απέναντι σε κάτι πολύ μεγαλύτερο από εσένα.
Προς το Hofburg
Βγαίνοντας ξανά στους δρόμους του ιστορικού κέντρου, η ζωή συνεχίζεται με έντονους τουριστικούς ρυθμούς αλλά χωρίς να δημιουργείται ποτέ η αίσθηση πίεσης και ασφυξίας που συναντάς σε άλλες ευρωπαϊκές πρωτεύουσες. Ο κόσμος κινείται αργά, οι πεζόδρομοι παραμένουν ανοιχτοί και η πόλη δείχνει να απορροφά τον μεγάλο όγκο επισκεπτών χωρίς να χάνει την ισορροπία της.
Σε ορισμένα σημεία, όπως έξω από το ιστορικό ζαχαροπλαστείο Demel, οι ουρές μεγαλώνουν αισθητά. Το Demel, ένα από τα πιο διάσημα cafés-pâtisseries της Βιέννης ήδη από τον 18ο αιώνα, αποτελεί σχεδόν μέρος της αυτοκρατορικής μυθολογίας της πόλης. Προσωπικά όμως πάντα δυσκολεύομαι να περιμένω πολλή ώρα για ένα γλυκό που τελικά ίσως να μη μου αρέσει όσο η ίδια η εμπειρία του δρόμου γύρω του.
Συνεχίσαμε προς το Hofburg και ξαφνικά ο αστικός χώρος άνοιξε απότομα μπροστά μας. Οι στενοί εμπορικοί δρόμοι του ιστορικού κέντρου έδωσαν τη θέση τους στις μεγάλες αυτοκρατορικές προσόψεις και στις ανοιχτές πλατείες του Hofburg. Εδώ η Βιέννη αλλάζει ξανά κλίμακα. Η πόλη γίνεται πιο μνημειακή, σχεδόν θεατρική, αλλά ακόμη και μέσα σε αυτή τη μεγαλοπρέπεια ο δημόσιος χώρος παραμένει φιλικός προς τον πεζό, το ποδήλατο και τις ήπιες μορφές μετακίνησης.
Οι άμαξες της Βιέννης
Μου έκαναν μεγάλη εντύπωση οι παραδοσιακές άμαξες της Βιέννης. Η ποιότητα της κατασκευής τους, οι λεπτομέρειες στο ξύλο και στα μεταλλικά στοιχεία, οι αναλογίες και η αισθητική τους δίνουν την αίσθηση ότι είναι έτοιμες για κινηματογραφικό γύρισμα εποχής. Τίποτα πάνω τους δεν μοιάζει πρόχειρο ή φολκλορικό ακόμη και σήμερα διατηρούν μια αίσθηση τεχνικής τελειότητας που δύσκολα συναντάς.
Αυτό όμως που μου έκανε μεγαλύτερη εντύπωση δεν ήταν οι ίδιες οι άμαξες αλλά τα άλογα. Όλα έδειχναν εξαιρετικά φροντισμένα, δυνατά και ήρεμα μέσα στην κίνηση της πόλης. Βλέποντάς τα να κινούνται αργά στους δρόμους του ιστορικού κέντρου, είχα στιγμές όπου αισθανόμουν ότι η πόλη κρατά ακόμη ένα μικρό κομμάτι από μια παλαιότερη εποχή, όταν οι μετακινήσεις είχαν διαφορετικό ρυθμό και πολύ πιο άμεση σχέση με το ζώο, τον δρόμο και τον άνθρωπο.
Σήμερα οι άμαξες επιβιώνουν σαν τουριστική εμπειρία, όμως δεν βρίσκονται τόσο μακριά από την πραγματική ιστορία της πόλης όσο ίσως φανταζόμαστε. Για πολλές γενιές υπήρξαν βασικό μέσο μετακίνησης και κομμάτι της καθημερινής ζωής της Βιέννης.
Όταν τις έβλεπα να περνούν ανάμεσα στα ιστορικά κτίρια ένοιωθα μια ηρεμία και ευχαρίστηση και πόσο ανθρώπινη και φιλική είναι μια τέτοια μετακίνηση ακόμη και μέσα σε μια μεγάλη πόλη.
Μια στάση για μπύρα στο Café Phil
Μετά από ώρες περπατήματος στο ιστορικό κέντρο, χρειαζόμασταν μια καλή μπύρα και λίγη ηρεμία μακριά από τη συνεχή κίνηση των δρόμων και των ανθρώπων. Διαλέξαμε έναν χώρο που συνδύαζε βιβλία, καφέ και τοπικές βιεννέζικες μπύρες — ένα από εκείνα τα μέρη όπου η πόλη δείχνει το πιο χαλαρό και καθημερινό της πρόσωπο.
Η κουλτούρα της μπύρας στην Αυστρία έχει βαθιά παράδοση και πέρα από τις μεγάλες γνωστές ετικέτες, υπάρχουν πολλά μικρά τοπικά ζυθοποιεία που πειραματίζονται με πιο σύγχρονες και ποιοτικές παραγωγές. Επιλέξαμε βιολογικές μπύρες με ζύμωση μέσα στο μπουκάλι, πιο σύνθετες σε γεύση και πολύ διαφορετικές από τη συνηθισμένη βιομηχανική lager που συνήθως συνδέει κανείς με την Κεντρική Ευρώπη.
Αυτό που μου αρέσει σε τέτοιους χώρους είναι ότι λειτουργούν σαν μικρές παύσεις μέσα στην πόλη. Άνθρωποι διαβάζουν, συζητούν χαμηλόφωνα, πίνουν καφέ ή μπύρα χωρίς βιασύνη, ενώ έξω η ζωή συνεχίζει να κινείται ήρεμα στους δρόμους της Βιέννης. Είναι μια καθημερινότητα απλή αλλά προσεγμένη και κατά την γνώμη μου εδώ κρύβεται ένα μεγάλο μέρος της ποιότητας ζωής της πόλης.
Donauinsel – το νησί του Δούναβη
Σήμερα ξεκινήσαμε τη μέρα μας από ένα μακρόστενο νησί στη μέση του Δούναβη, έναν από τους πιο ενδιαφέροντες δημόσιους χώρους της σύγχρονης Βιέννης. Πήραμε το τραμ που πάει παντού στην πόλη και ήρθαμε εδώ στο νησάκι στην μέση του Δούναβη
Το Donauinsel δημιουργήθηκε σαν μέρος της αντιπλημμυρικής προστασίας της πόλης, όμως με τα χρόνια μετατράπηκε σε ένα τεράστιο γραμμικό πάρκο αφιερωμένο στο περπάτημα, το ποδήλατο, το νερό και την καθημερινή ζωή των κατοίκων.
Εντυπωσιακός είναι ο τρόπος με τον οποίο η Βιέννη κατάφερε να συνδυάσει τη σύγχρονη αστική ανάπτυξη με το φυσικό τοπίο. Από τη μία πλευρά βλέπεις τους ουρανοξύστες και τις νέες επιχειρηματικές περιοχές της πόλης, ενώ λίγα μέτρα πιο δίπλα περπατάς ανάμεσα σε ποδηλατόδρομους, νερό και ανοιχτούς δημόσιους χώρους χωρίς αυτοκίνητα. Η μετάβαση γίνεται τόσο φυσικά που η ανάπτυξη δεν μοιάζει να συγκρούεται με το τοπίο αλλά να ενσωματώνεται μέσα του.
Μια πόλη που σου δίνει χώρο να ζήσεις
Όσο περισσότερο περπατούσαμε στο νησί, τόσο περισσότερο καταλαβαίναμε γιατί η Βιέννη θεωρείται μία από τις πιο βιώσιμες πόλεις της Ευρώπης. Το Donauinsel δεν είναι μια ‘’βιτρίνα’’ αστικής ανάπτυξης αλλά ένας πραγματικός χώρος ζωής.
Άνθρωποι κάνουν ποδήλατο, τρέχουν, διαβάζουν δίπλα στο νερό ή απλώς κάθονται στον ήλιο χωρίς να χρειάζεται να καταναλώσουν κάτι για να παραμείνουν εκεί.
Ανάμεσα στις διαδρομές υπάρχουν μεγάλες εκτάσεις πράσινου και φυσικής βλάστησης που δημιουργούν μια σχεδόν απρόσμενη αίσθηση ηρεμίας για μια τόσο μεγάλη πόλη. Σε πολλά σημεία ξεχνάς ότι βρίσκεσαι μέσα σε ευρωπαϊκή πρωτεύουσα.
Εδώ βρίσκεται η πραγματική ποιότητα της Βιέννης: στην ικανότητά της να αφήνει χώρο όχι μόνο για ανάπτυξη αλλά και για ανάσα. Σου δίνει χώρο να ζήσεις και να αισθανθείς ότι έχεις μερίδιο από την ηρεμία, το πράσινο, τον ήλιο και την ψυχολογική αποφόρτιση μέσα στην φύση.
Τα τραμ της Βιέννης
Όσο περισσότερο μέναμε στη Βιέννη – και δεν ήταν λίγες οι μέρες – τόσο περισσότερο καταλαβαίναμε ότι μεγάλο μέρος της ποιότητας ζωής της πόλης κρύβεται στον τρόπο μετακίνησης. Τα τραμ, το μετρό και οι ποδηλατόδρομοι λειτουργούν σαν ένα ενιαίο σύστημα που επιτρέπει στους κατοίκους να κινούνται γρήγορα αλλά χωρίς το άγχος και την επιθετικότητα που δημιουργεί συνήθως το αυτοκίνητο στις μεγάλες πόλεις.
Μέσα στα τραμ βιώνεις μια παράξενη ηρεμία. Οι μεγάλες τζαμαρίες αφήνουν την πόλη να περνά αργά μπροστά σου, οι διαδρομές διασχίζουν πάρκα, ιστορικές γειτονιές και μεγάλες λεωφόρους, ενώ ακόμη και στις ώρες αιχμής η εμπειρία παραμένει ανθρώπινη. Είχα πολλές στιγμές που περισσότερο αισθανόμουν ότι παρατηρώ την πόλη παρά ότι απλώς μετακινούμαι μέσα σε αυτήν.
Το δίκτυο των τραμ της Βιέννης είναι από τα μεγαλύτερα και πιο οργανωμένα στην Ευρώπη και ουσιαστικά αποτελεί μέρος της ταυτότητας της πόλης. Οι γραμμές κινούνται με ακρίβεια μέσα στον αστικό ιστό, συνδέοντας το ιστορικό κέντρο με τις εξωτερικές γειτονιές χωρίς να διακόπτουν τον ρυθμό της πόλης.
Το τραμ δεν αντιμετωπίζεται εδώ σαν ‘’υποχρεωτικό μέσο μαζικής μεταφοράς’’ αλλά σαν φυσικό κομμάτι της καθημερινότητας. Οι στάσεις είναι καθαρές, οι μετακινήσεις εύκολες και ο δημόσιος χώρος σχεδιασμένος γύρω από τον πεζό και τη δημόσια συγκοινωνία.
Η βιωσιμότητα μιας μεγαλούπολης ξεκινά ακριβώς από εδω: όταν μια πόλη σου δίνει τη δυνατότητα να κινηθείς παντού χωρίς να αισθάνεσαι ότι εξαρτάσαι συνεχώς από το αυτοκίνητο τότε είναι βιώσιμη και ανθρώπινη και η Βιέννη είναι.
Karl-Marx-Hof
Χρησιμοποιώντας το εξαιρετικό δίκτυο τραμ της πόλης, κινηθήκαμε προς μια εντελώς διαφορετική πλευρά της Βιέννης, πολύ μακριά από την αυτοκρατορική εικόνα του ιστορικού κέντρου. Εκεί όπου η πόλη δεν αφηγείται πλέον την ιστορία της μέσα από παλάτια και μουσεία αλλά μέσα από την κοινωνική κατοικία και τον δημόσιο χώρο.
Το Karl-Marx-Hof αποτελεί ίσως το πιο εμβληματικό σύμβολο της περιόδου της ‘’Κόκκινης Βιέννης’’, όταν η πόλη, στις αρχές του 20ού αιώνα, επιχείρησε να επαναπροσδιορίσει την έννοια της αστικής ζωής δίνοντας έμφαση στην αξιοπρεπή κατοικία, στους κοινόχρηστους χώρους και στην ποιότητα ζωής των εργαζομένων κατοίκων της. Χτίστηκε μεταξύ 1927 και 1930 και εκείνη την εποχή θεωρήθηκε ένα από τα πιο φιλόδοξα προγράμματα κοινωνικής κατοικίας στην Ευρώπη.
