ΟΔΟΙΠΟΡΙΚΟ ΣΤΟ ΑΜΣΤΕΡΝΤΑΜ: ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

Λέξεις: Στέργιος Μήτας 

Μπορώ να γυρίζω όλη μέρα στα κανάλια και στις γέφυρες του Jordaan, στο ιστορικό κέντρο του Άμστερνταμ, νιώθοντας μια βαθειά ηρεμία και χαλάρωση. Είναι η ηρεμία μιας πόλης που ξέρει να κινείται σε πιο αργούς, ανθρώπινους ρυθμούς, αυτό ακριβώς που απουσιάζει από τις περισσότερες σύγχρονες μεγαλουπόλεις.

Εδώ, στο ιστορικό κέντρο, θα δεις ελάχιστα αυτοκίνητα, καθόλου λεωφορεία, αμέτρητα ποδήλατα ήρεμους ανθρώπους και αυτή την ιδιαίτερη γλυκιά μυρωδιά στον αέρα. Περπατάς δίπλα σε κανάλια και σε σπίτια τριακοσίων ετών, σταματάς στις γέφυρες που είναι γεμάτες με λουλούδια, μπαίνεις σε μικρές boutique με ρούχα Ολλανδών σχεδιαστών, δοκιμάζεις niche αρώματα, πίνεις τον καφέ σου στο Kafenion και ανακαλύπτεις τι είναι αυτό που μυρίζει υπέροχα.

Είναι μια ήσυχη, ήρεμη περιοχή, που μοιάζει σαν να βγήκε από παραμύθι. Είναι το Άμστερνταμ. Περπατούσαμε σχεδόν κάθε μέρα εδώ με την Αρετή και συζητούσαμε ότι παλιά η βιωσιμότητα μιας πόλης ήταν κάτι απλό, οργανικό και φυσικό – όχι κάτι πολύπλοκο και εξεζητημένο όπως έγινε σήμερα.

Όλη αυτή η γειτονιά στο ιστορικό κέντρο του Άμστερνταμ και ο τρόπος που κινείται, με έκανε να νοιώθω, ότι είμαι μέσα σε ένα αυτόνομο χωριό, κρυμμένο μέσα στην πόλη.

Περπατώντας στο Jordaan

Για μένα μια περιήγηση στο Άμστερνταμ ξεκινάει από την περιοχή Jordaan του ιστορικού κέντρου. Μόλις μπεις σε αυτή την γειτονιά ξεχνάς ότι βρίσκεσαι σε μια μεγαλούπολη.

Ο αστικός θόρυβος μειώνεται, τα κανάλια είναι δίπλα σου και εσύ περπατάς σε πεζόδρομους που σε πηγαίνουν σε αμέτρητα όμορφα στενά και γέφυρες. Αφήνω τον εαυτό μου να παρασυρθεί μέσα σε αυτό το πλέγμα από πεζόδρομους, σοκάκια και γεφύρια που μοιάζουν να μην τελειώνουν, μια σπάνια ελευθερωτική αίσθηση για το κέντρο μιας μεγαλούπολης.

Καθώς περπατάς, συναντάς ήρεμους ανθρώπους καθισμένους σε παγκάκια να απολαμβάνουν την ηρεμία της περιοχής. Ο ρυθμός σου στο περπάτημα μπορεί να είναι αργός ή γρήγορος, ταιριάζουν και τα δύο. Η περιπλάνηση εδώ μοιάζει σαν ένα κινηματογραφικό travelling μέσα σε ένα πανέμορφο σκηνικό.

Αυτή η γειτονιά, που σήμερα έχει αυτή την μοναδική ατμόσφαιρα, γεννήθηκε τον 17ο αιώνα σαν ένας φτωχικός εργατικός συνοικισμός για τους μετανάστες της εποχής.

Ακόμα και το όνομά της πιστεύεται πως παραπέμπει στη γαλλική λέξη Jardin – κήπος – γι’ αυτό και τα περισσότερα σοκάκια και κανάλια έχουν ονόματα λουλουδιών.

Σήμερα βέβαια η παλιά εργατική γειτονιά έχει μεταμορφωθεί στην πιο ατμοσφαιρική συνοικία της πόλης, όπου η ιστορία των παλιών σπιτιών συνυπάρχει αρμονικά με μικρές γκαλερί, ανεξάρτητες μπουτίκ, μικρά café και τα coffee-shops.

Οι γέφυρες

Περπατώντας στο Jordaan θα περάσεις από πολλές γέφυρες για να διασχίσεις τα κανάλια. Είναι μικρές όμορφες γέφυρες με κάγκελα από σφυρήλατο σίδερο, ποδήλατα και πολλά λουλούδια. Μας άρεσε πολύ να στεκόμαστε πάνω στις γέφυρες, να χαζεύουμε το κανάλι, τις βάρκες, τα σπίτια και να συζητάμε. Οι γέφυρες προσθέτουν ακόμη μια στιγμή χαλάρωσης που έτσι και αλλιώς υπάρχει στην περιοχή.

Το Άμστερνταμ έχει περισσότερες από 1.200 γέφυρες, σχεδόν τις διπλάσιες από τη Βενετία, με περίπου 80 να βρίσκονται στην ιστορική συνοικία του Jordaan.

Τις πιο γραφικές από αυτές, τις συναντάς στα κανάλια Prinsengracht, Keizersgracht και Herengracht και είναι οι παραδοσιακές λιθόκτιστες γέφυρες με τα στρογγυλά τόξα.

Σχεδιάστηκαν τον 17ο αιώνα έτσι ώστε να αφήνουν λίγο ύψος από κάτω για να περνούν τα φορτωμένα εμπορικά σκάφη.

Σήμερα, τα περίτεχνα κιγκλιδώματά τους λειτουργούν και σαν αυθόρμητοι χώροι στάθμευσης. Θα δεις πάρα πολλά δεμένα ποδήλατα πάνω στις γέφυρες, κάποια στολισμένα με πλαστικά ή φρέσκα λουλούδια στα καλάθια τους. Αυτές οι εικόνες έχουν μετατραπεί στο απόλυτο φωτογραφικό σύμβολο του Άμστερνταμ.

Gevelbankje – τα παγκάκια της πρόσοψης

Μετά από τόσο περπάτημα φυσικό είναι να κουραστείς λίγο. Στο Jordaan έχεις την επιλογή να καθίσεις σε ένα από τα πολλά ξύλινα παγκάκια που θα συναντήσεις στις διαδρομές σου.

Υπάρχουν πάρα πολλά σε διαφορετικά σημεία. Άλλα με θέα προς τα κανάλια, άλλα στραμμένα προς τα ήσυχα σοκάκια ή τοποθετημένα κάτω από ανθισμένες ορτανσίες. Αυτή η αίσθηση άμεσης φιλοξενίας στον δημόσιο χώρο είναι πραγματικά μοναδική. Ξέρεις ότι ανά πάσα στιγμή μπορείς να καθίσεις σε ένα παγκάκι να ξεκουραστείς και να χαζεύεις τη ζωή να κυλά μπροστά σου.

Τα παγκάκια στο Jordaan έχουν μια σημαντική διαφορά από εκείνα των υπόλοιπων ευρωπαϊκών πόλεων. Δεν τα τοποθέτησε κάποια δημοτική αρχή με απρόσωπη γεωμετρία.

Είναι τα λεγόμενα gevelbankjes – τα παγκάκια της πρόσοψης – που βγάζουν οι ίδιοι οι κάτοικοι έξω από την πόρτα τους. Γι’ αυτό και το καθένα έχει τον δικό του χαρακτήρα. Νιώθεις αμέσως μια οικειότητα, μια ζεστασιά, σαν να σε φιλοξενούν στην αυλή τους, μετατρέποντας τον δημόσιο δρόμο σε μια προέκταση του σπιτιού τους.

Ιστορικά, ο στενός χώρος ακριβώς μπροστά από την είσοδο του σπιτιού λέγεται stoep. Επειδή τα σπίτια στο Jordaan ήταν εσωτερικά μικρά και σκοτεινά – λόγω της παλιάς εργατικής δόμησης – οι κάτοικοι έβγαζαν ένα παγκάκι έξω για να εκμεταλλευτούν το φως του ήλιου, να ανασάνουν και να κουβεντιάσουν με τους γείτονες.

Αυτά τα παγκάκια στις εισόδους των σπιτιών λειτουργούν σαν μια ανοιχτή πρόσκληση που σου λέει – έλα να καθίσεις. Στην ολλανδική νοοτροπία, δείχνει ότι το σπίτι «αγκαλιάζει» τον περαστικό. Ακόμα κι αν ο ιδιοκτήτης δεν είναι εκεί, το παγκάκι συχνά αφήνεται προσβάσιμο για να ξαποστάσεις.

Τα κανάλια – έργο ζωής κάτω από την στάθμη της θάλασσας

Το Άμστερνταμ και ειδικά το Jordaan είναι στημένο γύρω από τα κανάλια. Όπου και αν πας θα βρεθείς τελικά μπροστά σε ένα κανάλι.

Κοιτάζοντας τα κανάλια σήμερα, είναι εύκολο να τα δεις σαν ένα ρομαντικό σκηνικό. Στην πραγματικότητα όμως, πρόκειται για ένα από τα μεγαλύτερα έργα υδρομηχανικής στην ιστορία της ανθρωπότητας.

