ΟΔΟΙΠΟΡΙΚΟ ΣΤΟ ΑΜΣΤΕΡΝΤΑΜ: ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ

Στο πρώτο άρθρο για το Άμστερνταμ περιπλανηθήκαμε στα κανάλια και τις γέφυρες του Jordaan, ήπιαμε καφέ στο Kafenion, δοκιμάσαμε παλαιωμένη Gouda, εντυπωσιαστήκαμε από τα γκραφίτι του STRAAT Museum και βγήκαμε στην αστική παραλία του Βορρά. Αν έχασες το πρώτο μέρος, μπορείς να το διαβάσεις εδώ.

Θα ξεκινήσουμε το δεύτερο μέρος της περιήγησής μας από την αγαπημένη μας συνοικία: το πανέμορφο Jordaan. Είναι η καρδιά του ιστορικού κέντρου του Άμστερνταμ. Κατεβαίναμε κάθε μέρα εδώ με την Αρετή και περπατούσαμε συνήθως χωρίς προορισμό —άλλωστε, το μυστικό σε αυτή την πόλη είναι να αφεθείς ελεύθερος να πας όπου σε βγάλει ο δρόμος. Έτσι κι αλλιώς εδώ παντού είναι όμορφα, πρόκειται για μια γειτονιά που μοιάζει βγαλμένη από παραμύθι.

Περπατώντας στα στενά της, ανακαλύπτεις διαρκώς μικρές εκπλήξεις: ατμοσφαιρικά café, ανεξάρτητα βιβλιοπωλεία, μπουτίκ Ολλανδών σχεδιαστών, niche αρώματα, ζεστές διπλοτηγανισμένες πατάτες για το χέρι και τα χαρακτηριστικά coffee-shops.

Στο ιστορικό κέντρο μπορώ να γυρίζω όλη μέρα, νιώθοντας μια βαθιά χαλάρωση και ευτυχία. Είναι η ηρεμία μιας πόλης που ξέρει να κινείται σε πιο αργούς, ανθρώπινους ρυθμούς —αυτό ακριβώς που απουσιάζει από τις περισσότερες σύγχρονες μεγαλουπόλεις.

Jordaan – Τα σπίτια των 384 ετών

Περπατάς δίπλα στα κανάλια και χαζεύεις τις προσόψεις των σπιτιών. Είναι τόσο όμορφα, φροντισμένα και ατμοσφαιρικά που στιγμιαία νομίζεις πως βρίσκεσαι μπροστά σε ένα καλοστημένο κινηματογραφικό σκηνικό. Στις περιπλανήσεις μας με την Αρετή είχαμε αρκετές απορίες για αυτά τα κτίρια: γιατί είναι τόσο στενά; γιατί γέρνουν προς τον δρόμο; γιατί έχουν γάντζο στην κορυφή; γιατί κάποια «ακουμπούν» στο διπλανό τους;

Ξεκίνησαν να χτίζονται γύρω στο 1642, δηλαδή τα πιο παλιά είναι 384 ετών. Ο πολεοδομικός σχεδιασμός του Jordaan ξεκίνησε το 1612, κατά τη διάρκεια της μεγάλης αστικής επέκτασης του Άμστερνταμ στη Χρυσή Εποχή της Ολλανδίας. Τότε, η περιοχή σχεδιάστηκε σαν ένας πυκνοδομημένος, φτωχικός συνοικισμός για την εργατική τάξη, τους τεχνίτες και τους χιλιάδες θρησκευτικούς μετανάστες που κατέφθαναν στην πόλη.

Τα σπίτια δεν είχαν αριθμούς μέχρι τον 19ο αιώνα, η ταυτότητα του ιδιοκτήτη ή το επάγγελμά του αποτυπωνόταν στο αέτωμα της κορυφής και στις εντοιχισμένες ανάγλυφες πέτρινες πλακέτες.

Παρατηρώντας την κορυφή, βλέπεις την εξέλιξη της αρχιτεκτονικής μόδας: από τα απλά κλιμακωτά αετώματα του 17ου αιώνα, στα πιο διακοσμητικά καμπυλωτά της περιόδου Μπαρόκ.

Όλα τα σπίτια είναι στενά στην πρόσοψη, με μεγάλα παράθυρα, ψηλά ταβάνια, πολύ στενές σκάλες και εντυπωσιακά αετώματα. Στα παλαιότερα, τα κρεβάτια δεν ήταν ελεύθερα έπιπλα, αλλά ξύλινες κατασκευές εντοιχισμένες μέσα στους τοίχους που έκλειναν με κουρτίνες ή ξύλινες πόρτες. Αυτό γινόταν για λόγους εξοικονόμησης χώρου αλλά και για διατήρηση της θερμότητας κατά τους βαρείς ολλανδικούς χειμώνες.