Αυτό που εντυπωσιάζει δεν είναι μόνο το τεράστιο μήκος του συγκροτήματος αλλά ο τρόπος με τον οποίο σχεδιάστηκε σαν μια μικρή αυτόνομη πόλη. Εσωτερικές αυλές, πράσινοι χώροι, παιδικές χαρές, πλυντήρια, ιατρεία και κοινόχρηστες υποδομές δημιουργήθηκαν ώστε οι κάτοικοι να έχουν πραγματική ποιότητα ζωής και όχι απλώς ένα μικρό διαμέρισμα για να επιβιώνουν. Για τα δεδομένα της εποχής, η ιδέα ήταν σχεδόν επαναστατική.
Περπατώντας σήμερα ανάμεσα στις μεγάλες καμάρες και στις εσωτερικές αυλές, αισθάνεσαι ότι εδώ η αρχιτεκτονική δεν χρησιμοποιήθηκε για να επιδείξει πλούτο ή εξουσία αλλά για να οργανώσει μια πιο ανθρώπινη καθημερινότητα.
Το Karl-Marx-Hof είναι για μένα ακόμη και σήμερα ένα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία της Βιέννης: ότι η ποιότητα ζωής της πόλης δεν βασίστηκε μόνο στην ιστορική της κληρονομιά αλλά και σε μακροχρόνιες κοινωνικές πολιτικές που εξακολουθούν να επηρεάζουν την καθημερινότητά της μέχρι σήμερα.
WUK
Πεζοπορώντας ήρθαμε σε μια από τις πιο ενδιαφέρουσες εμπειρίες στη σύγχρονη Βιέννη στο WUK. Ένας τεράστιος ανεξάρτητος πολιτιστικός χώρος που στεγάζεται σε ένα παλιό βιομηχανικό συγκρότημα του 19ου αιώνα.
Το κτίριο παλαιότερα λειτουργούσε σαν εργοστάσιο κατασκευής ατμομηχανών, όμως σήμερα έχει μετατραπεί σε έναν ζωντανό πολυχώρο με εργαστήρια, συναυλίες, εκθέσεις, θεατρικές ομάδες, καφέ και κοινωνικές δράσεις. Εδώ η Βιέννη αφήνει πίσω την αυστηρή αυτοκρατορική εικόνα της και αποκτά έναν πιο εναλλακτικό, συλλογικό και βιώσιμο χαρακτήρα.
Οι εσωτερικές αυλές του WUK ήταν γεμάτες ποδήλατα, φυτά και ανθρώπους που χρησιμοποιούν τον χώρο χωρίς βιασύνη, σχεδόν σαν μια μικρή αυτόνομη κοινότητα μέσα στην πόλη. Μια φορά τον μήνα διοργανώνεται ένα παζάρι μεταχειρισμένων ποδηλάτων, όπου κάτοικοι φέρνουν τα ποδήλατά τους για πώληση ή ανταλλαγή.
Μπορούσες να βρεις ποδήλατα από 50€ και κάποια ήταν πολύ ενδιαφέροντα vintage μοντέλα που μου άρεσαν πάρα πολύ. Μανιώδης ποδηλάτης κάποτε και πιο συγκρατημένος τώρα, δεν μπορώ να αντισταθώ μπροστά σε ένα καλό ποδήλατο οποιασδήποτε εποχής.
Η κουλτούρα του ποδηλάτου και της επανάχρησης είναι βαθιά ενσωματωμένη στην καθημερινότητα της Βιέννης. Η βιωσιμότητα δεν παρουσιάζεται σαν θεωρία ή marketing λειτουργεί σαν κάτι απόλυτα φυσικό μέσα στην αστική ζωή της πόλης.
Ηχητικά τοπία και σύγχρονη τέχνη στο WUK
Την ημέρα που βρεθήκαμε στο WUK φιλοξενούνταν και η έκθεση High on Distortion, Low on Reception, μια ομαδική έκθεση αφιερωμένη στον ήχο σαν πολιτισμική και πολιτική εμπειρία. Οι καλλιτέχνες εξερευνούσαν τον σύγχρονο ηχητικό κόσμο όχι σαν κάτι ουδέτερο αλλά σαν ένα περιβάλλον γεμάτο παρεμβολές, θορύβους, ηλεκτρομαγνητικά πεδία και συνεχείς μορφές ακουστικής πίεσης που επηρεάζουν την καθημερινότητά μας χωρίς πάντα να το αντιλαμβανόμαστε.
Η εμπειρία της έκθεσης ήταν αρκετά δύσκολη και σε πολλά σημεία σχεδόν σωματική. Οι ήχοι, οι παραμορφώσεις και οι συνεχείς ακουστικές εντάσεις δημιουργούσαν ένα περιβάλλον ακόμη πιο βαρύ από τον ίδιο τον θόρυβο μιας μεγαλούπολης.
Κάποια στιγμή άρχισα να αναρωτιέμαι ποιος είναι τελικά ο ρόλος μιας τέτοιας αναπαραγωγής του αστικού χάους μέσα στην τέχνη. Αν η μεγαλούπολη ήδη μας βομβαρδίζει καθημερινά με θόρυβο, παρεμβολές και ακουστική κόπωση, γιατί να επιστρέψουμε συνειδητά σε αυτό μέσα σε έναν εκθεσιακό χώρο;
Η έκθεση ήθελε να μας κάνει να συνειδητοποιήσουμε πόσο βίαιο και αφύσικο έχει γίνει το σύγχρονο ηχητικό περιβάλλον χωρίς καν να το αντιλαμβανόμαστε πλέον.
Βγαίνοντας από τους χώρους της έκθεσης αισθανόμουν τα αυτιά μου κουρασμένα, σχεδόν ερεθισμένα από αυτή τη συνεχή ηχητική πίεση. Ευτυχώς ο κήπος του WUK είναι πανέμορφος και απόλυτα ήσυχος και μας έδωσε την ευκαιρία να χαλαρώσουμε.
Καφέ ‘’Vollpension’’ και Sacher Torte
Περπατήσαμε πολύ σήμερα από το πρωί και τώρα χρειαζόμασταν ένα καφέ με ένα γλυκάκι. Αυτό το γλυκάκι ήταν που έψαχνα περισσότερο να βρω: την περίφημη Sacher Torte. Την είχα δοκιμάσει κάποτε στο ομώνυμο ιστορικό ζαχαροπλαστείο της πόλης, από το οποίο πέρασα σήμερα αλλά δεν μπήκα λόγω της τουριστικής ουράς.
Έμαθα όμως ότι το Vollpension φτιάχνει χειροποίητη Sacher, ίσως και καλύτερη από το φημισμένο ζαχαροπλαστείο. Το Vollpension δεν είναι ένα συνηθισμένο καφέ. Είναι ένας κοινωνικός χώρος όπου εργάζονται κυρίως ηλικιωμένοι άνθρωποι, μεταφέροντας κάτι από την αίσθηση του παλιού οικογενειακού σπιτιού. Οι καναπέδες, τα παλιά έπιπλα, τα φλιτζάνια και οι χειροποίητες τούρτες δημιουργούν μια ατμόσφαιρα που μοιάζει περισσότερο με επίσκεψη σε σπίτι γιαγιάς παρά με μοντέρνο brunch café.
Ήμασταν πολύ τυχεροί, η pastry chef μόλις είχε ετοιμάσει μια φρέσκια Sacher torte. Φυσικά παραγγείλαμε αμέσως. Οι στρώσεις και η ποιότητα των υλικών ήταν εξαιρετικές, όπως και η γεύση: ανάλαφρη, με την σοκολάτα και την μαρμελάδα να συνδέονται αρμονικά και να αφήνουν μια τέλεια επίγευση.
Η Sacher Torte δημιουργήθηκε το 1832 όταν ο πρίγκιπας Metternich ζήτησε ένα ιδιαίτερο επιδόρπιο για επίσημο δείπνο στην αυτοκρατορική αυλή. Ο νεαρός μαθητευόμενος ζαχαροπλάστης Franz Sacher, μόλις δεκαέξι ετών τότε, ανέλαβε την πρόκληση και δημιούργησε αυτή την σοκολατένια τούρτα με την λεπτή στρώση μαρμελάδας βερίκοκο που αργότερα θα γινόταν ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα γλυκά της Ευρώπης. Χρόνια μετά, ο γιος του Eduard Sacher τελειοποίησε την συνταγή και την συνέδεσε οριστικά με την βιεννέζικη κουλτούρα των καφέ.
Από τότε η αυθεντική συνταγή έγινε σχεδόν θέμα εθνικού κύρους για την Αυστρία, με ιστορικές διαμάχες ακόμη και για το ποιος έχει το δικαίωμα να χρησιμοποιεί τον τίτλο της ‘’Original Sacher Torte’’.
Τα ποδήλατα και οι ποδηλατόδρομοι
Η πόλη είναι γεμάτη από ποδηλατόδρομους και ποδήλατα. Είσαι συνέχεια μαζί τους αν είσαι πεζός, σε μια αρμονική συνήθως συνύπαρξη που κάνει την Βιέννη πολύ πιο ήρεμη και βιώσιμη. Ό,τι και να διαλέξεις από τα δύο — πόδια ή πετάλια — είναι μια εξαιρετική επιλογή για να πας εκεί που θέλεις χωρίς να γεμίσεις τον αέρα με καυσαέρια και χωρίς να ξοδέψεις μια περιουσία για λαμαρίνες και καύσιμα.
Το ποδήλατο εδώ δεν είναι lifestyle ή αθλητικό αξεσουάρ. Είναι κανονικό μέσο καθημερινής μετακίνησης. Βλέπεις φοιτητές, εργαζόμενους, ηλικιωμένους, γονείς με παιδιά, ανθρώπους με σακίδια ή ψώνια να κινούνται συνεχώς πάνω σε δύο ρόδες. Η Βιέννη επενδύει εδώ και χρόνια σε ποδηλατικές υποδομές και το δίκτυο της ξεπερνά πλέον τα 1.700 χιλιόμετρα. Η χρήση του ποδηλάτου αυξάνεται σταθερά: από περίπου 3% των μετακινήσεων στις αρχές της δεκαετίας του ’90 έφτασε κοντά στο 11% σήμερα, ενώ η πόλη συνεχίζει να επεκτείνει το δίκτυο και τις ασφαλείς διαδρομές.
Αυτό που μου άρεσε περισσότερο όμως δεν ήταν μόνο οι υποδομές αλλά η νοοτροπία. Οι οδηγοί μοιάζουν συνηθισμένοι στην παρουσία των ποδηλάτων και οι πεζοί πιο προσεκτικοί απέναντί τους. Δεν υπάρχει αυτή η συνεχής αίσθηση κυκλοφοριακής επιθετικότητας που συχνά συναντάς σε άλλες μεγαλουπόλεις. Η Βιέννη δείχνει πως μια σύγχρονη πόλη μπορεί να λειτουργεί με τα πόδια ή με τα πετάλια χωρίς να εξαρτάται ολοκληρωτικά από το αυτοκίνητο.
Οι βρύσες της Βιέννης
Περπατούσαμε κάθε μέρα στη Βιέννη για περισσότερο από οκτώ ώρες. Φυσικά θα διψάσεις, κανένα πρόβλημα όμως, θα συναντήσεις πολλές βρύσες διάσπαρτες μέσα στην πόλη που θα σε ξεδιψάσουν αμέσως. Αν τώρα είσαι ιδρωμένος και θέλεις λίγη δροσιά, πατάς το άλλο κουμπί και ένα δροσερό νέφος νερού σε ψεκάζει και σε δροσίζει απαλά. Μια μικρή αστική πολυτέλεια που λειτουργεί υπέροχα.
Μια στάση σε μια τέτοια βρύση σε βοηθάει να νοιώσεις πολύ καλύτερα, να αναζωογονηθείς και να συνεχίσεις την περιπλάνηση σου ενυδατωμένος και φρέσκος.
Και μην νομίζεις ότι το νερό είναι ενός υδραγωγείου. Οι βρύσες της Βιέννης είναι κάτι πολύ περισσότερο από μια απλή παροχή νερού. Είναι μέρος της φιλοσοφίας της πόλης γύρω από τον δημόσιο χώρο και την ποιότητα ζωής.