Πάμε πίσω στο 1613, στη Χρυσή Εποχή της Ολλανδίας. Οι μηχανικοί της εποχής ανέλαβαν να κάνουν το αδιανόητο: να μετατρέψουν έναν απέραντο βάλτο σε μια λειτουργική, πανίσχυρη εμπορική μητρόπολη. Χιλιάδες εργάτες έσκαψαν με τα χέρια ένα ακτινωτό δίκτυο καναλιών, χρησιμοποιώντας το χώμα για να ανυψώσουν τη γη, ενώ θεμελίωσαν ολόκληρη την πόλη πάνω σε εκατομμύρια ξύλινους πασσάλους βυθισμένους στη λάσπη.

Τα κανάλια ήταν οι «λεωφόροι» της εποχής. Τα μεγάλα εμπορικά πλοία άφηναν τα εμπορεύματα στο λιμάνι και μικρότερες βάρκες τα μετέφεραν απευθείας στις πόρτες και τις αποθήκες των εμπόρων. Τα κανάλια δεν ήταν μόνο οι “δρόμοι” για τα εμπορεύματα, αλλά και ένα ζωντανό σύστημα αποστράγγισης που, με τη βοήθεια υδατοφραγμάτων, ανανεώνει το νερό της πόλης μέχρι και σήμερα.

Το Άμστερνταμ επιβιώνει κάτω από τη στάθμη της θάλασσας, έχει 100 χιλιόμετρα καναλιών και 1.200 γέφυρες, καταφέρνοντας να μετατρέψει την ανάγκη για επιβίωση σε απόλυτη αρχιτεκτονική ομορφιά.

Άκουσα και ένα αστείο από τους Ολλανδούς για το βάθος των καναλιών, που είναι γύρω στα τρία μέτρα. Λένε ότι τα κανάλια έχουν, ένα μέτρο λάσπη, ένα μέτρο σκελετούς ποδηλάτων και ένα μέτρο νερό!

Τα κανάλια και οι κάτοικοι

Σήμερα οι κάτοικοι του Άμστερνταμ φαίνεται να απολαμβάνουν τα κανάλια τους. Είδαμε πολλές ξεχωριστές χρήσεις και τις βλέπεις στις φωτογραφίες. Μας άρεσε πολύ αυτή η άνεση, η χαλαρότητα και η απόλαυση της μετακίνησης μέσα στα μικρά κανάλια από τους κατοίκους του Jordaan.

Καθώς περπατούσαμε ή στεκόμασταν πάνω σε καμιά γέφυρα, τους βλέπαμε να περνάνε μπροστά μας με τις βάρκες χαμογελαστοί και ήρεμοι και συνήθως μας χαιρετούσαν. Ηταν πολύ όμορφη και ανθρώπινη αυτή η επικοινωνία και μας έκανε εντύπωση με την Αρετή πόσο αυτοί οι άνθρωποι απολάμβαναν την βόλτα τους. Δεν υπήρχε ένταση, ούτε επίδειξη, ούτε ψεύτικο βλέμμα. Αυτή η αίσθηση ζεστασιάς, χαλάρωσης και συντροφικότητας είναι η ουσία της ολλανδικής κουλτούρας και λέγεται Gezelligheid.

Πάρα πολλοί κάτοικοι έχουν δική τους μικρή βάρκα, συχνά ηλεκτρική πλέον για να μην κάνει θόρυβο. Τις ηλιόλουστες μέρες, η βάρκα λειτουργεί όπως το μπαλκόνι ή το σαλόνι του σπιτιού. Βγαίνουν με την βάρκα για να φάνε με φίλους, να πιουν ένα κρασί, να διαβάσουν ένα βιβλίο ή απλώς να απολαύσουν τον ήλιο.

Τα τελευταία χρόνια, το SUP έχει γίνει πολύ δημοφιλές γιατί κάνουν γυμναστική και βόλτα ταυτόχρονα μέσα στα κανάλια. Άλλοι αντί να πάρουν το μετρό ή το ποδήλατο, επιλέγουν το νερό για να πάνε από τη μία γειτονιά στην άλλη.

Αστυνομία δεν είδαμε – μόνο κάμερες ελέγχου είδαμε – γιατί οι κανόνες πλοήγησης σχεδόν τηρούνται από όλους. Πρέπει να έχεις άδεια για την βάρκα και οι κάμερες καταγράφουν τα στοιχεία της και ελέγχουν αν είσαι εντάξει. Το όριο πλεύσης είναι μόνο 6 χλμ/ώρα, περίπου όσο ο γρήγορος βηματισμός ενός πεζού. Είναι και αυτός ένας λόγος που επικρατεί αυτή η απίστευτη ηρεμία που παρατηρήσαμε με την Αρετή – κανείς δεν μπορεί να τρέξει, ούτε να δημιουργήσει κύμα.

Κανάλια και τουρισμός

Κάνοντας τις βόλτες μας γύρω από τα κανάλια, τα βλέπαμε να είναι γεμάτα με τουριστικά σκάφη διαφόρων μεγεθών και απόψεων. Σήμερα τα κανάλια και οι διαδρομές τους είναι ένα τουριστικό αξιοθέατο που προσεγγίζει πολλούς τουρίστες γιατί οι διαδρομές μέσα στα κανάλια είναι όμορφες και σπάνιες.

Σε μια πόλη που δοκιμάζεται από τον υπερτουρισμό, τα κανάλια του Jordaan καταφέρνουν κάτι μαγικό: να επιβάλλουν τους δικούς τους όρους φιλοξενίας. Εδώ δεν θα δεις τα τουριστικά σκάφη να διασχίζουν βιαστικά το νερό. Το όριο πλεύσης, τα στενά περάσματα και οι χαμηλές γέφυρες επιβάλλουν μια άλλη κλίμακα.

Έχεις αρκετές επιλογές για να κάνεις την βόλτα σου στα κανάλια. Τα μεγάλα, κλειστά τουριστικά σκάφη – Canal Cruises. Είναι η πιο κλασική και δημοφιλής επιλογή για μια πρώτη γνωριμία με την πόλη. Προσφέρουν πανοραμική θέα μέσα από τις γυάλινες οροφές τους και ηχητική ξενάγηση σε πολλές γλώσσες. Είναι μια άνετη, ξεκούραστη εμπειρία, αλλά παραμένει μια βόλτα «πίσω από το τζάμι» — με σταθερή πορεία στα κεντρικά, πλατιά κανάλια.

Τα ανοιχτά, παραδοσιακά σκάφη – Open Boats. Μικρότερα σε μέγεθος, χωρίς γυάλινες οροφές, προσφέρουν μια πολύ πιο άμεση επαφή με το περιβάλλον, το φως και τον αέρα της πόλης. Ο καπετάνιος εκτελεί συχνά και χρέη ξεναγού, δίνοντας μια πιο ζεστή και ανθρώπινη αίσθηση στη διαδρομή.

Η μικρή ενοικιαζόμενη βάρκα.

Η πιο αυθεντική όμως εμπειρία – αυτή που σε μετατρέπει από απλό παρατηρητή σε πραγματικό κομμάτι της πόλης- είναι να νοικιάσεις μια μικρή, αθόρυβη ηλεκτρική βάρκα.

Το εκπληκτικό είναι ότι δεν χρειάζεσαι γνώση ναυσιπλοΐας ή ειδικό δίπλωμα. Με ένα σύντομο μάθημα λίγων λεπτών, έναν αδιάβροχο χάρτη με τις διαδρομές στο χέρι και μερικούς βασικούς κανόνες – όπως το να κρατάς πάντα τη δεξιά πλευρά και να παραχωρείς προτεραιότητα στα μεγάλα σκάφη – γίνεσαι ο ίδιος καπετάνιος του εαυτού σου.

Με μια ταχύτητα που δεν ξεπερνά τα 6 χλμ/ώρα – την ταχύτητα ενός χαλαρού περιπάτου- το άγχος εξαφανίζεται.

Παίρνεις το τιμόνι, χώνεσαι στα στενά κανάλια του Jordaan εκεί όπου τα μεγάλα σκάφη δεν χωράνε να μπουν, σταματάς για να βγάλεις φωτογραφίες και ζεις την πόλη με τους δικούς σου, απόλυτα προσωπικούς ρυθμούς.

Και μην νομίζεις ότι για αυτή την βόλτα θα δώσεις μια περιουσία. Νοικιάζεις την βάρκα, όχι τα άτομα, με κόστος γύρω στα 70 με 100 ευρώ για δύο ώρες, που αν είσαι με παρέα, μέχρι 6 άτομα, βγαίνει ελάχιστα ανά άτομο. Είναι ίσως ο πιο όμορφος τρόπος για να νιώσεις, έστω και για λίγο, ντόπιος.

Kafenion

Μετα από τόσο περπάτημα στο Jordaan και στα κανάλια, ήρθε η ώρα για ένα καλό καφέ. Το Kafenion βρίσκεται σε μια πολύ όμορφη περιοχή, ακριβώς πάνω στο γραφικό κανάλι Bloemgracht, το περίφημο «κανάλι των λουλουδιών». Θα έχεις καταλάβει ότι έχει ελληνικές ρίζες από το όνομά του, αλλά θα το διαπιστώσεις και μόλις πας να παραγγείλεις στα χαμογελαστά και ευγενικά παιδιά, που είναι έλληνες.