Πίσω από τις στενές προσόψεις κρύβεται συχνά μια εσωτερική αυλή -ένας μακρόστενος, καταπράσινος και αθόρυβος κήπος. Σε κάποιες αυλές υπάρχουν μικρές κατοικίες που χτίζονταν από ευεργέτες για τη φιλοξενία ηλικιωμένων γυναικών.

Τα ιστορικά σπίτια

Γιατί είναι τόσο στενά? Τα σπίτια αυτά φτιάχτηκαν για τους εργάτες, τους τεχνίτες και τους μετανάστες. Στο παλιό Άμστερνταμ, ο δημοτικός φόρος υπολογιζόταν με βάση το πλάτος της πρόσοψης του κτιρίου στο κανάλι και όχι το συνολικό εμβαδόν. Για να πληρώνουν λιγότερους φόρους, οι ιδιοκτήτες έφτιαχναν προσόψεις μόλις 8 έως 10 μέτρων εκμεταλλευόμενοι το βάθος του οικοπέδου και χτίζοντας πολλούς ορόφους προς τα πάνω.

Οι σκάλες τους είναι σχεδόν κατακόρυφες, με πολύ μικρά σκαλοπάτια και απότομες στροφές, θυμίζοντας περισσότερο σκάλα πλοίου παρά κατοικίας. Η ανάβαση απαιτεί προσοχή, ενώ η μεταφορά ακόμη και μιας ταξιδιωτικής βαλίτσας γίνεται ολόκληρη άσκηση ισορροπίας.

Τα παράθυρα είναι τεράστια, σχεδιάστηκαν για να εκμεταλλεύονται και την τελευταία ακτίνα του βόρειου φωτός. Τηρώντας την παραδοσιακή ολλανδική συνήθεια, οι κάτοικοι σπάνια κλείνουν τις κουρτίνες τους, προσφέροντας στους περαστικούς μια διακριτική, ζεστή ματιά στο εσωτερικό του σπιτιού.

Τα ταβάνια είναι εξαιρετικά ψηλά, με εμφανή ξύλινα δοκάρια. Τα πατώματα είναι ξύλινα, πράγμα που σημαίνει ότι το σπίτι «αναπνέει», τρίζει γλυκά και μεταφέρει τους ψίθυρους του χρόνου.

Σήμερα το 96% αυτών των σπιτιών είναι διαμερίσματα, μόλις το 4% είναι μονοκατοικίες που καταλαμβάνουν ολόκληρο το κτίριο από το ισόγειο μέχρι την σοφίτα.

Τα σπίτια γέρνουν μπροστά και έχουν ένα γάντζο στην κορυφή

Μας έκαναν μεγάλη εντύπωση οι γάντζοι στην κορυφή των σπιτιών και αναρωτιόμασταν τι χρησιμεύουν. Οι γάντζοι στις κορυφές των αετωμάτων δεν είναι ένα διακοσμητικό ή γραφικό στοιχείο, αλλά το απόλυτο σύμβολο της αρχιτεκτονικής ευφυΐας και της εμπορικής φύσης του Άμστερνταμ.

Επειδή η φορολογία της εποχής επέβαλε στενές προσόψεις, οι εσωτερικές σκάλες κατασκευάζονταν υπερβολικά απότομες, στενές και με οξείες στροφές, συχνά με πλάτος μόλις 60-70 εκατοστά. Η μεταφορά επίπλων, μπαούλων ή βαριών αντικειμένων από το εσωτερικό του σπιτιού είναι πρακτικά αδύνατη. Πως θα μπορούσαν λοιπόν να ανεβάζουν τα έπιπλα στα σπίτια?

Μόνο εξωτερικά με κάποιο σύστημα ανύψωσης. Έτσι έβαλαν ένα μεταλλικό γάντζο στην κορυφή κάθε σπιτιού. Ο γάντζος στηρίζεται πολύ δυνατά σε ένα στιβαρό ξύλινο δοκάρι που διατρέχει την οροφή της σοφίτας και προεξέχει εξωτερικά πάνω από το αέτωμα.

Στον γάντζο προσαρμοζόταν μια βαριά τροχαλία και ένα παχύ σχοινί. Με ένα απλό σύστημα μοχλών, ένας ή δύο άνθρωποι από τον δρόμο ή τη σοφίτα μπορούσαν να σηκώσουν βάρη εκατοντάδων κιλών μέχρι τους επάνω ορόφους. Ναι αλλά τα έπιπλα που ανέβαιναν θα χτυπούσαν στην πρόσοψη και στα παράθυρα.