Το νερό έρχεται κατευθείαν από τις Άλπεις μέσω των περίφημων ορεινών αγωγών της Βιέννης, ένα σύστημα που λειτουργεί από τον 19ο αιώνα και μεταφέρει πόσιμο νερό φυσικής ροής χωρίς ανάγκη αντλιών. Οι Βιεννέζοι είναι περήφανοι για αυτό το νερό και πραγματικά καταλαβαίνεις το γιατί, μόλις πιείς μια γουλιά. Μαζί με το Νορβηγικό είναι από τα καλύτερα νερά που έχουμε πιει.
Τα τελευταία χρόνια η πόλη βάζει ολοένα και περισσότερες δημόσιες βρύσες και σταθμούς δροσιάς, ειδικά λόγω των θερμότερων καλοκαιριών. Αυτό δείχνει πως μια πόλη σκέφτεται πραγματικά τον άνθρωπο που την περπατά και θέλει να τον βοηθήσει να το κάνει. Επίσης γλυτώνει η πόλη από μεγάλες ποσότητες πλαστικού που θα πετιόντουσαν αν αγόραζες εμφιαλωμένο νερό.
Τα δημόσια πάρκα
Ήμασταν από το πρωί έξω, πήγε απόγευμα με το γλυκό φως και ξαπλώσαμε στο γρασίδι ενός αστικού πάρκου για να χαλαρώσουμε. Δίπλα μας ήταν γεμάτο κόσμο. Το να είσαι στο κέντρο μιας μεγαλούπολης και να βρίσκεις τέτοια όμορφα πάρκα για να ηρεμήσεις ή να κάνεις ασκήσεις γιόγκα δείχνει ότι η πόλη σε χρειάζεται υγιή σωματικά και ψυχολογικά και σε βοηθάει να το πετύχεις.
Στην Βιέννη τα πάρκα της δεν λειτουργούν σαν διακοσμητικές πράσινες νησίδες αλλά σαν πραγματική προέκταση της καθημερινής ζωής. Άλλοι διαβάζουν βιβλίο κάτω από τα δέντρα, άλλοι κάνουν πικνίκ, κάποιοι δουλεύουν στον υπολογιστή, ενώ λίγο πιο πέρα παρέες κάνουν γιόγκα ή απλώς ξαπλώνουν στο γρασίδι κοιτώντας τον ουρανό. Δεν υπάρχει η αίσθηση επίσης ότι πρέπει συνεχώς να καταναλώνεις κάτι για να δικαιολογήσεις την παρουσία σου στον δημόσιο χώρο. Μπορείς απλώς να υπάρξεις εκεί και να μην κάνεις τίποτα.
Η Βιέννη θεωρείται εδώ και χρόνια από τις πιο ‘’πράσινες’’ πόλεις της Ευρώπης και περίπου το μισό της αστικό έδαφος καλύπτεται από πράσινο. Υπολογίζεται πως αντιστοιχούν πάνω από 120 τετραγωνικά μέτρα πράσινου σε κάθε κάτοικο, εξαιρετικά μεγάλο ποσοστό, κάτι που εξηγεί γιατί ακόμη και στο κέντρο της πόλης δεν αισθάνεσαι ποτέ πραγματικά μακριά από την φύση.
Αυτό όμως που έχει σημασία δεν είναι μόνο οι αριθμοί αλλά ο τρόπος που αυτό το πράσινο ενσωματώνεται στην ζωή της πόλης. Τα πάρκα δεν βρίσκονται μακριά από τους ανθρώπους βρίσκονται μέσα στην καθημερινότητά τους. Αυτή είναι η ουσία μιας βιώσιμης πόλης: να μπορείς να περπατήσεις λίγα λεπτά και να βρεθείς ξαπλωμένος στο γρασίδι, ακούγοντας μόνο φύλλα και χαμηλές ανθρώπινες φωνές αντί για μηχανές.
Το Βιεννέζικο σπίτι και το κρασί
Επιστρέφοντας το βράδυ στο διαμέρισμα που μέναμε, μετά από ατελείωτο περπάτημα στην πόλη, αρχίζαμε να εκτιμούμε όλο και περισσότερο την ηρεμία του Βιεννέζικου τρόπου ζωής. Το σπίτι ήταν λιτό, φωτεινό, γεμάτο φυτά και φυσικό φως, με μεγάλα παράθυρα που έβλεπαν πάνω από τις στέγες της πόλης. Είχε αυτή την αίσθηση λειτουργικότητας και ησυχίας που συναντάς συχνά στην Κεντρική Ευρώπη, τίποτα υπερβολικό, αλλά όλα προσεγμένα ώστε να μπορείς πραγματικά να ζήσεις μέσα στον χώρο.
Τα βράδια ετοιμάζαμε απλά χορτοφαγικά γεύματα με φρέσκα προϊόντα από τις τοπικές αγορές και δοκιμάζαμε Βιεννέζικα κρασιά. Η Βιέννη είναι η μοναδική μεγάλη πρωτεύουσα στον κόσμο με ενεργούς αμπελώνες μέσα στα όρια της πόλης της, με περίπου 700 εκτάρια αμπελώνων και μακρά παράδοση στην οινοπαραγωγή. Το πιο χαρακτηριστικό τοπικό κρασί είναι το Wiener Gemischter Satz, ένα ιδιαίτερο blend από διαφορετικές ποικιλίες σταφυλιών που καλλιεργούνται μαζί στον ίδιο αμπελώνα.
Καθώς σκοτείνιαζε και τα φώτα της πόλης άναβαν πίσω από τα παράθυρα, ένα ποτήρι τοπικό λευκό κρασί και ένα ήσυχο δείπνο με μουσική της Areti Tuser έκλειναν τη μέρα νομίζω με τον πιο σωστό τρόπο.
H Βιέννη δεν είναι μόνο μουσεία, παλάτια και ιστορία, είναι και μια πόλη που ξέρει να σε κάνει να αισθάνεσαι καλά μέσα στην καθημερινότητά της.
Στο παζάρι της γειτονιάς
Ξυπνήσαμε αρκετά νωρίς το πρωί γιατί η ποιότητα του αέρα και η ησυχία της περιοχής που μέναμε μας ξεκούραζε. Μετά τις πρωινές διατάσεις και το μουσλι με φρέσκα φρούτα βγήκαμε για τροφοδοσία στο κοντινό παζάρι λαχανικών Victor Adler Markt.
Σαν χορτοφάγοι χρειαζόμαστε τα φρέσκα λαχανικά μας τακτικά. Είχαμε ξαναέρθει εδώ την πρώτη μέρα που φτάσαμε στην Βιέννη αλλά τώρα ξεμείναμε και χρειαζόμασταν φρέσκα. Οι πάγκοι απλώνονται από το πρωί με μεγάλη ποικιλία σε λαχανικά συμβατικά αλλά και βιολογικά. Εντύπωση μου έκανε ότι οι τιμές ήταν ίδιες ή και φθηνότερες από την Ελλάδα.
Το Victor Adler Markt βρίσκεται στην πολυπολιτισμική συνοικία Favoriten και λειτουργεί από τα τέλη του 19ου αιώνα. Εδώ η Βιέννη μοιάζει λιγότερο ‘’αυτοκρατορική’’ και περισσότερο καθημερινή, ζωντανή και ανθρώπινη. Θα βρεις φρέσκα λαχανικά, φρούτα, βότανα, τυριά, ψάρια, μπαχαρικά και προϊόντα από πολλές κουζίνες του κόσμου — τουρκικές, βαλκανικές, αραβικές αλλά και αυστριακές γεύσεις συνυπάρχουν στους ίδιους δρόμους. Οι λαϊκές αγορές παραμένουν σημαντικό κομμάτι της ζωής της πόλης, γιατί φέρνουν τον παραγωγό πιο κοντά στον κάτοικο, ενισχύουν τα τοπικά προϊόντα και κρατούν ακόμα ζωντανή μια πιο άμεση και ανθρώπινη σχέση με το φαγητό.
Με το τραμ 38 προς το Grinzing
Μία από τις πιο όμορφες διαδρομές που κάναμε στην Βιέννη ήταν με το τραμ 38 προς το Grinzing. Ξεκινάς σχεδόν από το ιστορικό κέντρο, από το Schottentor και σιγά σιγά βλέπεις την πόλη να αλλάζει μπροστά από τα παράθυρα του τραμ. Οι μεγάλες λεωφόροι, τα πανεπιστήμια και τα πυκνά οικοδομικά τετράγωνα δίνουν σταδιακά την θέση τους σε πιο ήσυχες γειτονιές, περισσότερο πράσινο και χαμηλότερα σπίτια.
Όσο το τραμ ανηφορίζει προς το 19ο διαμέρισμα, την περιοχή Döbling, αισθάνεσαι ότι αφήνεις πίσω την μεγαλούπολη και πλησιάζεις σε μια μικρή επαρχιακή Αυστρία που επιβιώνει ακόμα μέσα στην πρωτεύουσα. Η διαδρομή κρατά περίπου 30 λεπτά και καταλήγει στο Grinzing, μια παλιά αμπελουργική περιοχή γεμάτη Heuriger — τις παραδοσιακές ταβέρνες κρασιού της Βιέννης.
Το χωριό Grinzing
Βγαίνοντας από το τραμ στο Grinzing αισθανθήκαμε ότι η Βιέννη έμεινε ξαφνικά πίσω μας. Οι θόρυβοι της πόλης μειώθηκαν, οι ρυθμοί χαλάρωσαν και γύρω μας εμφανίστηκαν χαμηλά σπίτια, μικρές αυλές, δέντρα και στενά δρομάκια που περισσότερο θυμίζουν επαρχιακό αυστριακό χωριό παρά συνοικία μιας πρωτεύουσας δύο εκατομμυρίων κατοίκων.
Το Grinzing διατηρεί ακόμα έναν ιδιαίτερο χαρακτήρα που συνδέεται με την οινοπαραγωγή και την ζωή κοντά στους αμπελώνες. Πολλά σπίτια είναι παλιά οινοποιεία ή παραδοσιακές κατοικίες με εσωτερικές αυλές και ξύλινα παράθυρα, ενώ πίσω από τους τοίχους κρύβονται κήποι γεμάτοι πράσινο και σκιές από καστανιές. Περπατώντας εδώ νοιώθεις ότι ο χρόνος κυλά λίγο πιο αργά. Δεν υπάρχει η τουριστική ένταση που συναντάς σε άλλα διάσημα σημεία της Βιέννης, υπάρχει περισσότερο μια αίσθηση ηρεμίας και καθημερινής ζωής.
Μου άρεσε ιδιαίτερα ο τρόπος που η φύση μπαίνει μέσα στον οικισμό. Τα δέντρα αγκαλιάζουν τα σπίτια, οι μικροί κήποι ξεπροβάλλουν ανάμεσα από φράχτες και στενά περάσματα και το φως περνά μέσα από τα φύλλα δημιουργώντας αυτή την ήσυχη καλοκαιρινή ατμόσφαιρα που σε κάνει να θες απλώς να συνεχίσεις να περπατάς χωρίς προορισμό.
Mayer am Pfarrplatz — κρασί, ιστορία και Βιεννέζικη ηρεμία
Περπατώντας στα στενά του Grinzing φτάσαμε στο ιστορικό οινοποιείο Mayer am Pfarrplatz, έναν από τους πιο γνωστούς Heuriger της Βιέννης. Πίσω από την απλή λευκή πρόσοψη κρύβεται μια αυλή γεμάτη τραπέζια, κρασί και εκείνη την ήρεμη κοινωνικότητα που χαρακτηρίζει τόσο πολύ την Αυστρία. Άνθρωποι κάθε ηλικίας κάθονται για ώρες κάτω από τις ομπρέλες πίνοντας τοπικό κρασί, συζητώντας χαλαρά και τρώγοντας απλά πιάτα της περιοχής.
Το Mayer am Pfarrplatz παράγει κρασί από το 1683 και θεωρείται ένα από τα σημαντικότερα ιστορικά οινοποιεία της Βιέννης. Εδώ έζησε και ο Ludwig van Beethoven το 1817, όταν εργαζόταν πάνω στην 3η Συμφωνία του. Η σχέση του χώρου με την μουσική και το κρασί δίνει μια ιδιαίτερη ατμόσφαιρα, δεν αισθάνεσαι ότι βρίσκεσαι σε ένα τουριστικό “σκηνικό”, αλλά σε έναν ζωντανό χώρο που συνεχίζει μια παράδοση αιώνων.