Το Kafenion είναι ένα αυθεντικό ελληνικό specialty coffee shop που κατάφερε να μεταφέρει την κουλτούρα του ελληνικού καφενείου στην καρδιά της Ολλανδίας. Ο χώρος συνδυάζει μια ρετρό, industrial αισθητική με παραδοσιακές ελληνικές πινελιές: κλασικές ξύλινες καρέκλες με ψάθα, αφίσες του παλιού ελληνικού κινηματογράφου, ράφια γεμάτα βιβλία ελληνικής λογοτεχνίας και δίσκους βινυλίου.

Είναι πλέον σημείο αναφοράς στο Amsterdam, για όποιον ψάχνει έναν καλό καφέ. Το μαγαζί είναι ελαφρώς βυθισμένο -souterrain – όπως πολλά ιστορικά κτίρια του 17ου αιώνα.

Μπαίνεις κατεβαίνοντας ένα-δυο σκαλοπάτια και μπορείς να καθίσεις μέσα, ή έξω, που για το καλοκαίρι είναι πιο άνετα.

Εδώ ο κόσμος δεν διστάζει να καθίσει και στο κράσπεδο του πεζοδρόμου, ή στο σκαλοπάτι με τον καφέ στο χέρι, κάτι που σου δίνει την αίσθηση μιας χαλαρής γειτονιάς. Οι άνθρωποι που θα συναντήσεις είναι μία πολυπολιτισμική μίξη με ιδιαίτερο ενδιαφέρον αν έχεις κέφια να μιλήσεις με κάποιους.

Καθίσαμε με την Αρετή έξω και παραγγείλαμε από ένα διαφορετικό καφέ ο καθένας – είναι ο τρόπος μας για να δοκιμάζουμε τι προσφέρει το κάθε cafe.

Linoprint: Η γοητεία της ανάγλυφης χειροτεχνίας

Η λινογραφία είναι από τις μεγάλες αδυναμίες της Αρετής — η ίδια δημιουργεί εξαιρετικά τυπώματα, εστιάζοντας σε περιβαλλοντικά θέματα. Έτσι, όταν συναντήσαμε αυτό το μικρό, ατμοσφαιρικό εργαστήριο με τις παλιές χειροκίνητες πρέσες, λίγα μέτρα μακριά από το Kafenion, σταματήσαμε αμέσως.

Εκείνο που μας άρεσε στις λινογραφίες ήταν αυτό το βαθύ, καθηλωτικό cobalt blue — το αγαπημένο χρώμα της Αρετής στη λινογραφία. Τι είναι όμως αυτό που κάνει το linoprint τόσο ξεχωριστό; Αν ρωτήσεις την Αρετή θα σου μιλάει με τις ώρες.

Ιστορικά, η τεχνική γεννήθηκε στις αρχές του 20ού αιώνα, όταν το linoleum, από υλικό κάλυψης δαπέδων, πέρασε στα χέρια καλλιτεχνών όπως ο Pablo Picasso και ο Henri Matisse σαν μια πιο εύκαμπτη εναλλακτική λύση της κλασικής ξυλογραφίας.

Τεχνικά, χαράζεις πρώτα το σχέδιο σου πάνω στην επιφάνεια του λινοτάπητα και μετά με τα κοπίδια αφαιρείς τα τμήματα που θέλεις να μείνουν λευκά. Ύστερα απλώνεις το μελάνι με έναν κύλινδρο πάνω στην ανάγλυφη επιφάνεια και πιέζεις το χαρτί —είτε με το χέρι είτε με μια παραδοσιακή χειροκίνητη πρέσα — για να μεταφερθεί το σχέδιο στο χαρτί. Μπορείς να επιλέξεις να τυπώσεις ανάμεσα σε πολλά διαφορετικά χαρτιά το καθένα με την δική άποψη.

Αισθητικά η λινογραφία ξεχωρίζει για τις καθαρές, δυναμικές αντιθέσεις, τις γεωμετρικές φόρμες και τη χαρακτηριστική, χειροποίητη υφή. Κάθε τύπωμα είναι μοναδικό, γιατί η πίεση του χεριού και η ποσότητα του μελανιού αφήνουν κάθε φορά το δικό τους ξεχωριστό αποτύπωμα στο χαρτί.

Gevelbankje & Linoprint: Λίγες σκέψεις στο παγκάκι έξω από το εργαστήριο

Όταν περάσαμε για πρώτη φορά από το εργαστήριο ήταν κλειστό, ήρθαμε και άλλες φορές μήπως το πετύχουμε ανοιχτό αλλά δεν τα καταφέραμε. Η βιτρίνα του όμως ήταν πάντα ανοιχτή και το παγκάκι ήταν πάντα εκεί, ακριβώς κάτω από τα τυπώματα, προσκαλώντας να καθίσεις και να παρατηρήσεις με την ησυχία σου τα σχέδια.

Το απολαμβάναμε αυτό το παγκάκι στις περιπλανήσεις μας στο Jordaan γιατί ήταν ένα πολύ ωραίο σημείο για να ξεκουραστούμε και να συζητήσουμε για την τέχνη και την λινογραφία. Υπήρχε μια αμεσότητα του εργαστηρίου με τον περαστικό, τον δρόμο και την τέχνη.

Εντύπωση μας έκαναν και οι τιμές. Σε μία από τις ακριβότερες πόλεις της Ευρώπης, έβλεπες στη βιτρίνα αυθεντικά, αριθμημένα χειροποίητα τυπώματα διάστασης 10Χ15, μόλις με 10 ευρώ!

Πώς γίνεται να πουλάνε τόσο χαμηλά στο Άμστερνταμ; Η απάντηση κρύβεται στην ίδια τη φιλοσοφία της χαρακτικής όπως πολλές φορές μου έχει πει η Αρετή. Η λινογραφία είναι μια τέχνη δημοκρατική, φτιαγμένη για να φεύγει από τα χέρια του καλλιτέχνη και να μπαίνει στα σπίτια των ανθρώπων.

Είναι ένας ζωντανός διάλογος ανάμεσα στον δημιουργό και την αμεσότητα του δρόμου, χωρίς την απληστία των γκαλερί.

Αυτό ακριβώς κάνει και η Αρετή με τις δικές της λινογραφίες.

Στα ταξίδια μας κουβαλάει μαζί της μικρές λινογραφίες και τις κάνει δώρο στους φίλους που συναντάμε. Ένα άλλος αγαπημένος της τρόπος για να δώσει την αμεσότητα της τέχνης σε ανύποπτους ανθρώπους είναι ότι αφήνει μικρές λινογραφίες μέσα σε φάκελο σε διάφορα σημεία – καφέ, βιβλιοπωλεία – για να τα βρουν τυχαία κάποιοι άνθρωποι.

Στις Fromageries του Άμστερνταμ

Καθώς το απόγευμα προχωρούσε, η σκέψη μας πήγε στο βραδινό δείπνο. Ήταν μια πολύ ιδιαίτερη στιγμή για εμάς —από εκείνες που συμβαίνουν μόνο μία φορά τον χρόνο— και θέλαμε να τη γιορτάσουμε όπως της άξιζε.

Ήξερα από προηγούμενα ταξίδια μου ότι το Άμστερνταμ έχει εξαιρετικές, εξειδικευμένες fromageries, που πουλάνε τοπικά είδη τυριών. Επισκεφτήκαμε δύο από τις πιο γνωστές της πόλης. Στην πρώτη, ο συνωστισμός και ο βιαστικός ρυθμός των τουριστών δεν μας επέτρεψαν να ζήσουμε την εμπειρία όπως την θέλαμε.

Η τύχη μας όμως άλλαξε μόλις περάσαμε την πόρτα του KEF – μία από τις πιο παλιές και αυθεντικές fromageries του Άμστερνταμ. Η υπεύθυνη του καταστήματος, μόλις κατάλαβε την αγάπη και τη γνώση μας για τα τυριά, μας αφιέρωσε πολύ χρόνο. Μας ξενάγησε στον κόσμο της ολλανδικής τυροκομίας, εξηγώντας μας τη διαδικασία ωρίμανσης για κάθε ποικιλία και στήνοντας για εμάς μια μικρή, ιδιωτική γευσιγνωσία.

Δοκιμάσαμε την αυθεντική, τοπική Gouda σε διαφορετικά στάδια παλαίωσης και από διάφορες περιοχές της χώρας αλλά και άλλα τυριά.

Τα Ολλανδικά τυριά

Φύγαμε από την Fromagerie KEF έχοντας στην χάρτινη σακούλα μας ένα μικρό “μωσαϊκό” Ολλανδικών τυριών από διαφορετικές ηλικίες και εντάσεις, έτοιμοι για τη δική μας γευσιγνωσία στο βραδινό δείπνο στο μπαλκόνι.

Πάμε να δούμε όμως τι τυριά συναντήσαμε. Gouda, η μεγάλη βασίλισσα των Ολλανδικών τυριών, με μια ολόκληρη παλέτα γεύσεων που αλλάζει ριζικά ανάλογα με τους μήνες ωρίμανσης. Έχεις τις εξής επιλογές για να διαλέξεις.