Οι Heuriger αποτελούν κομμάτι της Βιεννέζικης ταυτότητας. Παραδοσιακά ήταν μικρές ταβέρνες όπου οι οινοπαραγωγοί σέρβιραν το δικό τους νέο κρασί μαζί με απλό φαγητό. Σήμερα παραμένουν τόποι συνάντησης, χαλάρωσης και κοινωνικής ζωής. Αυτό που μου άρεσε περισσότερο εδώ ήταν ο αργός ρυθμός. Κανείς δεν βιαζόταν να φύγει. Το κρασί ερχόταν αργά, οι συζητήσεις απλώνονταν μέσα στην αυλή και ο χρόνος έμοιαζε να κινείται διαφορετικά κάτω από τις σκιές των αμπελιών.
Ο Beethoven στο Grinzing και η “Ηρωική”
Μέσα στην αυλή του Mayer am Pfarrplatz βρίσκεται ένα μικρό σπίτι χαμένο σχεδόν πίσω από τα τραπέζια και τις σκιές των αμπελιών. Εκεί έζησε για ένα διάστημα ο Ludwig van Beethoven στις αρχές του 19ου αιώνα, αναζητώντας ηρεμία μακριά από το κέντρο της Βιέννης. Σήμερα ο χώρος λειτουργεί σαν μικρό μουσείο και διατηρείται εξαιρετικά, με τα δωμάτια, το πιάνο, τα προσωπικά αντικείμενα και την ατμόσφαιρα της εποχής να παραμένουν σχεδόν ανέγγιχτα πίσω από προστατευτικά τζάμια.
Ήμασταν μόνοι στον χώρο δίχως πίεση, χάρη στον υπεύθυνο του οινοποιείου και προσπαθούσα να φανταστώ τον Beethoven να δουλεύει εδώ μέσα ώρες ολόκληρες πάνω στις συνθέσεις του, απομονωμένος αλλά ταυτόχρονα περιτριγυρισμένος από αμπέλια, κρασί και την ήρεμη ζωή του Grinzing.
Εκείνη την περίοδο η ακοή του είχε ήδη αρχίσει να μειώνεται δραματικά και η ζωή του γινόταν όλο και πιο δύσκολη ψυχολογικά. Παρ’ όλα αυτά, μέσα από αυτή την εσωτερική σύγκρουση γεννήθηκε μια μουσική τεράστιας δύναμης.
Η 3η Συμφωνία, η περίφημη “Eroica” — η “Ηρωική” — θεωρείται ένα από τα σημαντικότερα έργα στην ιστορία της δυτικής μουσικής. Όταν παρουσιάστηκε στις αρχές του 19ου αιώνα άλλαξε σχεδόν βίαια την αντίληψη για το τι μπορεί να είναι μια συμφωνία. Η διάρκειά της, η ένταση, η δραματικότητα και η συναισθηματική της δύναμη ξεπερνούσαν οτιδήποτε είχε γραφτεί μέχρι τότε. Δεν ήταν πια μουσική απλώς για αριστοκρατικά σαλόνια ήταν μουσική για τον άνθρωπο, για την πάλη, την αποτυχία, την υπέρβαση και την ίδια την ζωή.
Στο οινοποιείο μας είπαν ότι ο Beethoven απολάμβανε ιδιαίτερα το αυστριακό κρασί και περνούσε χρόνο στα Heuriger της περιοχής. Η εικόνα του γίνεται σχεδόν κινηματογραφική για μένα – ένας ιδιοφυής αλλά βασανισμένος άνθρωπος, να απολαμβάνει το κρασί του στην αυλή του οινοποιείου και μετά να επιστρέφει στο δωμάτιό του για να γράψει μουσική που δύο αιώνες αργότερα εξακολουθεί να συγκλονίζει τον κόσμο.
Οι αμπελώνες της Βιέννης
Ανεβήκαμε στους αμπελώνες της Βιέννης μαζί με τον Pascal τον υπεύθυνο του οινοποιείου Mayer am Pfarrplatz. Είσαι μόνο μισή ώρα μακριά από το ιστορικό κέντρο της Βιέννης και το τοπίο αλλάζει ξαφνικά. Βρίσκεσαι μέσα σε αμπελώνες που κοιτούν προς την πόλη. Είναι από εκείνες τις στιγμές που δυσκολεύεσαι να πιστέψεις ότι βρίσκεσαι ακόμα μέσα στα όρια μιας ευρωπαϊκής πρωτεύουσας σχεδόν δύο εκατομμυρίων κατοίκων.
Η Βιέννη είναι η μοναδική μεγάλη πρωτεύουσα στον κόσμο με σημαντική οινοπαραγωγή μέσα στον αστικό της ιστό. Περισσότερα από 600 εκτάρια αμπελώνων απλώνονται κυρίως στις βόρειες παρυφές της πόλης, στις περιοχές Grinzing, Nussdorf και Stammersdorf. Οι λόφοι αυτοί δεν λειτουργούν μόνο σαν αγροτική παραγωγή αλλά και σαν ένας τεράστιος πράσινος πνεύμονας που συνδέει την πόλη με την φύση.
Ανεβαίνοντας ανάμεσα στις σειρές των αμπελιών η θέα προς την Βιέννη είναι πραγματικά εντυπωσιακή. Από την μία πλευρά βλέπεις το δάσος του Wienerwald και από την άλλη την πόλη να απλώνεται μέχρι τον ορίζοντα. Το περπάτημα εδώ είναι σχεδόν θεραπευτικό. Ο αέρας αλλάζει, οι ήχοι χαμηλώνουν, τα αμπέλια είναι δίπλα σου και όπως βλέπεις καλλιεργούνται βιολογικά με όλα τα ‘’χόρτα ‘’ να παραμένουν δίπλα τους.
Οι περισσότεροι αμπελώνες παράγουν λευκές ποικιλίες, με πιο χαρακτηριστική το Grüner Veltliner, ενώ πολύ γνωστό είναι και το “Gemischter Satz”, ένα παραδοσιακό βιεννέζικο κρασί όπου διαφορετικές ποικιλίες καλλιεργούνται και οινοποιούνται μαζί. Η σχέση της πόλης με το κρασί δεν είναι τουριστική βιτρίνα, είναι κομμάτι της καθημερινής ζωής της Βιέννης εδώ και αιώνες.
Αυτό που κάνει όμως αυτή την περιοχή πραγματικά ξεχωριστή είναι η αίσθηση ισορροπίας. Μια πόλη που επενδύει τόσο πολύ στην δημόσια μετακίνηση, στα πάρκα και στην βιωσιμότητα, αφήνει ταυτόχρονα χώρο για αμπέλια, μικρά οινοποιεία και μονοπάτια όπου μπορείς να περπατήσεις χωρίς βιασύνη. Εδώ βρίσκεται τελικά η μεγάλη γοητεία της Βιέννης: στο ότι δεν σε πιέζει, αλλά σου επιτρέπει να την ζήσεις ήρεμα και αργά.
Wiener Musikverein
Ήταν τρεις το απόγευμα όταν κατεβήκαμε από τα αμπέλια και πήγαμε να παρακολουθήσουμε μια συναυλία στην ιστορική αίθουσα της Musikverein. Είναι η διάσημη αίθουσα που κάθε χρόνο γίνεται η πρωτοχρονιάτικη συναυλία της Βιέννης που σίγουρα θα την έχεις δει στην τηλεόραση.
Η Wiener Musikverein εγκαινιάστηκε το 1870 σε σχέδια του Δανού αρχιτέκτονα Theophil Hansen και από τότε αποτελεί το σπίτι της Φιλαρμονικής της Βιέννης. Η περίφημη Goldener Saal, η “Χρυσή Αίθουσα”, θεωρείται μέχρι σήμερα μία από τις καλύτερες αίθουσες παγκοσμίως ως προς την ακουστική της. Οι αναλογίες του χώρου, οι ξύλινες επιφάνειες και η ιδιαίτερη αρχιτεκτονική της δημιουργούν έναν ήχο ζεστό, καθαρό και σχεδόν τρισδιάστατο.
Η θρυλική ακουστική της δεν σχεδιάστηκε με σύγχρονους επιστημονικούς υπολογισμούς όπως θα γινόταν σήμερα. Τον 19ο αιώνα δεν υπήρχαν ακόμη εργαλεία μέτρησης ηχητικών ανακλάσεων και ακουστικής ανάλυσης. Ο αρχιτέκτονας και οι μηχανικοί βασίστηκαν κυρίως στην εμπειρία, στις αναλογίες των χώρων και στην παρατήρηση παλαιότερων αιθουσών και πολλοί ειδικοί λένε ότι ένα μέρος της τελειότητας της ακουστικής οφείλεται πράγματι σε μια “ευτυχή σύμπτωση”.
Από αυτή την αίθουσα έχουν περάσει σχεδόν όλοι οι μεγάλοι μαέστροι της κλασικής μουσικής. Ονόματα όπως ο Herbert von Karajan, ο Leonard Bernstein, ο Claudio Abbado, ο Carlos Kleiber, ο Riccardo Muti και ο Gustavo Dudamel έχουν διευθύνει εδώ συναυλίες που έμειναν ιστορικές.
Η Musikverein δεν είναι ακόμη μια αίθουσα συναυλιών. Είναι σχεδόν ένα “ιερό” της συμφωνικής μουσικής και μόνο αν ακούσεις την ορχήστρα να παίζει εδώ, μόνο τότε θα καταλάβεις όπως εμείς, γιατί τόσοι μουσικοί θεωρούν αυτή την αίθουσα σημείο αναφοράς για όλη τους την ζωή.
Μια ορχήστρα που σου εξηγεί το έργο που θα παίξει
Επέλεξα συνειδητά να πάμε σε αυτή την συναυλία γιατί υποσχόταν κάτι που δεν είχα ξαναζήσει, παρότι έχω παρακολουθήσει αμέτρητες συναυλίες μεγάλων ορχηστρών σε διάφορες ευρωπαϊκές πόλεις. Ως σκηνοθέτης είχα κάνει στο Βερολίνο εξειδίκευση στην τηλεοπτική κάλυψη συναυλιών κλασικής μουσικής και όπερας, οπότε γνωρίζω καλά τόσο την δύναμη μιας μεγάλης συμφωνικής ορχήστρας όσο και την ιδιαίτερη “τελετουργία” που συνοδεύει συνήθως τέτοιες βραδιές.
Εδώ όμως υπήρχε κάτι διαφορετικό. Η εμπειρία συνδύαζε τρία στοιχεία σχεδόν ιδανικά μεταξύ τους: την ιστορική και θρυλική αίθουσα της Musikverein, μια full συμφωνική ορχήστρα υψηλότατου επιπέδου και μια αφηγηματική προσέγγιση που προσπαθούσε να ανοίξει τον κόσμο της κλασικής μουσικής σε όλους. Δεν θα ακούγαμε απλώς ένα έργο, θα μπαίναμε μέσα στην λογική και το συναίσθημα του συνθέτη πριν ακόμη ξεκινήσει η πλήρης εκτέλεσή του.
Αυτό ακριβώς με κέρδισε. Η ιδέα ότι η μουσική δεν παρουσιαζόταν σαν κάτι “ιερό” και απρόσιτο μόνο για γνώστες, αλλά σαν μια ζωντανή εμπειρία που μπορεί να εξηγηθεί, να αναλυθεί και τελικά να σε αγγίξει βαθύτερα όταν καταλάβεις τι ακούς. Και όλα αυτά μέσα σε έναν χώρο που θεωρείται σχεδόν μυθικός για όποιον αγαπά την συμφωνική μουσική.
Tonkunstler orchester – Kennen sie Marx?
Το έργο που θα έπαιζαν ήταν η ‘’Συμφωνική Μουσική της Νύχτας’’ του Joseph Marx. Η συναυλία που παρακολουθήσαμε εκείνο το βράδυ είχε τίτλο “Kennen Sie Marx?” — ‘’Γνωρίζετε τον Marx;’’. Όχι τον Καρλ Μαρξ, αλλά τον αυστριακό συνθέτη Joseph Marx, μια μορφή που σήμερα παραμένει σχετικά άγνωστη έξω από τους κύκλους της κλασικής μουσικής, παρότι υπήρξε ιδιαίτερα σημαντικός για την αυστριακή μουσική ζωή του 20ού αιώνα. Η ορχήστρα προσπάθησε να φέρει το κοινό πιο κοντά στον σχετικά άγνωστο σήμερα Joseph Marx μέσα από μια πολύ ανθρώπινη και εκπαιδευτική προσέγγιση.
Ο Joseph Marx υπήρξε μια ιδιότυπη μορφή της αυστριακής μουσικής. Σε μια εποχή όπου πολλοί συνθέτες στρέφονταν προς τον μοντερνισμό και την ατονικότητα, εκείνος συνέχισε να γράφει μουσική βαθιά λυρική, γεμάτη χρώματα, αρμονίες και ρομαντική ένταση. Για πολλά χρόνια θεωρήθηκε “παλιομοδίτης” από τις νεότερες γενιές, όμως σήμερα παρατηρείται μια έντονη επανεκτίμηση του έργου του.
Η Tonkünstler Orchestra είναι μία από τις παλαιότερες και σημαντικότερες συμφωνικές ορχήστρες της Αυστρίας, με ιστορία που ξεκινά από το 1907. Η ορχήστρα έχει στενή σχέση με την μουσική παράδοση της Βιέννης και εμφανίζεται τακτικά τόσο στην Musikverein όσο και στο Konzerthaus, ενώ έχει συνεργαστεί με μεγάλους μαέστρους και σολίστ της ευρωπαϊκής σκηνής.
Στο πρώτο μέρος της βραδιάς υπήρχε αφηγητής — ο αυστριακός μουσικολόγος και παρουσιαστής Albert Hosp — ο οποίος συνομιλούσε πάνω στην σκηνή με τον μαέστρο Fabien Gabel και την ορχήστρα. Αντί να μιλούν με ακαδημαϊκούς όρους, εξηγούσαν με απλή γλώσσα πώς “χτίζεται” η μουσική του Marx: πώς χρησιμοποιεί τις μελωδίες, πώς δημιουργεί τις εντάσεις, πώς λειτουργούν τα έγχορδα και τα πνευστά και γιατί ο ήχος του μοιάζει τόσο κινηματογραφικός και ονειρικός. Η ορχήστρα έπαιζε μικρά αποσπάσματα την ώρα της ανάλυσης, ώστε το κοινό να ακούει αμέσως αυτό που περιγραφόταν.
Αυτή η μορφή παρουσίασης άλλαξε τελείως την εμπειρία. Ξαφνικά ένα έργο που ίσως θα φαινόταν δύσκολο ή μακρινό άρχισε να αποκτά μορφή και συναίσθημα. Δεν αισθανόσουν ότι έπρεπε να “γνωρίζεις” κλασική μουσική για να το παρακολουθήσεις. Η ίδια η συναυλία σου έδινε τα εργαλεία για να μπεις μέσα στον κόσμο του συνθέτη.
Η εμπειρία
Στο πρώτο μέρος της βραδιάς, όπου η αφήγηση συνδυαζόταν με μικρά αποσπάσματα που έπαιζε η ορχήστρα, καθόμασταν πολύ κοντά στην σκηνή. Από τα πρώτα κιόλας λεπτά φάνηκε καθαρά ο τεράστιος όγκος της ορχήστρας, η δυναμική της και κυρίως η απίστευτη ακουστική ισορροπία της αίθουσας. Η ορχήστρα δεν έκανε κανέναν “περιορισμό” στην ένταση όταν έμπαιναν όλα τα όργανα μαζί, ο ήχος ερχόταν με πλήρη δύναμη, αλλά χωρίς ποτέ να γίνεται σκληρός ή χαοτικός. Τα πάντα παρέμεναν απόλυτα καθαρά, ισορροπημένα και μουσικά.
Καταλάβαμε όμως γρήγορα ότι στο δεύτερο μέρος, όπου θα παιζόταν ολόκληρη η συμφωνία, τα αυτιά μας δύσκολα θα άντεχαν τόσο κοντά στην σκηνή. Η Αρετή είναι μουσικός και συνθέτρια με εξαιρετικά ευαίσθητη ακοή και εγώ, μετά από χρόνια δουλειάς με ήχο και μουσική, έχω επίσης εκπαιδεύσει πολύ την ακοή μου. Έτσι αποφασίσαμε να μετακινηθούμε πιο πίσω και ψηλά στην αίθουσα.
Και εκεί συνέβη κάτι πραγματικά δύσκολο να περιγραφεί με λέξεις. Μόλις ξεκίνησε η Eine symphonische Nachtmusik του Joseph Marx, κοιταχτήκαμε και οι δύο σχεδόν αποσβολωμένοι. Μουρμουρίζαμε χαμηλόφωνα κάτι σαν ‘’δεν γίνεται να υπάρχει τέτοιος ήχος’’.
Η μουσική δεν ερχόταν απλώς από την σκηνή, απλωνόταν μέσα σε ολόκληρο τον χώρο με έναν τρόπο σχεδόν σωματικό. Οι δυναμικές, οι αναπνοές της ορχήστρας, ακόμη και οι πιο μικρές λεπτομέρειες έφταναν καθαρές παντού.
H μουσική του Joseph Marx
Δεν ακολουθεί τον αυστηρό μοντερνισμό της εποχής του, αντίθετα, κινείται μέσα σε έναν κόσμο σχεδόν ονειρικό, επηρεασμένο από τον ύστερο ρομαντισμό και τον μουσικό ιμπρεσιονισμό. Οι ήχοι της νύχτας, οι σκιές, το φεγγαρόφωτο και η φύση μοιάζουν να ζωντανεύουν συνεχώς μέσα από την ορχήστρα. Σε πολλά σημεία η μουσική ακουγόταν σχεδόν κινηματογραφική, σαν soundtrack μιας εσωτερικής διαδρομής περισσότερο παρά μιας κλασικής συμφωνίας.
Σε κάποιο σημείο η Αρετή δεν άντεξε και βούρκωσε. Και την καταλάβαινα απόλυτα. Υπάρχουν στιγμές όπου η μουσική ξεπερνά την τεχνική ή την αισθητική ανάλυση και γίνεται καθαρά βιωματική εμπειρία. Η Musikverein είναι ακριβώς αυτό. Δεν είναι μια “καλή αίθουσα συναυλιών”, είναι ένας χώρος όπου αντιλαμβάνεσαι τι πραγματικά σημαίνει ζωντανός συμφωνικός ήχος.
Καμία ηχογράφηση, όσο ποιοτική κι αν είναι- και έχω συμμετέχει σε ηχογραφήσεις με κορυφαίες ορχήστρες – δεν μπορεί να αποδώσει αυτό που συμβαίνει μέσα σε αυτή την αίθουσα.
Η κλασική μουσική και οι κλειστές πόρτες της
Μετά την συναυλία συνεχίσαμε να περπατάμε στους δρόμους της Βιέννης ακόμη σχεδόν ζαλισμένοι από την εμπειρία της Musikverein. Σε μια ήσυχη βιτρίνα πέσαμε πάνω σε μια έκθεση με πιάνα συναυλιών πολύ γνωστής και διάσημης εταιρείας. Οι τιμές ήταν σχεδόν εξωπραγματικές κάποια έφταναν τις 240 χιλιάδες ευρώ.
Και κάπου εκεί άρχισα να συζητάω με την Αρετή κάτι που πάντα με απασχολούσε γύρω από την κλασσική μουσική. Από την μία πλευρά πρόκειται ίσως για μία από τις πιο βαθιές, ανθρώπινες και συγκινητικές μορφές τέχνης. Από την άλλη όμως, συχνά παραμένει εγκλωβισμένη μέσα σε έναν κόσμο οικονομικά και κοινωνικά απρόσιτο για τον πολύ κόσμο, που πραγματικά την αγαπά.
Το ίδιο συμβαίνει και με πολλές μεγάλες αίθουσες συναυλιών. Υπάρχουν βραδιές όπου ένα εισιτήριο μπορεί να κοστίζει 200 ή και 300 ευρώ. Για έναν άνθρωπο που δουλεύει καθημερινά, που αγαπά την μουσική αλλά έχει περιορισμένο εισόδημα, αυτή η εμπειρία γίνεται απαγορευτική. Και είναι κρίμα, γιατί η συμφωνική μουσική δεν θα έπρεπε να λειτουργεί σαν κλειστή λέσχη για λίγους “εκλεκτούς”.
Ίσως γι’ αυτό μου άρεσε τόσο πολύ η συναυλία που παρακολουθήσαμε νωρίτερα. Η αφήγηση, η προσπάθεια να εξηγηθεί το έργο, η διάθεση να έρθει το κοινό πιο κοντά στην μουσική, τα φθηνότερα εισιτήρια, έσπαγαν κάπως αυτή την απόσταση. Έκανε την συμφωνική μουσική να μοιάζει ξανά ανθρώπινη, ζωντανή και ανοιχτή.
Πάντα πίστευα ότι η κλασσική μουσική δεν θα έπρεπε να ανήκει στην πολυτέλεια. Γράφτηκε από συνθέτες που πέθαναν οι περισσότεροι φτωχοί και έφτασε να ανήκει σε μια παγκόσμια ελίτ.
Leopold Museum και Egon Schiele
Σήμερα ο καιρός άλλαξε και ήταν βροχερός, είναι μια καλή στιγμή να περιηγηθούμε στα μουσεία και η Βιέννη έχει πολλά και αξιόλογα. Φτάσαμε στο Museums Quartier.
Το Museums Quartier — ή απλώς MQ όπως το λένε συχνά οι Βιεννέζοι — είναι ένα από τα μεγαλύτερα πολιτιστικά συγκροτήματα της Ευρώπης και ουσιαστικά μια μικρή ‘’πόλη τέχνης’’ μέσα στην ίδια την Βιέννη.
Βρίσκεται δίπλα στο ιστορικό κέντρο και συνδυάζει παλιά αυτοκρατορικά κτίρια με σύγχρονη αρχιτεκτονική. Εκεί που κάποτε υπήρχαν οι αυτοκρατορικοί στάβλοι των Αψβούργων, σήμερα στεγάζονται μουσεία, χώροι σύγχρονης τέχνης, καφέ, βιβλιοπωλεία, αυλές, φοιτητές, performances και κόσμος που απλώς κάθεται έξω χαλαρώνοντας.
Εδώ βρίσκεται και το Leopold Museum που θεωρείται ένα από τα σημαντικότερα μουσεία μοντέρνας αυστριακής τέχνης. Το λευκό, αυστηρό κτίριο μοιάζει σχεδόν μινιμαλιστικό εξωτερικά, όμως στο εσωτερικό του κρύβεται ολόκληρη η καλλιτεχνική ψυχή της Βιέννης των αρχών του 20ού αιώνα.
Η συλλογή δημιουργήθηκε από τον Rudolf και την Elisabeth Leopold, που για δεκαετίες συγκέντρωναν έργα καλλιτεχνών οι οποίοι κάποτε θεωρούνταν προκλητικοί ή ακόμη και περιθωριακοί.
Το μουσείο είναι στενά συνδεδεμένο με τον Egon Schiele και διαθέτει τη μεγαλύτερη και σημαντικότερη συλλογή έργων του, με δεκάδες πίνακες, εκατοντάδες σχέδια και υδατογραφίες.
Egon Schiele
Ο Egon Schiele γεννήθηκε το 1890 στην Αυστρία και υπήρξε μία από τις πιο ανήσυχες και εκρηκτικές μορφές του ευρωπαϊκού εξπρεσιονισμού. Μαθητής και προστατευόμενος του Gustav Klimt, κατάφερε μέσα σε ελάχιστα χρόνια να δημιουργήσει ένα εντελώς προσωπικό καλλιτεχνικό ύφος, γεμάτο παραμορφωμένα σώματα, έντονο ερωτισμό και βαθιά ψυχολογική ένταση.
Οι αυτοπροσωπογραφίες και οι ανθρώπινες φιγούρες του μοιάζουν εύθραυστες, νευρικές και σχεδόν γυμνές συναισθηματικά, σαν να αποκαλύπτουν χωρίς φόβο την αγωνία και την μοναξιά της ανθρώπινης ύπαρξης.
Η συντηρητική βιεννέζικη κοινωνία της εποχής τον αντιμετώπισε με καχυποψία και σκανδαλισμό, όμως σήμερα θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους καλλιτέχνες των αρχών του 20ού αιώνα. Πέθανε τραγικά πολύ νέος, το 1918, μόλις στα 28 του χρόνια, από την πανδημία της ισπανικής γρίπης, αφήνοντας πίσω του έργο που εξακολουθεί να μοιάζει συγκλονιστικά σύγχρονο.
Κοιτώντας τα έργα του από κοντά νιώθεις ότι το σώμα παύει να είναι όμορφο με τον κλασσικό τρόπο και γίνεται φορέας ψυχολογίας, φόβου, επιθυμίας και μοναξιάς. Αυτό ακριβώς κάνει την ζωγραφική του τόσο σύγχρονη ακόμη και σήμερα.