Jonge Kaas – Νέο τυρί, 4 έως 6 εβδομάδες ωρίμανσης: Πολύ μαλακό, κρεμώδες, με ήπια, γαλακτερή γεύση.

Belegen Kaas – Μεσαίας ωρίμανσης – 4 έως 6 μήνες: Αρχίζει να αποκτά πιο μεστή γεύση, με ελαστικότητά.

Oude Kaas – Παλαιωμένο τυρί – 10 έως 18 μήνες: Σκληρό, με βαθιά νοστιμιά, ελαφρώς αλμυρό, με αρώματα καραμέλας και ξηρών καρπών.

Overjarige Kaas – Υπερωριμασμένο – άνω των 2 ετών: Το «διαμάντι» της τυροκομίας. Είναι πολύ σκληρό, θρυμματίζεται εύκολα και γεμίζει με φυσικούς κρυσταλλίτες αμινοξέων, που πολλοί μπερδεύουν με αλάτι, χαρίζοντας μια απίστευτη τραγανή αίσθηση και εκρηκτική γεύση στο στόμα!

Boerenkaas – Αυτό είναι το αυθεντικό «Αγροτικό» Τυρί. Αν δεις τη λέξη Boerenkaas (τυρί του αγρότη), πρόκειται για προστατευόμενη ονομασία. Φτιάχνεται παραδοσιακά σε μικρές φάρμες από μη παστεριωμένο (νωπό) γάλα. Έχει πολύ πιο πολύπλοκο, γήινο και αυθεντικό χαρακτήρα σε σχέση με τα βιομηχανικά τυριά.

Edam – Ένταμ. Το διάσημο σφαιρικό τυρί με το κόκκινο κερί. Ελαφρώς πιο στεγνό και λιγότερο λιπαρό από τη Gouda, με ήπια αλμυρή και βουτυρένια γεύση.

Geitenkaas – Κατσικίσιο τυρί. Τα ολλανδικά κατσικίσια τυριά είναι αποκάλυψη. Κυμαίνονται από πολύ φρέσκα και αλειφόμενα μέχρι παλαιωμένα κατσικίσια (Oude Geitenkaas), τα οποία είναι εκπληκτικά λευκά, σκληρά, με συμπυκνωμένη γεύση που θυμίζει καραμελωμένο βούτυρο.

Στην κάβα για το Prosecco

Δείπνο και μάλιστα επετειακό, χωρίς κρασί, δεν γίνεται. Το καλοκαίρι έχουμε μια αδυναμία και λέγεται Prosecco. Για ένα καλοκαιρινό δείπνο, ένα δροσερό, φρουτώδες Prosecco, είναι η απόλυτη επιλογή, προσφέροντας την απαραίτητη οξύτητα και τις παιχνιδιάρικες φυσαλίδες που «καθαρίζουν» τον ουρανίσκο.

To Prosecco προέρχεται από τις βορειοανατολικές περιοχές της Ιταλίας και παράγεται κυρίως από τη γηγενή Ιταλική ποικιλία σταφυλιού Glera. Έχει φυσαλίδες αλλά δεν είναι σαμπάνια. Σε αντίθεση με τη σαμπάνια, που η δεύτερη ζύμωση γίνεται μέσα στο μπουκάλι, στο Prosecco η δεύτερη ζύμωση γίνεται μέσα σε μεγάλες, ανοξείδωτες δεξαμενές υπό πίεση. Το αποτέλεσμα είναι ότι το κρασί δεν αποκτά βαριές νότες ζύμης ή ψωμιού, αλλά διατηρεί στο ακέραιο τα ζωντανά, φρέσκα αρώματα του σταφυλιού, του πράσινου μήλου, του αχλαδιού, τα άνθη ακακίας, τα πυρηνόκαρπα φρούτα και μια ακαταμάχητη μεταλλικότητα.

Στην ετικέτα θα συναντήσεις τους όρους που δηλώνουν τα υπολειμματικά σάκχαρα, την γλυκύτητα δηλαδή. Brut: Το πιο ξηρό, με ελάχιστα σάκχαρα. Ιδανικό για να συνοδεύσει λιπαρά τυριά, αλλαντικά και φαγητό. Extra Dry: Η πιο κλασική και δημοφιλής εκδοχή. Έχει μια ανεπαίσθητη, φρουτώδη γλυκύτητα. Dry: Πιο γλυκό, κατάλληλο για επιδόρπια ή απεριτίφ.

Αν ψάχνεις, την απόλυτη ποιότητα του Prosecco, αναζήτησε στη φιάλη του την ένδειξη DOCG που περιλαμβάνει εγγύηση περιοχής αλλά και γευσιγνωστική εγγύηση.

Για το βραδινό μας δείπνο στο μπαλκόνι, ανάμεσα στα τοπικά τυριά και τη φρέσκια σαλάτα, επέλεξα ένα μπουκάλι Terre dei Buth Prosecco DOC Treviso. Η επιλογή δεν ήταν τυχαία.

Αναζητούσα ένα κρασί που να κουβαλά την αυθεντικότητα της ιταλικής υπαίθρου, μακριά από τη βιομηχανική μαζικότητα.

Προσπαθούμε να επιλέγουμε βιολογικά κρασιά και αυτό προέρχεται από βιολογικούς αμπελώνες του Treviso και ξεχωρίζει για την απόλυτα φυσική του καλλιέργεια, προσφέροντας μια ανάλαφρη φρεσκάδα που έδενε πολύ καλά με τις γεύσεις του τραπεζιού.

Κάτι όμως που με κέρδισε επίσης ήταν η φιάλη του. Ηταν σφραγισμένη με το παλιό, παραδοσιακό σύστημα «Legato a Spago», δέσιμο με σπάγκο, κάτι εξαιρετικά σπάνιο να το βρεις σήμερα. Μια τεχνική που χρησιμοποιούσαν οι παλιοί Ιταλοί αμπελουργοί πριν την εμφάνιση των σύγχρονων μεταλλικών συρμάτων. Χρειάζεσαι ανοιχτήρι βέβαια για να την ανοίξεις αλλά μας άρεσε πολύ αυτή η μικρή, χειροπιαστή ιεροτελεστία που έβαλε στο τραπέζι μας την αίγλη και τον vintage χαρακτήρα των παλιών ιταλικών αμπελώνων.

Το δικό μας δείπνο στο Άμστερνταμ

Μας αρέσει πολύ να ετοιμάζουμε τα δικά μας δείπνα στις πόλεις που επισκεπτόμαστε και κάθε πόλη μας δίνει τις δικές της διαφορετικές επιλογές για το δείπνο.

Μπορεί να θέλει λίγο τρέξιμο για να ανακαλύψεις τι προσφέρει η κάθε πόλη σε ντόπια υλικά, λαχανικά, τυριά και κρασιά αλλά στο τέλος πάντα τα καταφέρνουμε. Είναι μαγικό να στήνεις το δικό σου δείπνο στην Ρώμη, στην Κοπεγχάγη, στο Λονδίνο, στην Πράγα, στο Βερολίνο έτσι για να αναφέρω μόνο κάποιες από τις πόλεις που ετοιμάσαμε και απολαύσαμε το δικό μας δείπνο.

Τι κάνει όμως διαφορετικό θα μου πεις, το δείπνο σε όλες αυτές τις πόλεις; Καμία από αυτές τις πόλεις δεν είναι φυσικά ίδια με την άλλη. Τι σχέση έχει η Ρώμη με την Κοπεγχάγη. Καμία απολύτως. Κάθε πόλη έχει την δική της ατμόσφαιρα, την δική της ενέργεια, τις δικές της γεύσεις, τις δικές της επιλογές σε τρόφιμα και τελικά το δικό της δείπνο. Πάνω σε αυτή την μοναδικότητα της κάθε πόλης χτίζεται και το προσωπικό σου δείπνο.

Είμαστε φανατικοί του προσωπικού δείπνου, γιατί το δείπνο σε κανένα εστιατόριο ποτέ δεν είναι προσωπικό. Παίρνεις μέρος στην σκηνοθεσία κάποιου άλλου, ενώ στο δικό σου δείπνο εσύ είσαι ο σκηνοθέτης και ο πρωταγωνιστής. Το προσωπικό δείπνο είναι σχεδόν απόλυτα προσαρμοσμένο στις δικές σου ιδιαίτερες προτιμήσεις. Αρκεί φυσικά να έχεις όρεξη να βρεις τα υλικά, να έχεις φαντασία στην μαγειρική και να μην είσαι κολλημένος σε συνηθισμένες γεύσεις. Η παρουσίαση του δείπνου είναι επίσης σημαντική, να μπορείς να φτιάχνεις ξεχωριστή ατμόσφαιρα με ότι βρεις και να έχεις εκπλήξεις της τελευταίας στιγμής, που θα κάνουν το κάθε δείπνο μοναδικό.

Όταν αυτή η μέρα τυχαίνει να είναι η πιο ιδιαίτερη του χρόνου, με μια νέα χρονιά να ανοίγεται μπροστά σου, τότε πρέπει να βάλεις τα δυνατά σου αυτό το δείπνο να μείνει πραγματικά αξέχαστο.