‘’Cardinal and Nun’’ (Καρδινάλιος και Καλόγρια), 1912
Από τους πίνακες που μας τράβηξαν περισσότερο την προσοχή ήταν το περίφημο Cardinal and Nun του 1912. Ο Schiele παίρνει δύο θρησκευτικές μορφές — έναν καρδινάλιο και μια μοναχή — και τις μετατρέπει σε μια σχεδόν απαγορευμένη ερωτική αγκαλιά.
Είναι μια σκηνή γεμάτη ερωτισμό, εξάρτηση και σχεδόν ασφυκτική ανθρώπινη ένταση. Η στάση των σωμάτων θυμίζει αγκαλιά εραστών παρά θρησκευτική εικόνα. Για την εποχή ήταν τεράστια πρόκληση απέναντι στην συντηρητική κοινωνία και στην εκκλησιαστική ηθική και θεωρήθηκε σκανδαλώδες. Ο πίνακας αυτός είναι μία από τις πιο τολμηρές εικόνες της βιεννέζικης μοντερνικότητας.
Οι μορφές δεν έχουν τίποτα το ιδανικό ή το “όμορφο” με την κλασσική έννοια. Είναι παραμορφωμένες, αγχωμένες, σχεδόν στοιχειωμένες. Ο Schiele δεν ενδιαφερόταν να ζωγραφίσει την εξωτερική ομορφιά αλλά την ανθρώπινη ένταση, την επιθυμία, την ενοχή και την μοναξιά.
Ακόμη πιο ενδιαφέρον είναι ότι ο πίνακας θεωρείται παραλλαγή του έργου του Gustav Klimt ‘’The Kiss’’. Εκεί όμως που ο Klimt δημιουργεί μια χρυσή, σχεδόν ονειρική ένωση, ο Schiele αφαιρεί κάθε ρομαντισμό. Οι μορφές του είναι νευρικές, σκοτεινές, σχεδόν παγιδευμένες μέσα στην επιθυμία τους.
Τα έργα του εξακολουθούν να μοιάζουν τόσο σύγχρονα γιατί δεν σε αφήνουν να τα κοιτάξεις αμέτοχος. Σε κάνουν να αισθάνεσαι λίγο άβολα — και ακριβώς εκεί βρίσκεται η δύναμή τους.
‘’Οι σιωπηλές πολιτείες του Schiele’’
Αυτό που δεν περίμενα στο Leopold Museum ήταν πόσο πολύ θα με άγγιζαν τα τοπία και τα σπίτια του Egon Schiele. Μακριά από τις διάσημες προκλητικές φιγούρες του, οι πίνακες με τα χωριά και τις κατοικίες είχαν μια παράξενη ηρεμία αλλά και μια υπόγεια ανησυχία.
Τα σπίτια μοιάζουν σχεδόν ζωντανά. Οι γραμμές λυγίζουν, οι δρόμοι στρίβουν αφύσικα και τα κτίρια στέκονται απομονωμένα μέσα σε ένα τοπίο που μοιάζει ακίνητο και σιωπηλό. Ο Schiele δεν ζωγραφίζει ρεαλιστικά τοπία ζωγραφίζει την ψυχολογία τους.
Σε αρκετά από αυτά τα έργα απεικονίζονται μικρές αυστριακές πόλεις και χωριά της περιοχής του Δούναβη και της Βοημίας, που ο καλλιτέχνης επισκεπτόταν συχνά αναζητώντας ηρεμία μακριά από την ένταση της Βιέννης. Ακόμη όμως και εκεί, η αίσθηση της μοναξιάς παραμένει. Τα σπίτια μοιάζουν κλειστά προς τον κόσμο, σαν να κρατούν μέσα τους ιστορίες ανθρώπων που δεν βλέπουμε ποτέ.
Ο Gustav Klimt στο Leopold
Το Leopold Museum διαθέτει μία από τις σημαντικότερες συλλογές του αυστριακού μοντερνισμού και φιλοξενεί αρκετά έργα του Gustav Klimt, αν και το κέντρο βάρους του μουσείου είναι κυρίως ο Egon Schiele. Παρ’ όλα αυτά, η παρουσία του Klimt εδώ είναι ουσιαστική και λειτουργεί σχεδόν συμπληρωματικά με το Belvedere.
Η μεγάλη ασπρόμαυρη φωτογραφία του με αιφνιδίασε. Μακριά από την χρυσή πολυτέλεια που συνήθως συνδέεται με το όνομά του, ο Gustav Klimt εμφανίζεται εδώ σχεδόν ασκητικός, με ένα απλό ρούχο εργαστηρίου και μια γάτα στην αγκαλιά. Υπάρχει κάτι βαθιά ήρεμο αλλά και κουρασμένο στο βλέμμα του, σαν να κουβαλά ήδη όλο το βάρος της ανθρώπινης φθοράς που ζωγράφισε στα έργα του.
Στο Belvedere συναντήσαμε τον Klimt των εμβληματικών έργων, της χρυσής περιόδου, των μεγάλων συνθέσεων που έχουν περάσει στην ιστορία της παγκόσμιας τέχνης. Εκεί βρίσκεται η λάμψη, η τελειότητα και η επιβλητική πλευρά του καλλιτέχνη.
Στο Leopold όμως τον προσεγγίζεις διαφορετικά. Μέσα από φωτογραφίες, προσωπικά στοιχεία και έργα που συνυπάρχουν με εκείνα του Schiele και άλλων καλλιτεχνών του κινήματος της Vienna Secession, αρχίζεις να βλέπεις τον Klimt όχι σαν απομονωμένη ιδιοφυΐα αλλά σαν μέρος μιας ολόκληρης καλλιτεχνικής έκρηξης που συνέβαινε τότε στην Βιέννη.
Νομίζω πως αν κάποιος θέλει πραγματικά να ‘’πιάσει’’ τον Klimt, αξίζει να δει και τα δύο μουσεία. Το ένα σου δείχνει τον μύθο. Το άλλο τον κόσμο μέσα από τον οποίο γεννήθηκε αυτός ο μύθος.
Θάνατος και Ζωή
Μπροστά στο “Θάνατος και Ζωή” του Klimt μείναμε για αρκετή ώρα σιωπηλοί. Είναι από εκείνα τα έργα που όσο περισσότερο τα κοιτάς τόσο περισσότερο ανοίγουν μπροστά σου. Ο θάνατος στέκεται μόνος, σκοτεινός, σχεδόν παγωμένος. Απέναντί του όμως η ζωή εμφανίζεται σαν ένα πολύχρωμο κύμα ανθρώπων: σώματα που αγκαλιάζονται, κοιμούνται, προστατεύουν το ένα το άλλο, ερωτεύονται, μεγαλώνουν και γερνούν μαζί.
Ο Klimt δεν ζωγραφίζει εδώ τον θάνατο σαν τρόμο αλλά σαν μια αναπόφευκτη παρουσία που υπάρχει πάντα δίπλα μας. Και ίσως γι’ αυτό το έργο είναι τόσο συγκινητικό. Δεν μιλά τελικά για το τέλος, αλλά για την ίδια την ανθρώπινη ανάγκη για επαφή, τρυφερότητα και συνύπαρξη όσο υπάρχει ακόμη χρόνος.
Παρατηρώντας τον πίνακα ένιωθα πως η ζωή στον Klimt δεν είναι ποτέ ατομική. Είναι σώματα μπλεγμένα μεταξύ τους, άνθρωποι που επιβιώνουν μέσα από την εγγύτητα. Ακόμη και απέναντι στον θάνατο, η απάντηση του έργου δεν είναι ο φόβος αλλά η ανθρώπινη σύνδεση.
Αυτό το έργο παραμένει τόσο σύγχρονο γιατί πίσω από τα χρώματα και την αισθητική του βιεννέζικου μοντερνισμού κρύβεται κάτι πολύ απλό και βαθιά ανθρώπινο: η επίγνωση ότι είμαστε εύθραυστοι και ότι τελικά η μεγαλύτερη άμυνα απέναντι στον χρόνο είναι να αγαπιόμαστε όσο υπάρχουμε.
Goustave Courbet
Μου έκανε πολύ εντύπωση που συνάντησα μια τόσο μεγάλη συλλογή έργων του Goustave Courbet στο Leopold museum. Δεν είναι όμως τυχαίο.
Το Leopold Museum απέκτησε έργα του Courbet επειδή οι συλλέκτες Rudolf και Elisabeth Leopold δεν ενδιαφέρονταν μόνο για την αυστριακή τέχνη απομονωμένα, αλλά για ολόκληρη τη διαδρομή που οδήγησε στον μοντερνισμό. Ήθελαν να δείξουν τις επιρροές και τις καλλιτεχνικές ‘’γέφυρες’’ ανάμεσα στη γαλλική πρωτοπορία του 19ου αιώνα και στους Αυστριακούς καλλιτέχνες των αρχών του 20ού αιώνα.
Ο Courbet ήταν επαναστάτης για την εποχή του. Στα μέσα του 19ου αιώνα εγκατέλειψε την εξιδανικευμένη ακαδημαϊκή ζωγραφική και άρχισε να ζωγραφίζει πραγματικούς ανθρώπους, εργάτες, τοπία, σώματα και καθημερινές σκηνές με ωμό ρεαλισμό. Αυτή η χειρονομία — να κοιτάξεις την πραγματικότητα χωρίς εξωραϊσμό — άνοιξε τον δρόμο για όλη τη μοντέρνα τέχνη που ακολούθησε.
Έτσι ο Courbet βρίσκεται εκεί όχι σαν ξένο σώμα αλλά σαν κομμάτι της γενεαλογίας της μοντέρνας ευρωπαϊκής τέχνης και λειτουργεί σαν ένας από τους μεγάλους προδρόμους της νεωτερικότητας που επηρέασαν βαθιά τους καλλιτέχνες της Vienna Secession.
Μάλιστα, αν παρατηρήσεις προσεκτικά, υπάρχει μια αόρατη σύνδεση ανάμεσα στον Courbet και στον Schiele. Ο πρώτος έσπασε τον ακαδημαϊκό εξωραϊσμό της πραγματικότητας, ο δεύτερος πήγε αυτό το σπάσιμο στα άκρα, απογυμνώνοντας όχι μόνο το σώμα αλλά και την ανθρώπινη ψυχολογία. Με έναν τρόπο, χωρίς τον Courbet δύσκολα θα υπήρχε ο Schiele που γνωρίζουμε σήμερα.
L’Origine du monde — Η προέλευση του κόσμου
Αυτός και αν ήταν επαναστατικός πίνακας για την εποχή του. Ο Gustave Courbet ζωγράφισε το L’Origine du monde το 1866 και ουσιαστικά γκρέμισε κάθε όριο της ακαδημαϊκής ζωγραφικής. Δεν προσπάθησε να εξιδανικεύσει το γυναικείο σώμα μέσα από μυθολογικές αλληγορίες ή ρομαντικές συμβάσεις, όπως γινόταν τότε για να ‘’δικαιολογηθεί ’’το γυμνό στην τέχνη. Αντίθετα, παρουσίασε το σώμα ωμά, άμεσα και απόλυτα ανθρώπινα.
Για την εποχή του αυτό θεωρήθηκε σκανδαλώδες. Ο πίνακας δημιουργήθηκε το 1866 για τον Οθωμανό διπλωμάτη Khalil Bey και δεν εκτέθηκε δημόσια για δεκαετίες, ενώ κυκλοφορούσε κρυφά ανάμεσα σε ιδιώτες συλλέκτες. Ακόμη και στον 20ό αιώνα συνέχιζε να προκαλεί αντιδράσεις, λογοκρισία και συζητήσεις γύρω από τα όρια ανάμεσα στην τέχνη, τον ερωτισμό και την πρόκληση.
Ο Courbet όμως δεν ζωγράφισε ένα ‘’προκλητικό’’ έργο. Ο τίτλος του πίνακα είναι αποκαλυπτικός: Η προέλευση του κόσμου. Εκεί βρίσκεται όλη η ιδέα του έργου. Το σώμα δεν παρουσιάζεται σαν αντικείμενο ηδονοβλεψίας αλλά σαν η ίδια η πηγή της ζωής, κάτι πρωταρχικό, φυσικό και αναπόφευκτο.
Αυτό με εντυπωσίασε ακόμη και σήμερα, είναι το θάρρος του Courbet να κοιτάξει το ανθρώπινο σώμα χωρίς φίλτρα και χωρίς υποκρισία. Αυτή είναι και η μεγαλύτερη επανάσταση του πίνακα: ότι αρνήθηκε να κρύψει αυτό από το οποίο προερχόμαστε όλοι μας.