Ζέστη στο Άμστερνταμ

Σήμερα θα πηγαίναμε να επισκεφτούμε ένα ιδιαίτερο μουσείο που είναι στην απέναντι πλευρά της πόλης. Είχε πολύ ζέστη, ξεκινήσαμε την μετακίνηση μας με το τραμ που μας αρέσει.

Μέσα στο τραμ έβλεπες ανθρώπους με βεντάλιες και μικρά φορητά ανεμιστηράκια να προσπαθούν να δροσιστούν γιατί τα τραμ δεν είχαν κλιματισμό, ούτε και παράθυρα που να ανοίγουν, μιας και είναι σχεδιασμένα για χειμερινές συνθήκες.

Τα καλοκαίρια στις κεντροευρωπαϊκές χώρες αρχίζουν να αλλάζουν δραματικά και να εμφανίζουν πολύ υψηλές θερμοκρασίες. Η κλιματική αλλαγή δεν είναι πια μια θεωρητική έννοια, όπως καλά ξέρεις, αλλά μια καυτή πραγματικότητα. Την εβδομάδα που ήμασταν στο Άμστερνταμ υπήρχαν μέρες που η θερμοκρασία άγγιξε τους 36 βαθμούς. Οι πόλεις όμως αυτές δεν είναι έτοιμες να διαχειριστούν τέτοιες θερμοκρασίες. Σχεδιασμένες για να παγιδεύουν τη θερμότητα του χειμώνα, οι υποδομές τους λειτουργούν πλέον σαν θερμοκήπια. Τα σπίτια δεν διαθέτουν κλιματισμό ή εξωτερικά σκίαστρα και έτσι υπερθερμαίνονται.

Γιατί εμφανίζονται όμως καύσωνες στην κεντρική Ευρώπη; Οι αεροχείμαρροι – Jet Stream – που συγκρατούσαν τον ψυχρό αέρα στον Βορρά έχουν εξασθενήσει λόγω της υπερθέρμανσης του Αρκτικού Κύκλου. Αυτό επιτρέπει σε θερμές αέριες μάζες από τη Βόρεια Αφρική να «εγκλωβίζονται» πάνω από την Κεντρική Ευρώπη για μέρες, δημιουργώντας έναν ανυπόφορο θόλο ζέστης.

Οι πόλεις της Βόρειας Ευρώπης τρέχουν τώρα εκ των υστέρων να προσαρμοστούν: φυτεύουν και άλλα δέντρα, δημιουργούν πράσινες στέγες, τοποθετούν κλιματισμό και σχεδιάζουν “χάρτες δροσιάς” για τους κατοίκους.

Όμως, όλα αυτά δεν είναι παρά ασπιρίνες σε έναν βαρύ πυρετό. Καλύπτουμε το πρόβλημα, αλλά δεν το λύνουμε. Όσο δεν λαμβάνονται τα απαραίτητα, γενναία μέτρα για την αναστολή της υπερθέρμανσης του πλανήτη, θα συνεχίζουμε να χτίζουμε άμυνες απέναντι σε μια φύση που αλλάζει ανεξέλεγκτα, μετατρέποντας τα καλοκαίρια της Κεντρικής Ευρώπης σε μια διαρκή υπενθύμιση της δικής μας αδιαφορίας.

Τα δωρεάν φέρι, η πιο δημοκρατική μετακίνηση

Φτάσαμε με το τραμ στο σιδηροδρομικό σταθμό και περπατήσαμε μέχρι την πίσω πλευρά του. Από εδώ ξεκινάνε τα μικρά φέρι που μεταφέρουν κόσμο και ποδήλατα στα απέναντι νησάκια που είναι μέσα στο ποτάμι. Τα μπλε-λευκά φέρι του δήμου είναι εντελώς δωρεάν. Μπήκαμε στο πρώτο φέρι που ήρθε και σταθήκαμε μπροστά για να νοιώθουμε τον δροσερό αέρα.

Γιατί είναι δωρεάν τα φέρι; Το ποτάμι IJ χωρίζει το ιστορικό κέντρο από το Βόρειο Άμστερνταμ. Είναι όμως ένα ποτάμι με πολύ κίνηση, περνούν τεράστια εμπορικά πλοία, κρουαζιερόπλοια και φορτηγίδες. Έτσι ήταν αδύνατον να κατασκευαστούν χαμηλές, σταθερές γέφυρες γιατί θα εμπόδιζαν τα πλοία. Οι ψηλές γέφυρες ή τα υποθαλάσσια τούνελ για ποδήλατα και πεζούς κρίθηκαν μη λειτουργικά.

Τα φέρι είναι δωρεάν γιατί λειτουργούν σαν “γέφυρες” της πόλης. Αυτό είναι το σκεπτικό του Δήμου του Άμστερνταμ. Όπως δεν πληρώνεις διόδια για να διασχίσεις μια γέφυρα με τα πόδια ή το ποδήλατο, έτσι δεν πληρώνεις και για το φέρι.

Για δεκαετίες, το Amsterdam-Noord ήταν μια απομονωμένη, βιομηχανική και εργατική περιοχή. Το δωρεάν φέρι εξασφάλισε ότι οι κάτοικοι του Βορρά δεν θα επιβαρύνονται οικονομικά, απλά και μόνο για να πάνε στη δουλειά τους στο κέντρο, προσφέροντας ελεύθερη και ισότιμη πρόσβαση σε όλους.

Είμαι υπέρμαχος της δωρεάν παιδείας, της δωρεάν ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης, αλλά και της δωρεάν μετακίνησης με τα μέσα μαζικής μεταφοράς. Και τα τρία τα θεωρώ θεμελιώδη υποχρέωση της πολιτείας απέναντι στους κατοίκους της.

Η ελεύθερη μετακίνηση δεν είναι πολυτέλεια, είναι το μέσο για να ασκήσεις όλα τα υπόλοιπα δικαιώματά σου. Χωρίς αυτήν, η πρόσβαση στην εργασία, στη γνώση και στον πολιτισμό αποκτά ταξικό πρόσημο. Όταν μια πόλη προσφέρει δωρεάν συγκοινωνίες —όπως συμβαίνει στα φέρι του Άμστερνταμ ή σε ολόκληρες χώρες όπως το Λουξεμβούργο— δεν κάνει μια διευκόλυνση. Αναγνωρίζει το μεταφορικό έργο σαν κοινωνικό αγαθό. Προστατεύει το περιβάλλον, ελαφρύνει τα νοικοκυριά και, πάνω απ’ όλα, χτίζει μια κοινωνία όπου η ισότητα δεν μένει στα χαρτιά, αλλά κινείται ελεύθερα στους δρόμους και στα νερά της.

STRAAT MUSEUM – το μεγαλύτερο μουσείο γκραφίτι στον κόσμο

Βγήκαμε από το φέρι και περπατήσαμε μέχρι το ιδιαίτερο και μοναδικό Straat museum. Ηταν η δεύτερη φορά που ερχόμασταν, την πρώτη το μουσείο ήταν κλειστό λόγω καύσωνα γιατί στο εσωτερικό του η θερμοκρασία, όπως μας είπαν, έφτασε τους 34 βαθμούς.

Καθώς περπατάς σε αυτή την περιοχή, καταλαβαίνεις ότι δεν θυμίζει σε τίποτα, αρχιτεκτονικά και αισθητικά το υπόλοιπο Άμστερνταμ. Είναι μια αυτόνομη, πρώην βιομηχανική περιοχή με μεγάλες αποθήκες, που λειτουργεί σαν μια ανεξάρτητη νησίδα τέχνης μέσα στην πόλη. Φτάνεις στο Straat museum και σε περιμένει στην είσοδο το τεράστιο – 240 τμ – πορτρέτο της Άννας Φρανκ, φτιαγμένο από τον διάσημο Βραζιλιάνο street artist Eduardo Kobra.

Μπαίνεις μέσα στο μουσείο και η πρώτη επαφή με το εσωτερικό του STRAAT είναι ένα πραγματικό οπτικό σοκ. Η κλίμακα του μας καθήλωσε ακαριαία και σταθήκαμε να κοιτάζουμε άφωνοι. Το STRAAT Museum είναι η μεγαλύτερη γκαλερί-μουσείο, street art στον κόσμο. Στεγάζεται σε μια πρώην αποθήκη ναυπηγείου και χάρη στην έκταση των 8.000 τ.μ του βιομηχανικού υπόστεγου, με το θεόρατο ύψος των 18 μέτρων, έχει την ικανότητά να φιλοξενεί γιγαντιαίους καμβάδες σε φυσικές διαστάσεις τοίχου.

Δεν είχα ξαναδεί μουσείο γκραφίτι τέτοιων διαστάσεων, αλλά ούτε και τέτοια έργα, σε μέγεθος και σε ποιότητα. Το μουσείο ξεκίνησε από μια ομάδα παθιασμένων συλλεκτών και επιμελητών, με στόχο να δοθεί θεσμική αναγνώριση στην τέχνη του δρόμου, χωρίς να χαθεί η αλητεία και η ελευθερία της.

160 υπερμεγέθη έργα εκτίθενται στους αχανείς τοίχους του, τα οποία δημιουργήθηκαν επί τόπου, από καλλιτέχνες που ταξίδεψαν από κάθε γωνιά του πλανήτη. Ανάμεσά τους συναντάς εμβληματικά ονόματα και κορυφαίους εκπροσώπους της ευρωπαϊκής και αμερικανικής graffiti κουλτούρας όπως οι PichiAvo, ο Dan Kitchener, ο Eduardo Kobra και ο δικός μας INO.

Η άλλη διάσταση του Graffiti

Σταθήκαμε αρκετή ώρα να κοιτάζουμε το αχανές πανέμορφο κτίριο και τα γκραφίτι. Είχαμε στο μυαλό μας την εικόνα των γκραφίτι που συναντάμε συχνά στις δικές μας πόλεις —τα γρήγορα συνθήματα, τις υπογραφές, τα αφαιρετικά σχήματα και τα σύμβολα στους τοίχους. Εδώ όμως, βρεθήκαμε μπροστά σε μια τελείως διαφορετική εικαστική διάσταση.

Αυτό που αντικρίζεις στο STRAAT είναι η συνάντηση του δρόμου, με την υψηλή ζωγραφική. Η καλλιτεχνική έκφραση των δημιουργών είναι ένας συναρπαστικός συνδυασμός κλασικού καμβά και αισθητικής γκραφίτι. Τα έργα δεν είναι απλές αποσπασματικές παρεμβάσεις, έχουν συγκροτημένη αφήγηση, βάθος και θέματα που αναπτύσσονται με εκπληκτική ευκρίνεια και τεχνική αρτιότητα.

Αυτοί οι καλλιτέχνες χρησιμοποιούν το σπρέι, το στένσιλ και το πινέλο όχι για να αφήσουν ένα «αποτύπωμα», αλλά για να τοποθετηθούν πάνω σε κοινωνικά και περιβαλλοντικά ζητήματα, να αποδώσουν πορτρέτα με φωτορεαλιστική ακρίβεια και να δημιουργήσουν συνθέσεις που σε καθηλώνουν.

Η κλίμακα είναι γιγαντιαία, αλλά η προσοχή στη λεπτομέρεια είναι αξιοσημείωτη. Εδώ καταλαβαίνεις ότι η τέχνη του δρόμου έχει ξεπεράσει προ πολλού τα όρια της «αντι-κουλτούρας» και διεκδικεί επάξια τη θέση της σαν μία από τις πιο επιδραστικές μορφές σύγχρονης τέχνης στον πλανήτη.

Περιπλανώμενοι στους διαδρόμους, ανακαλύψαμε την επιμελητική δομή του μουσείου, που ταξινομεί την τέχνη του δρόμου σε βασικές θεματικές κατηγορίες: από την Aesthetic ( αναζήτηση της φόρμας και του στυλ) και την «Personal» (έργα-καθρέφτες της ψυχής του καλλιτέχνη), μέχρι την «Conscious» (την αιχμηρή κοινωνική και πολιτική κριτική) και την «Grounded» (έργα που συνομιλούν με την ιστορία και τον τόπο).

Αυτή η χαρτογράφηση σου επιτρέπει να καταλάβεις ότι η street art έχει ξεπεράσει τα όρια της αντι-κουλτούρας, διεκδικώντας επάξια τη θέση της σαν μία από τις πιο επιδραστικές μορφές σύγχρονης τέχνης. Πάμε να δούμε όμως μερικά μνημειώδη έργα που μας άρεσαν.

Ο ουράνιος Ποσειδώνας

Δεν είχα ξαναδεί ποτέ τέτοιο έργο. Το κοιτούσαμε για πολλή ώρα καθηλωμένοι μπροστά του, προσπαθώντας να αφομοιώσουμε την κλίμακα και την έντασή του. Πρόκειται για ένα από τα πιο επιβλητικά μνημειακά έργα του μουσείου —δημιουργία του διάσημου ισπανικού καλλιτεχνικού διδύμου PichiAvo.

Είναι μια βαθιά εντυπωσιακή επανερμηνεία της κλασικής αρχαιότητας. Το γυμνό άγαλμα – δεν έχει τίτλο και εγώ το ονόμασα ο Ποσειδώνας – δεν το βλέπεις εδώ με την ψυχρή, αμετάβλητη λευκότητα του μαρμάρου, αλλά ζωντανεύει μπροστά σου μέσα από μια εκρηκτική, πολύχρωμη διαβάθμιση του φάσματος του ουράνιου τόξου, σε μέγεθος 9 μέτρα ύψος και 5 πλάτος.

Η τεχνική των PichiAvo – οι οποίοι είναι παγκοσμίως γνωστοί για τη σύζευξη της κλασικής μυθολογίας με την urban αισθητική – δημιουργεί μια σχεδόν απόκοσμη οπτική ψευδαίσθηση. Το σώμα του Θεού της Θάλασσας διατηρεί τη στιβαρή, δωρική ανατομία και τους μύες ενός κλασικού ελληνικού γλυπτού, αλλά το χρώμα κυλάει πάνω του σαν φως που διαθλάται σε πρίσμα. Την ίδια στιγμή, το φόντο έρχεται σε απόλυτη αντίθεση, καλυμμένο από ένα πυκνό, ασπρόμαυρο πλέγμα από tags —τις αυθεντικές ακατέργαστες υπογραφές της old-school graffiti κουλτούρας.

Κοιτάζοντας το έργο, νοιώθεις ότι εδώ αποτυπώνεται, ο απόλυτος διάλογος ανάμεσα στο «αιώνιο» της κλασικής γλυπτικής και το «εφήμερο» της τέχνης του δρόμου. Οι δημιουργοί παίρνουν μια αυστηρή ιστορική φόρμα, που συμβολίζει την εξουσία και τη μυθολογία, και της δίνουν τη ζωντάνια, την πολυχρωμία και την αμφισβήτηση του σύγχρονου αστικού τοπίου. Το αρχαίο πνεύμα δεν το αντιμετωπίζουν σαν μουσειακό απολίθωμα, αλλά το επαναπροσδιορίζουν, το ντύνουν με τα χρώματα της συμμετοχής και της ελευθερίας, αποδεικνύοντας ότι η κλασική ομορφιά μπορεί να παραμείνει ζωντανή, αρκεί να τολμήσει να μιλήσει τη γλώσσα της εποχής μας.

Η νυχτερινή λεωφόρος κάτω από τη βροχή

Στάθηκα μπροστά σε αυτόν τον πίνακα γιατί έχει μια εξαιρετική κινηματογραφική διάσταση. Είναι άλλο ένα έργο γιγαντιαίας κλίμακας που σε μεταφέρει στην καρδιά μιας υγρής, αστικής νύχτας. Πρόκειται για μια καθηλωτική σπουδή πάνω στο φως, την κίνηση και την αστική ατμόσφαιρα: μια μποτιλιαρισμένη λεωφόρος μέσα στη βροχή, όπου ο χρόνος μοιάζει να έχει παγώσει.

Ο πίνακας είναι δημιουργία του διάσημου Βρετανού street artist Dan Kitchener – γνωστού στην αστική σκηνή και σαν DANK.

Ο Kitchener είναι παγκοσμίως αναγνωρισμένος ακριβώς γι’ αυτό το ιδιαίτερο, κινηματογραφικό στυλ: τη μεταφορά νυχτερινών, υγρών αστικών τοπίων —κυρίως εμπνευσμένων από τις ταξιδιωτικές του περιπλανήσεις στο Τόκιο και το Σιντζούκου— όπου το σπρέι μεταμορφώνει τη βροχή και τα φώτα της κίνησης σε έναν εντυπωσιακό «ωκεανό» από neon αντανακλάσεις.

Η τεχνική του είναι ένας εκπληκτικός συνδυασμός φωτορεαλισμού και σύγχρονου αστικού εξπρεσιονισμού. Τα αυτοκίνητα με τις κόκκινες και κίτρινες φωτεινές τους τροχιές, δεν είναι εδώ μόνο σχήματα, αλλά πηγές θερμού φωτός που διαχέονται μέσα στο ψυχρό, μπλε και πράσινο φόντο της νύχτας. Η βροχή λειτουργεί σαν φυσικό πρίσμα, η υγρή άσφαλτος μετατρέπεται σε έναν καθρέφτη που «λιώνει» τα φώτα, διασκορπίζοντας τις αντανακλάσεις σε πολύχρωμες κάθετες πινελιές, που θυμίζουν ιμπρεσιονιστικό πίνακα σε γιγαντιαίο καμβά.

Πίσω από τη λαμπερή, πολύχρωμη αισθητική του, το έργο κρύβει ένα βαθιά ατμοσφαιρικό νοηματικό υπόβαθρο. Αποδίδει το γνώριμο παράδοξο της σύγχρονης μητρόπολης, την απομόνωση μέσα στη συλλογικότητα. Εκατοντάδες άνθρωποι εγκλωβισμένοι μέσα στις λαμαρίνες των αυτοκινήτων τους, ο καθένας με τις δικές του σκέψεις, διασχίζουν την ίδια βρεγμένη λεωφόρο χωρίς να επικοινωνούν.