No Sky Shield – Η ουδετερότητα της Βιέννης
Βγαίνοντας από το μουσείο πέσαμε πάνω σε μια μικρή πορεία που κινούνταν ήρεμα στους δρόμους του κέντρου της Βιέννης. Για λίγη ώρα περπατήσαμε μαζί τους παρατηρώντας τα συνθήματα ενάντια στο “Sky Shield”, ένα σύστημα κοινής αντιπυραυλικής προστασίας που ξεκίνησε μετά τον πόλεμο στην Ουκρανία.
Η Αυστρία αποφάσισε να συμμετάσχει, αλλά ένα κομμάτι της αυστριακής κοινωνίας αντιδρά γιατί θεωρεί ότι αυτό απομακρύνει τη χώρα από την παραδοσιακή της ουδετερότητα. Οι διαδηλωτές ζητούσαν να διατηρηθεί η παραδοσιακή ουδετερότητα της χώρας και εξέφραζαν τον φόβο ότι τέτοιες στρατιωτικές συνεργασίες φέρνουν την Αυστρία πιο κοντά στο ΝΑΤΟ.
Η Αυστρία μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο έχει συνταγματικά κατοχυρωμένη ουδετερότητα και για πολλούς Αυστριακούς αυτό είναι σχεδόν στοιχείο εθνικής ταυτότητας. Οι διαδηλωτές ζητούσαν: να μην συμμετέχει η Αυστρία στο Sky Shield, να μην πλησιάσει περισσότερο το ΝΑΤΟ, να διατηρήσει τον ουδέτερο χαρακτήρα της χώρας.
Η διαμαρτυρία ήταν ήρεμη, με διακριτική παρουσία της αστυνομίας και χωρίς καμία ένταση. Μέσα στην πολιτιστική λάμψη της Βιέννης, αυτή η μικρή πορεία μου θύμισε ότι η πόλη παραμένει και ένας ζωντανός δημόσιος χώρος όπου συνεχίζουν να συζητιούνται ανοιχτά τα μεγάλα πολιτικά και κοινωνικά ζητήματα της Ευρώπης.
Weltmuseum – Από τους δρόμους της σημερινής Ευρώπης στην ιστορία του κόσμου
Λίγη ώρα αργότερα αφήσαμε πίσω μας την μικρή αντιπολεμική πορεία και μπήκαμε στο Weltmuseum. Καθώς μπαίναμε σκεφτόμουν πόσο παράξενα επαναλαμβάνεται η ανθρώπινη ιστορία.
Έξω στους δρόμους άνθρωποι διαδήλωναν για την ουδετερότητα, τους εξοπλισμούς και τον φόβο μιας νέας γεωπολιτικής σύγκρουσης στην Ευρώπη. Και μέσα στο μουσείο απλωνόταν μπροστά μας ολόκληρη η ιστορία των αυτοκρατοριών, των κατακτήσεων, της αποικιοκρατίας, της δύναμης και της ανάγκης των ανθρώπων να κυριαρχούν ο ένας πάνω στον άλλο.
Ο κόσμος σήμερα και ο κόσμος κάποτε δεν απέχουν τελικά τόσο πολύ όσο νομίζουμε. Αλλάζουν οι σημαίες, οι τεχνολογίες και τα σύνορα, όμως οι μεγάλες ανθρώπινες αγωνίες παραμένουν σχεδόν ίδιες: εξουσία, κατακτητική διάθεση, ασφάλεια, ταυτότητα, φόβος και επιβίωση.
Weltmuseum Wien — Ο κόσμος μέσα σε ένα αυτοκρατορικό παλάτι
Το Weltmuseum της Βιέννης βρίσκεται μέσα στο συγκρότημα της Hofburg και θεωρείται ένα από τα σημαντικότερα εθνολογικά μουσεία της Ευρώπης. Οι ρίζες του φτάνουν μέχρι τις συλλογές των Αψβούργων του 16ου αιώνα, όταν η αυτοκρατορία συγκέντρωνε αντικείμενα, τεχνουργήματα και έργα τέχνης από όλο τον κόσμο μέσα στα περίφημα “cabinet of curiosities”.
Σήμερα το μουσείο διαθέτει εκατοντάδες χιλιάδες αντικείμενα από την Ασία, την Αφρική, την Ωκεανία και την Αμερική, λειτουργώντας ουσιαστικά σαν μια παγκόσμια χαρτογράφηση πολιτισμών, θρησκειών, τελετουργιών και καθημερινής ζωής.
Το Weltmuseum είναι παγκοσμίως γνωστό για τον πλούτο της συλλογής του αλλά και για το ότι τα τελευταία χρόνια προσπαθεί να κοιτάξει και την ίδια του την ιστορία με κριτική ματιά. Πολλά από τα αντικείμενα έφτασαν εδώ μέσα από αποικιοκρατικές διαδρομές, εξερευνητικές αποστολές και αυτοκρατορικές συλλογές, και το μουσείο πλέον δεν το κρύβει. Αντίθετα, ανοίγει συζητήσεις γύρω από την εξουσία, την πολιτιστική λεηλασία, την επιστροφή αντικειμένων και την ευθύνη των ευρωπαϊκών μουσείων απέναντι στους λαούς από όπου προήλθαν αυτά τα εκθέματα.
Περπατώντας στις αίθουσες καταλαβαίνεις ότι το Weltmuseum δεν μιλά μόνο για “άλλους πολιτισμούς”. Μιλά και για την ίδια την Ευρώπη, για τον τρόπο που κοίταξε, κατέγραψε και πολλές φορές εκμεταλλεύτηκε τον υπόλοιπο κόσμο.
Για αυτό ταίριαζε τόσο πολύ με την πορεία που είχαμε μόλις συναντήσει έξω στους δρόμους της Βιέννης. Γιατί τελικά η ιστορία της ανθρωπότητας μοιάζει να κινείται συνεχώς ανάμεσα στην ανάγκη για συνύπαρξη και στην ανάγκη για κυριαρχία.
Penacho de Moctezuma – Τα φτερά του Μοντεζούμα
Αυτό είναι το πιο διάσημο και αμφιλεγόμενο έκθεμά του μουσείου, τα περίφημα φτερά του Μοντεζούμα, το λεγόμενο Penacho de Moctezuma.
Πρόκειται για ένα εντυπωσιακό τελετουργικό κάλυμμα από εκατοντάδες φτερά quetzal, χρυσά διακοσμητικά και πολύτιμα υλικά της αυτοκρατορίας των Αζτέκων. Ακόμη πιο εντυπωσιακό είναι ότι αυτά τα φτερά έχουν επιβιώσει πάνω από πέντε αιώνες Είναι το μοναδικό σωζόμενο έργο αυτού του είδους στον κόσμο και η παρουσία του στη Βιέννη συνεχίζει μέχρι σήμερα να προκαλεί έντονες συζητήσεις γύρω από την αποικιοκρατία, την πολιτιστική κληρονομιά και το δικαίωμα επιστροφής ιστορικών αντικειμένων στις χώρες προέλευσής τους.
Για δεκαετίες θεωρούσαν ότι ανήκε προσωπικά στον αυτοκράτορα Μοντεζούμα Β΄, αν και σήμερα οι ιστορικοί δεν είναι βέβαιοι αν ήταν πραγματικά δικό του ή αν χρησιμοποιούνταν από ιερείς και ανώτερους αξιωματούχους των Αζτέκων. Ακόμη όμως κι αν η πραγματική του προέλευση παραμένει ασαφής, η συμβολική του δύναμη είναι τεράστια. Το αντικείμενο έχει μετατραπεί σχεδόν σε εθνικό σύμβολο για το Μεξικό.
Η Αυστρία και το Μεξικό συγκρούονται εδώ και χρόνια για το αν το αντικείμενο πρέπει να επιστρέψει στη Λατινική Αμερική. Ωστόσο, κοινές επιστημονικές μελέτες Αυστριακών και Μεξικανών ειδικών κατέληξαν ότι το έργο είναι τόσο εύθραυστο ώστε ακόμη και μια αεροπορική μεταφορά θα μπορούσε να το καταστρέψει. Έτσι παραμένει στη Βιέννη, μέσα σε μια διαρκή ιστορική και ηθική συζήτηση που μάλλον δεν θα τελειώσει σύντομα.
Αυτοκρατορικές αίθουσες και μουσική μνήμη
Ένα από τα πιο απρόσμενα και όμορφα τμήματα του μουσείου ήταν για εμάς η συλλογή μουσικών οργάνων. Η έκθεση στεγάζεται μέσα σε εντυπωσιακές αυτοκρατορικές αίθουσες, με πολυελαίους, μάρμαρα και βαριές διακοσμήσεις που θυμίζουν περισσότερο παλάτι παρά μουσείο. Η αίσθηση είναι σχεδόν κινηματογραφική, περπατάς ανάμεσα σε βιτρίνες με βιολιά, πιάνα, τσέμπαλα και άρπες ενώ γύρω σου ξεδιπλώνεται η μουσική ιστορία της Ευρώπης.
Η έκθεση ξεκινά από την Ελληνική αρχαιότητα, με παραστάσεις μουσικών οργάνων από τα ελληνικά χρόνια επάνω σε αγγεία και τελετουργικά αντικείμενα, δείχνοντας πόσο βαθιά ριζωμένη ήταν η μουσική στον ανθρώπινο πολιτισμό ήδη από τότε.
Από εκεί και πέρα η διαδρομή περνά στην Αναγέννηση, στο μπαρόκ και τελικά στην χρυσή εποχή της βιεννέζικης μουσικής παράδοσης. Για μια πόλη που έχτισε ολόκληρη την ταυτότητά της γύρω από την κλασική μουσική, αυτή η συλλογή μοιάζει σχεδόν με ιστορικό DNA της ίδιας της Βιέννης.
Nicolò Amati – τα βιολιά με τον τέλειο ήχο
Ανάμεσα στα σημαντικότερα εκθέματα της συλλογής ξεχωρίζει ένα εξαιρετικά σπάνιο βιολί του Nicolò Amati από την Κρεμόνα του 1640. Οι περισσότεροι γνωρίζουν τον Stradivari, όμως λίγοι γνωρίζουν ότι πίσω από ολόκληρη την χρυσή εποχή της ιταλικής οργανοποιίας βρισκόταν η οικογένεια Amati.
Ο Nicolò θεωρείται ο μεγάλος δάσκαλος της σχολής της Κρεμόνα και ο άνθρωπος που τελειοποίησε την μορφή και τον ήχο του σύγχρονου βιολιού. Από το εργαστήριό του πέρασαν μαθητές και τεχνικές που αργότερα θα επηρέαζαν άμεσα τον Antonio Stradivari και τον Guarneri.
Βλέποντας το βιολί από κοντά εντυπωσιάζεσαι όχι μόνο από την ηλικία του αλλά και από την κομψότητα της κατασκευής του. Το ξύλο, οι καμπύλες και το βερνίκι μοιάζουν περισσότερο με έργο γλυπτικής παρά με μουσικό όργανο. Εδώ αντιλαμβάνεσαι πολύ καλά ότι η κλασική μουσική δεν γεννήθηκε μόνο από συνθέτες και μαέστρους αλλά και από αφανείς τεχνίτες που αφιέρωσαν την ζωή τους στην αναζήτηση του τέλειου ήχου.
Ένα τσέμπαλο ανοιχτό στον κόσμο
Και τότε ήρθε μια από τις πιο όμορφες εκπλήξεις του μουσείου. Ανάμεσα στα σπάνια όργανα υπήρχε ένα παλιό τσέμπαλο ελεύθερο για το κοινό, ώστε να μπορείς όχι μόνο να το δεις αλλά και να το ακούσεις πραγματικά.
Η Αρετή ενθουσιάστηκε αμέσως. Για έναν μουσικό είναι σχεδόν ανεπανάληπτη εμπειρία να αγγίζει ένα τόσο παλιό όργανο και να γνωρίζει από κοντά τον ιδιαίτερο ήχο του.
Ο ήχος του τσέμπαλου είναι εντελώς διαφορετικός από το σύγχρονο πιάνο, πιο μεταλλικός, πιο λεπτός, σχεδόν εύθραυστος, σαν να κουβαλάει μέσα του άλλη εποχή. Συνειδητοποιείς ότι αυτή ήταν η μουσική υφή που άκουγαν οι άνθρωποι της μπαρόκ Ευρώπης, πολύ πριν εμφανιστεί το πιάνο όπως το γνωρίζουμε σήμερα.
Το γεγονός ότι το μουσείο επιτρέπει αυτή την άμεση επαφή με το όργανο ήταν για εμάς μια σπουδαία χειρονομία. Δεν αντιμετωπίζει την μουσική μόνο σαν αντικείμενο πίσω από γυαλί, αλλά σαν ζωντανή εμπειρία που πρέπει να την ακούσεις, να την αγγίξεις και να την νιώσεις.
Hochstrahlbrunnen
Βγήκαμε μια βόλτα να περπατήσουμε και να ξεμουδιάσουμε από το μουσείο και φτάσαμε στην ιστορική ‘’κρήνη του μεγάλου πίδακα’’ την Hochstrahlbrunnen, της Βιέννης.
Το εντυπωσιακό αυτό σιντριβάνι κατασκευάστηκε το 1873 για να γιορτάσει την ολοκλήρωση του μεγάλου αλπικού υδραγωγείου που έφερε καθαρό νερό στην πόλη από τις αυστριακές Άλπεις και άλλαξε για πάντα την ποιότητα ζωής των κατοίκων. Ακόμη και σήμερα οι Βιεννέζοι μιλούν με περηφάνια για το νερό τους.
Πίσω από το σιντριβάνι θα δεις και το σοβιετικό μνημείο του Κόκκινου Στρατού, που κατασκευάστηκε μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο προς τιμήν των Σοβιετικών στρατιωτών που σκοτώθηκαν κατά την μάχη για την απελευθέρωση της Βιέννης από τους Ναζί το 1945.
Το σημείο έχει μια παράξενη διπλή αίσθηση: από την μία η ήρεμη, σχεδόν καλοκαιρινή εικόνα του νερού και από την άλλη η βαριά ιστορική μνήμη της Ευρώπης του 20ού αιώνα.
Kunsthistorisches Museum
Ξαναμπήκαμε σε ένα ακόμη αυτοκρατορικό παλάτι της Βιέννης. Εδώ θα δεις σχεδόν συμπυκνωμένη την ιστορία της δυτικής τέχνης. Το μουσείο σε εντυπωσιάζει ήδη πριν δεις τα έργα: μαρμάρινες σκάλες, θόλοι, χρυσές λεπτομέρειες και αίθουσες που θυμίζουν περισσότερο βασιλική κατοικία παρά χώρο έκθεσης.
Το Kunsthistorisches Museum είναι από εκείνα τα μουσεία που σε κάνουν να συνειδητοποιείς τι σήμαινε πραγματικά η δύναμη και ο πλούτος της αυτοκρατορικής Ευρώπης. Οι Αψβούργοι, επί αιώνες, συγκέντρωναν έργα τέχνης από ολόκληρη την ήπειρο και τελικά δημιούργησαν μια από τις μεγαλύτερες συλλογές Αναγέννησης και Μπαρόκ στον κόσμο.
Το εντυπωσιακό είναι ότι μέσα σε λίγες αίθουσες μπορείς να περάσεις από τον ιταλικό ουμανισμό του Ραφαήλ και του Τιτσιάνο, στη δραματικότητα του Καραβάτζιο και έπειτα στις φλαμανδικές λεπτομέρειες του Ρούμπενς, του Βερμέερ και του Ρέμπραντ. Είναι σχεδόν σαν να παρακολουθείς ζωντανά την εξέλιξη της ευρωπαϊκής ζωγραφικής από τον 15ο έως τον 18ο αιώνα.
Αυτό που κάνει το μουσείο μοναδικό είναι πως δεν παρουσιάζει την Αναγέννηση αποσπασματικά, αλλά σαν ένα τεράστιο συνεχές πολιτιστικό αφήγημα. Οι συλλογές των Αψβούργων χτίστηκαν από αυτοκράτορες και αρχιδούκες που λειτουργούσαν σχεδόν σαν μανιώδεις συλλέκτες τέχνης, αγοράζοντας ολόκληρες ιδιωτικές συλλογές από Ιταλία, Φλάνδρα και Ισπανία.
Έτσι σήμερα μπορείς να δεις μέσα σε ένα μόνο μουσείο εκατοντάδες αριστουργήματα της Αναγέννησης και των Old Masters, κάτι που δύσκολα συναντάς ακόμη και στις μεγάλες πόλεις της Ιταλίας. Και όλα αυτά μέσα σε ένα κτίριο που μοιάζει περισσότερο με αυτοκρατορικό ανάκτορο παρά με μουσείο.
Pieter Bruegel
Το μεγάλο “χαρτί” του μουσείου όμως είναι η μοναδική συλλογή έργων του Pieter Bruegel the Elder, η σημαντικότερη στον κόσμο.
Ο Πίτερ Μπρίγκελ ο Πρεσβύτερος ήταν ο πρώτος μεγάλος ζωγράφος που κοίταξε όχι βασιλιάδες και αγίους, αλλά τους απλούς ανθρώπους. Αγρότες, κυνηγοί, παιδιά που παίζουν στον πάγο, χωριά μέσα στον χειμώνα, καθημερινές σκηνές γεμάτες μικρές ιστορίες, ο Μπρίγκελ μετέτρεψε τη ζωή των απλών ανθρώπων σε υψηλή τέχνη. Για αυτό συχνά τον αποκαλούν ‘’ο ζωγράφος των αγροτών’’.
Γεννήθηκε περίπου το 1525 στις Κάτω Χώρες και έζησε σε μια Ευρώπη γεμάτη θρησκευτικές συγκρούσεις, κοινωνικές αλλαγές και πολιτική αστάθεια. Ταξίδεψε στην Ιταλία, γνώρισε την αναγεννησιακή τέχνη, αλλά τελικά επέλεξε να ακολουθήσει τον δικό του δρόμο, δημιουργώντας πίνακες γεμάτους λεπτομέρειες, συμβολισμούς και παρατηρήσεις πάνω στην ανθρώπινη φύση.
Ο Μπρίγκελ ουσιαστικά πήρε την παράδοση της μεσαιωνικής μινιατούρας —αυτή την εμμονή στη λεπτομέρεια και στην αφήγηση πολλών μικρών γεγονότων ταυτόχρονα— και την μετέφερε σε μεγάλους πίνακες ζωγραφικής. Για αυτό πολλοί τον θεωρούν μοναδικό. Δεν ζωγράφιζε απλώς ένα θέμα, ζωγράφιζε ολόκληρες κοινωνίες μέσα σε έναν καμβά.
Οι πίνακές του είναι γεμάτοι μικροσκοπικές λεπτομέρειες και δεκάδες μικρές σκηνές που λειτουργούν σχεδόν αυτόνομα μέσα στην ίδια σύνθεση. Αφιερώσαμε πολύ χρόνο μπροστά στους πίνακες του και συνέχεια ανακαλύπταμε νέες ιστορίες στο βάθος του κάδρου.
Στον πίνακα που κοιτούσε η Αρετή με τις ώρες τον Hunters in the Snow (1565), που θεωρείται ένα από τα αριστουργήματα της δυτικής ζωγραφικής, ο Μπρίγκελ δημιουργεί μια χειμωνιάτικη σκηνή σχεδόν κινηματογραφική. Οι κυνηγοί επιστρέφουν κουρασμένοι μέσα στο χιόνι, ενώ στο βάθος η ζωή συνεχίζεται: άνθρωποι πατινάρουν στις παγωμένες λίμνες, χωριά καπνίζουν κάτω από τον παγωμένο ουρανό και τα βουνά μοιάζουν ατελείωτα. Είναι ένας πίνακας που μιλά για τη μικρότητα του ανθρώπου απέναντι στη φύση αλλά και για την ήρεμη ομορφιά της καθημερινότητας.
Tower of Babel
Αυτός ο πίνακας είναι ένα από τα σημαντικότερα έργα της βόρειας Αναγέννησης. Ο Μπρίγκελ εμπνέεται από τη βιβλική ιστορία του Πύργου της Βαβέλ, όπου οι άνθρωποι προσπάθησαν να χτίσουν έναν πύργο που θα έφτανε μέχρι τον ουρανό. Σύμφωνα με την Παλαιά Διαθήκη, ο Θεός τιμώρησε αυτή την ανθρώπινη αλαζονεία δημιουργώντας διαφορετικές γλώσσες ώστε κανείς να μην μπορεί πλέον να συνεννοηθεί.
Ο πίνακας θα σε εντυπωσιάσει με την απίστευτη λεπτομέρεια. Ο τεράστιος πύργος μοιάζει σχεδόν ζωντανός, γεμάτος εργάτες, σκαλωσιές, μηχανισμούς και μικροσκοπικές καθημερινές σκηνές.
Ο Μπρίγκελ δεν παρουσιάζει εδώ μόνο ένα θρησκευτικό θέμα, σχολιάζει την ανθρώπινη φιλοδοξία, την ανάγκη για δύναμη και το αιώνιο όνειρο του ανθρώπου να ξεπεράσει τα όριά του. Ο πύργος θυμίζει έντονα το Κολοσσαίο της Ρώμης, κάτι που συνδέει συμβολικά την Βαβέλ με την υπερβολή και την παρακμή των αυτοκρατοριών.
Children’s Games
Αυτό το έργο με μάγεψε και πρέπει να πηγαινοήλθα κάμποσες φορές για να το βλέπω ξανά και ξανά από κοντά. Η διαφορά είναι πολύ μεγάλη όταν βλέπεις έναν πίνακα από φωτογραφία και από κοντά.
Ο Μπρίγκελ γεμίζει τον καμβά με δεκάδες μικρές σκηνές, δεκάδες φιγούρες και πάνω από ογδόντα διαφορετικά παιδικά παιχνίδια της εποχής. Όσο πλησιάζεις, τόσο ανακαλύπτεις νέες ιστορίες: παιδιά που τσακώνονται, γελάνε, τρέχουν, σκαρφαλώνουν, παίζουν κυνηγητό ή ισορροπίες. Είναι σαν να παρακολουθείς μια ολόκληρη πόλη να ζει μπροστά σου.
Είναι ένα συναρπαστικό έργο γιατί έχει κινηματογραφική αίσθηση. Δεν υπάρχει ένας πρωταγωνιστής, το βλέμμα περιπλανιέται συνεχώς από σκηνή σε σκηνή, σαν travelling κάμερας μέσα σε έναν ζωντανό μεσαιωνικό κόσμο.
Ο Μπρίγκελ λειτουργεί περίπου σαν σκηνοθέτης μαζικών σκηνών, οργανώνοντας το χάος με απίστευτη ακρίβεια. Και παρότι ο πίνακας δείχνει παιχνιδιάρικος, πολλοί ιστορικοί της τέχνης πιστεύουν ότι κρύβει και έναν υπόγειο σχολιασμό για την ανθρώπινη συμπεριφορά: οι ενήλικες δεν διαφέρουν και τόσο από τα παιδιά στα παιχνίδια, στους ανταγωνισμούς και στις μικρές καθημερινές τους εμμονές.
Η εμπειρία της Βιέννης ήταν πραγματικά μοναδική. Την περπατήσαμε, τη ζήσαμε από κοντά και χαρήκαμε κάθε στιγμή της. Αυτό που μας κέρδισε δεν ήταν μόνο τα μουσεία, οι συναυλίες ή η εντυπωσιακή αυτοκρατορική αρχιτεκτονική της.
Ήταν κυρίως ο τρόπος με τον οποίο όλα αυτά συνυπάρχουν μέσα σε μια πόλη ανθρώπινη και βιώσιμη. Μια πόλη που περπατιέται εύκολα, με εξαιρετικές δημόσιες συγκοινωνίες, μεγάλους χώρους πρασίνου και μια καθημερινότητα που δεν μοιάζει να κυριαρχείται από το αυτοκίνητο. Ακόμη και στο ιστορικό της κέντρο, έχεις την αίσθηση ότι ο δημόσιος χώρος ανήκει περισσότερο στους ανθρώπους παρά στην κυκλοφορία.
Για μας, το πραγματικό μυστικό της Βιέννης είναι ότι δεν διατηρεί μόνο το παρελθόν της σαν ένα στατικό μουσείο, αλλά καταφέρνει να το ενσωματώνει οργανικά σε μια σύγχρονη, λειτουργική και βαθιά ανθρώπινη πόλη.
*Ο Στέργιος Μήτας είναι σκηνοθέτης. Η Αρετή Τουσέρ είναι μουσικός και συνθέτρια