Η ελληνική σφραγίδα: Το γλυπτό σώμα του INO

Πήγαμε φυσικά να δούμε με πολύ περηφάνια τον δικό μας διάσημο γκραφιτά τον INO. Ανάμεσα στους διεθνείς γίγαντες της αστικής τέχνης, σταθήκαμε με μια ιδιαίτερη, οικεία συγκίνηση, μπροστά στον δικό μας γίγαντα τον INO. Είναι ο Έλληνας visual artist που έχει αφήσει ανεξίτηλο το αποτύπωμά του από τους τοίχους της Αθήνας μέχρι τις προσόψεις κτιρίων στη Νέα Υόρκη και το Άμστερνταμ.

Ο INO επιλέγει να απομονώσει τις καμπύλες και τις ανατομικές λεπτομέρειες του ανθρώπινου σώματος, πλάθοντας τις φόρμες με μια γλυπτική πλαστικότητα.

Χρησιμοποιώντας αποκλειστικά μια αυστηρή κλίμακα του γκρι, του λευκού και του βαθιού μαύρου, καταφέρνει να δώσει στον γιγαντιαίο καμβά, τη στιβαρότητα και την ηρεμία ενός λαξευμένου μαρμάρου. Το φως και οι σκιές διαγράφουν τη σαρκικότητα του σώματος με μια εκπληκτική ακαδημαϊκή τεχνική ακρίβεια, κάνοντάς σε να ξεχνάς ότι το υλικό παραμένει το σπρέι και ο αερογράφος.

Όμως, εκεί που το βλέμμα βυθίζεται στην αρμονία της ασπρόμαυρης μονοχρωμίας, έρχεται ο απόλυτος εικαστικός καταλύτης, η χαρακτηριστική ηλεκτρική γαλάζια πινελιά, που αποτελεί το παγκόσμιο σήμα κατατεθέν του. Σαν μια σταγόνα έντονου φωτός που στάζει απρόσμενα πάνω στην επιφάνεια, αυτή η γαλάζια γραμμή εισβάλλει βίαια για να ταράξει τη σιωπή του έργου.

Αυτή η παρέμβαση συμπυκνώνει ολόκληρη τη φιλοσοφία της street art. Ακυρώνει τη στατική, ακαδημαϊκή τελειότητα του σχεδίου και επαναφέρει τη μνήμη του δρόμου —την αμεσότητα, την αυθόρμητη κηλίδα μπογιάς και την αμφισβήτηση. Ο INO στήνει έναν συναρπαστικό διάλογο ανάμεσα στην κλασική ομορφιά της ανθρώπινης ανατομίας και την ωμή, απρόβλεπτη ενέργεια της αστικής κουλτούρας, υπενθυμίζοντας πως η τέχνη είναι αληθινά ζωντανή μόνο όταν τολμά να διαταράσσει την ίδια της την αρμονία.

Η στιγμή της δημιουργίας

Υπάρχει μια σπάνια, σχεδόν μυσταγωγική γοητεία στο να γίνεσαι θεατής τη στιγμή που γεννιέται ένα έργο τέχνης. Στο STRAAT, το πέρασμα από τη θεαματική κλίμακα των έτοιμων καμβάδων στη διαδικασία της κατασκευής τους είναι ακαριαίο. Σταθήκαμε μπροστά σε μια σκαλωσιά, παρατηρώντας δύο καλλιτέχνες την ώρα της δουλειάς. Δίπλα τους, ένα μικρό αυτοσχέδιο εργαστήριο – τραπέζια γεμάτα δοχεία με χρώματα, πινέλα, σπρέι, ρολά, ανακατωμένα πινέλα και προσχέδια.

Είναι εντυπωσιακό να βλέπεις τη φυσική προσπάθεια που απαιτεί ένα έργο τέτοιας κλίμακας. Δεν πρόκειται μόνο για μια πνευματική σύλληψη, αλλά για μια σωματική τελετουργία.

Παρατηρούσαμε τη μεθοδικότητα με την οποία ετοίμαζαν τις αποχρώσεις, τον τρόπο που το πινέλο και το σπρέι «έγραφαν» πάνω στον καμβά, και τη διαρκή εναλλαγή των κινήσεων: το άγγιγμα πάνω στην επιφάνεια, το σταμάτημα και ύστερα εκείνα τα λίγα βήματα προς τα πίσω.

Αυτό το στιγμιαίο «οπισθοχωρώ» είναι ίσως η πιο αποκαλυπτική στιγμή της δημιουργίας. Ο δημιουργός απομακρύνεται από τη λεπτομέρεια για να πιάσει το όλον, να μετρήσει τις ισορροπίες, να δει πώς αναπνέει το φως και το χρώμα στον χώρο. Για λίγα δευτερόλεπτα, ο καλλιτέχνης γίνεται ο πρώτος θεατής του εαυτού του, πριν ξαναμπεί μέσα στον πίνακα για την επόμενη πινελιά. Το να παρακολουθείς αυτή τη ζωντανή διαδικασία σε κάνει να νιώθεις ότι γίνεσαι μέρος του ίδιου του παλμού της δημιουργίας.

Το Straat museum ήταν μια έκπληξη για εμάς και όταν τελειώσαμε την περιήγηση του ανεβήκαμε στον πρώτο όροφο, το κοιτούσαμε από ψηλά και συζητούσαμε. Τα έργα που είδαμε ήταν εντυπωσιακά, αλλά αυθόρμητα σκεφτήκαμε και οι δύο μια άλλη μεγαλειώδη τοιχογραφία που είχαμε δει στην Biennale Arte το 2024.

Η εφήμερη ομορφιά – Από το Άμστερνταμ στην Biennale Arte της Βενετίας

Στο Άμστερνταμ, η τέχνη του δρόμου βρήκε ένα καταφύγιο, μια προσπάθεια να διασωθεί, να πάρει μόνιμη μορφή και να μείνει στον χρόνο. Η πραγματική φύση όμως αυτής της τέχνης, παραμένει αθεράπευτα εφήμερη.

Όταν ήμασταν στη Biennale Arte του 2024 στη Βενετία, είχαμε σταθεί πολλές φορές μπροστά σε μια μεγαλειώδη, καθηλωτική τοιχογραφία των Mahku -Movimento dos Artistas Huni Kuin – από τον Αμαζόνιο της Βραζιλίας, που κάλυψε ολόκληρη την πρόσοψη του Central Pavilion στα Giardini της Βενετίας. Θυμάμαι τι δέος που νιώσαμε με την Αρετή καθώς στεκόμασταν μπροστά σε εκείνη τη λαμπερή, πρωτόγονη έκρηξη χρωμάτων, με τα ψάρια, τα ερπετά και τα σύμβολα του Αμαζονίου να αγκαλιάζουν τους κίονες. Η τοιχογραφία των Mahku σχεδιάστηκε εξαρχής για να ζήσει μόνο όσο διαρκούσε η έκθεση και μετά να σβηστεί για πάντα, αφήνοντας πίσω της μόνο τη μνήμη και τη λύπη.

Αισθάνομαι απίστευτα τυχερός που την έζησα από κοντά, γιατί σήμερα το έργο αυτό δεν υπάρχει πια. Σβήστηκε, όπως ήταν προκαθορισμένο, επιστρέφοντας στη σιωπή. Αυτό το επιβλητικό και μεγαλειώδες έργο μιας άλλης φιλοσοφίας θα μπορούσε να είναι εδώ στο Straat και να δίνει μια άλλη διάσταση στο μουσείο, που απουσιάζει.

Υπάρχει μια μεγάλη διαφορά στην κουλτούρα και τη τεχνική των γκραφίτι. Από τη μία πλευρά έχουμε τη δυτική, αστική κουλτούρα του γκραφίτι με τα σπρέι, τα στένσιλ και τις νυχτερινές επιδρομές στις πόλεις. Από την άλλη, τις αυτόχθονες, τελετουργικές τοιχογραφίες των ανθρώπων του Αμαζονίου, γεμάτες συμβολισμούς, πνεύματα του δάσους, προγονικά μοτίβα, μοναδική βιωματική αίσθηση της φύσης και απαράμιλλη τεχνική ικανότητα.

Ίσως τελικά οι άνθρωποι του STRAAT να όφειλαν να δώσουν έναν μόνιμο χώρο σε τέτοιες συλλογικότητες αυτόχθονων καλλιτεχνών. Για να μπορέσει να σταθεί η τελετουργική σοφία του Αμαζονίου δίπλα στη δυτική street art, υπενθυμίζοντας πως η ανάγκη του ανθρώπου να αποτυπώσει το ίχνος του πάνω στον τοίχο, είναι πανανθρώπινη, αρχέγονη και βαθιά ιερή.

NDSM Kunststad – Μια κατάληψη για την τέχνη

Βγαίνοντας από το STRAAT, περπατάς λίγο και μπαίνεις σε ένα βιομηχανικό υπόστεγο. Εδώ χτυπά η πραγματική, ακατέργαστη καρδιά του NDSM – Kunststad, που είναι μια κατάληψη για την τέχνη.

Η ατμόσφαιρα μέσα στο αχανές υπόστεγο του Kunststad μας έφερε αμέσως στο μυαλό μια άλλη σπουδαία ευρωπαϊκή ιστορία καλλιτεχνικής χειραφέτησης, την περίφημη 59 Rivoli στο Παρίσι την οποία έχω παρουσιάσει αναλυτικά σε αυτό το άρθρο μου. 

Η συγγένεια των δύο εγχειρημάτων είναι καταλυτική. Και τα δύο ξεκίνησαν από την αυθόρμητη, «παράνομη» ορμή καλλιτεχνών που κατέλαβαν εγκαταλελειμμένους χώρους για να στεγάσουν την έμπνευσή τους. Και στις δύο περιπτώσεις, η ίδια η πόλη συνειδητοποίησε την πολιτιστική τους ορμή, επιλέγοντας να νομιμοποιήσει τις καταλήψεις αντί να τις εκδιώξει.

Εδώ στο Άμστερνταμ όταν το ναυπηγείο έκλεισε, η περιοχή καταλήφθηκε από καλλιτέχνες και squatters. Αντί ο Δήμος να τους διώξει, τους παραχώρησε το υπόστεγο για να σχεδιάσουν μόνοι τους τούς χώρους εργασίας τους, μετατρέποντας μια εγκαταλελειμμένη βιομηχανική ζώνη στο μεγαλύτερο πολιτιστικό θερμοκήπιο της Ολλανδίας.

Η εικόνα στο εσωτερικό είναι εντυπωσιακή. Κάτω από τη γιγαντιαία μεταλλική στέγη του παλιού ναυπηγείου, οι καλλιτέχνες της πόλης έχουν χτίσει ένα δικό τους αυτόνομο σύμπαν. Ένα διώροφο λαβύρινθο από χρωματιστά κοντέινερ, ξύλινα εργαστήρια, γκαλερί και εναλλακτικά στέκια, όπου περισσότεροι από 250 καλλιτέχνες στεγάζουν καθημερινά την έμπνευσή τους.

Περπατώντας με την Αρετή ανάμεσα στις παλιές ράγες που διασχίζουν το τσιμεντένιο δάπεδο, περάσαμε μπροστά από το NDSM Free Shop —ένα αυτοσχέδιο γωνιακό κοντέινερ ανταλλαγής αντικειμένων, που συμπυκνώνει την κοινοτική κουλτούρα της περιοχής— και χαθήκαμε στους διαδρόμους με τα κίτρινα και γαλάζια εργαστήρια. Είναι ένας χώρος ζωντανός, ελεύθερος, που αποδεικνύει πώς η τέχνη και η δημιουργικότητα, μπορούν να δώσουν μια δεύτερη διαφορετική ζωή, στα βιομηχανικά ερείπια μιας πόλης.

IJ-Hallen & Open Air Jazz — Η αστική ζωντάνια του NDSM και η εμπορευματοποίηση

Βγαίνοντας από την ησυχία του Kunststad και περπατώντας λίγο πιο κάτω, βρεθήκαμε μπροστά σε ένα τεράστιο παζάρι. Πετύχαμε το περίφημο IJ-Hallen, το μεγαλύτερο υπαίθριο flea market της Ευρώπης, που απλώνεται σαν ένας πολύχρωμος λαβύρινθος με αντίκες, mid-century έπιπλα, χαλιά και vintage αντικείμενα απλωμένα απευθείας στο πλακόστρωτο.

Η εικόνα όμως είχε μια δυσάρεστη έκπληξη, το παζάρι ήταν πλήρως περιφραγμένο και για να περάσεις το κιγκλίδωμα έπρεπε να πληρώσεις είσοδο 10 ευρώ. Μια επιλογή που μου φάνηκε εξαιρετικά άστοχη, έως και ενοχλητική. Σε όσες πόλεις του κόσμου κι αν έχω ταξιδέψει, δεν έχω συναντήσει ποτέ υπαίθριο λαϊκό παζάρι με εισιτήριο.

Η ίδια η ιδέα του flea market στηρίζεται στην ελεύθερη διακίνηση των ανθρώπων, στον αυθορμητισμό, στο τυχαίο ψάξιμο και στο παζάρεμα στον δρόμο. Όταν βάζεις φράχτη και χρηματικό τίμημα για να περπατήσει κανείς ανάμεσα σε μεταχειρισμένους πάγκους, ακυρώνεις ακαριαία την ίδια την έννοια της λαϊκής αστικής αγοράς. Το μετατρέπεις από ζωντανό κύτταρο της πόλης σε μια περιφραγμένη, εμπορευματοποιημένη «ατραξιόν» για τουρίστες. Αρνήθηκα να μπω σε αυτή τη λογική, προσπεράσαμε την περίφραξη και συνεχίσαμε την περιπλάνησή μας.

Λίγο πιο κάτω, μας περίμενε μια ευχάριστη αλλά και στενάχωρη μαζί εικόνα. Κάτω από τις κίτρινες ομπρέλες ενός υπαίθριου μπαρ, μια τζαζ μπάντα έπαιζε ζωντανά. Ο ήχος του σαξόφωνου, του κοντραμπάσου, της κιθάρας και των ντραμς ήταν πολύ καλός. Με ένα νόημα με την Αρετή, συμφωνήσαμε ότι οι άνθρωποι ήταν καλοί μουσικοί, έπαιζαν με ψυχή και απόλυτο συντονισμό. Κι όμως, όπως φαίνεται και στη φωτογραφία, τα τραπέζια ήταν σχεδόν άδεια. Ελάχιστοι άνθρωποι κάθονταν να τους ακούσουν —τόσο λίγοι που αναρωτιόσουν πώς βγαίνει οικονομικά αυτό το μαγαζί και πώς αμείβονται αυτοί οι μουσικοί. Πήραμε μια μπύρα και καθίσαμε να τους ακούσουμε αλλά είχαμε στεναχωρηθεί με αυτή την εικόνα. Για έναν μουσικό είναι βαρύ να παίζει σε άδειους χώρους.

Το Βeer garden και η παραλία

Συνεχίσαμε να ψάχνουμε την γύρω περιοχή και βρεθήκαμε στην παραλία του ποταμού. Δίπλα ακριβώς υπήρχε ένα Beer garden που ήταν γεμάτο κόσμο. Η αντίθεση με το Jazz club που ήταν άδειο μας ζόρισε.

Εδώ δεκάδες άνθρωποι στοιβάζονταν στα τραπέζια για μια παγωμένη μπύρα, προσπερνώντας αδιάφορα τη ζωντανή μουσική λίγα μέτρα πιο πίσω. Ήταν μια θλιβερή υπενθύμιση της εποχής μας, η εύκολη, μαζική κατανάλωση να κερδίζει τη ζωντανή τέχνη. Ένα εξαιρετικό τζαζ σχήμα έπαιζε σχεδόν «στο κενό» σε μια από τις πιο εναλλακτικές γωνιές της Ευρώπης, την ίδια ώρα που ο κόσμος προτιμούσε απλώς τη βουή και τον συνωστισμό μιας μαζικής μπυραρίας.

Αφήσαμε πίσω μας τα τραπέζια και προχωρήσαμε προς το νερό, εκεί όπου η άμμος συναντά την όχθη και βρεθήκαμε μπροστά σε ένα ιδιότυπο αστικό ζόρισμα. Ήταν μια από αυτές τις ανυπόφορα ζεστές μέρες του ευρωπαϊκού καλοκαιριού, όπου η πόλη βράζει και οι ευκαιρίες διαφυγής των κατοίκων είναι ελάχιστες.

Ο κόσμος ήταν πάνω στη μικρή τεχνητή λωρίδα άμμου, γυρεύοντας λίγη δροσιά που δεν ερχόταν. Μπροστά μας απλωνόταν ένα ποταμίσιο, θολό και στάσιμο νερό, που δεν σου γεννούσε την παραμικρή επιθυμία να βουτήξεις.

Άνθρωποι ξαπλωμένοι στις πάνινες καρέκλες, συζητούσαν και κοίταζαν το γκριζωπό ρεύμα του ποταμού, σε μια αμήχανη προσπάθεια να ζήσουν μια ψευδαίσθηση καλοκαιρινής απόλαυσης.

Σταθήκαμε με την Αρετή παρατηρώντας αυτή την εικόνα. Ήταν η αιχμηρή αποτύπωση της σύγχρονης μητρόπολης. Άνθρωποι εγκλωβισμένοι στη ζέστη του τσιμέντου της πόλης που συμβιβάζονται με μια αμμουδιά χωρίς θάλασσα κι ένα θολό νερό που δεν μπαίνεις, αναζητώντας μια ανάσα ελευθερίας.

Εδώ ολοκληρώνεται το πρώτο μέρος από το μεγάλο οδοιπορικό στο Άμστερνταμ.

Στο δεύτερο μέρος θα ανακαλύψουμε τα ιστορικά κτίρια με τους γάντζους στην κορυφή, θα δοκιμάσουμε τις διπλοτηγανισμένες πατάτες, θα αναζητήσουμε niche αρώματα και ανεξάρτητα βιβλιοπωλεία, θα γνωρίσουμε τη λειτουργία των coffee-shops, θα ψωνίσουμε από τους παραγωγούς στη βιολογική αγορά, θα ζήσουμε τη διαμονή σε ένα μικρό πλωτό σκάφος, θα περιηγηθούμε στο εντυπωσιακό Eye Museum και θα ανοίξουμε τη συζήτηση για τη βιωσιμότητα και το μέλλον της πόλης.

*Ο Στέργιος Μήτας είναι σκηνοθέτης & ταξιδιωτικός αρθρογράφος. Η Αρετή Τουσέρ είναι μουσικός & συνθέτρια