Άλλαξαν την γεωμετρία του σπιτιού. Έκτιζαν σκόπιμα την πρόσοψη με μια ελαφριά κλίση προς τον δρόμο, συνήθως 2° έως 5°, ώστε όταν ανέβαζαν βαριά φορτία με το σχοινί, αυτά να μην χτυπούν και καταστρέφουν τα παράθυρα και τους τοίχους.

Οι γάντζοι παραμένουν απόλυτα λειτουργικοί και χρηστικοί μέχρι και σήμερα. Κάθε φορά που κάποιος μετακομίζει στο Jordaan, ο δρόμος κλείνει προσωρινά, μια τροχαλία προσαρμόζεται στον παλιό γάντζο της κορυφής, και τα έπιπλα ανεβαίνουν στο διαμέρισμα περνώντας από τα μεγάλα παράθυρα της πρόσοψης.

Κάποια σπίτια γέρνουν και στο πλάι

Το Άμστερνταμ είναι χτισμένο πάνω σε λάσπη και βάλτους. Τα σπίτια στηρίζονται σε χιλιάδες ξύλινους πασσάλους μπηγμένους βαθιά στο έδαφος. Με την πάροδο των αιώνων, η αυξομείωση της στάθμης του νερού οξειδώνει το ξύλο ή το έδαφος μετακινείται, προκαλώντας ασύμμετρη καθίζηση, με αποτέλεσμα τα σπίτια να «ακουμπούν» το ένα πάνω στο άλλο.

Για ένα τυπικό, στενό ιστορικό σπίτι του 17ου αιώνα χρειάζονταν περίπου 40 έως 60 ξύλινοι πάσσαλοι μπηγμένοι σε βάθος περίπου 11 μέτρων στο λασπώδες έδαφος μέχρι να βρουν το πρώτο σκληρό στρώμα άμμου.

11 εκατομμύρια ξύλινοι πάσσαλοι, δηλαδή ένα τεράστιο δάσος, υπολογίζεται ότι βρίσκεται θαμμένο κάτω από την ιστορική πόλη.

Καθίσαμε με την Αρετή σε ένα παγκάκι απέναντι από κάποια από τα πιο παλιά σπίτια του 1642 και προσπαθήσαμε να πιάσουμε την αίσθηση, του πώς θα είναι άραγε, να κατοικείς σήμερα σε ένα τέτοιο σπίτι —ένα κτίσμα τόσο παλιό, βαθιά χαραγμένο από τον χρόνο και φορτισμένο με μια τόσο μεγάλη ιστορία.

Περπατώντας πάνω στα παλιά ξύλινα πατώματα που τρίζουν απαλά κάτω από τα βήματά σου, θα νοιώθεις ότι αφουγκράζεσαι τους μακρινούς ψίθυρους, τα γέλια και τις ανάσες των ανθρώπων που έζησαν, αγάπησαν και ονειρεύτηκαν εδώ μέσα, αφήνοντας το αθέατο αποτύπωμά τους μέσα στο χώρο.

Πίνοντας ένα καφέ καθισμένος σε μια πολυθρόνα, θα παρατηρείς το φώς να μπαίνει από τα ψηλά παράθυρα, όπως έμπαινε και τα απογεύματα του 1642. Ζώντας σε ένα τέτοιο σπίτι είναι σαν να κάνεις ένα καθημερινό flash back στην ιστορία του Άμστερνταμ. Μια ιστορία που παραμένει ολοζώντανη, κατοικείται, αναπνέει καθημερινά και συνεχίζει να γράφεται αθόρυβα, κάθε φορά που κάποιος ανάβει ένα φώς πίσω από το τζάμι.

Βιβλιοπωλεία, ολλανδικό design και niche αρωματοποιία

Στο ιστορικό κέντρο του Άμστερνταμ θα συναντήσεις εξαιρετικά βιβλιοπωλεία, μικρές boutique με ρούχα Ολλανδών σχεδιαστών και niche αρώματα.

Τα ανεξάρτητα βιβλιοπωλεία και δισκάδικα, στεγάζονται συνήθως στα ημιυπόγεια των ιστορικών σπιτιών. Κατεβαίνεις λίγα πέτρινα σκαλοπάτια κάτω από το επίπεδο του δρόμου για να βρεθείς σε μικρούς, ατμοσφαιρικούς χώρους, με λογοτεχνία αλλά και σπάνιες εκδόσεις βιβλίων, ενώ έξω στα κόκκινα καφάσια, θα βρεις μεταχειρισμένα βινύλια. Η αναζήτηση δίσκων και βιβλίων είναι μια καθημερινή αστική τελετουργία για τους κατοίκους της πόλης που αγαπούν να ανακαλύπτουν σπάνιες εκδόσεις και βινύλια.

Το περίφημο Dutch Design. Στις μικρές ανεξάρτητες boutique θα βρεις πολύ ιδιαίτερα ρούχα. Οι ολλανδοί σχεδιαστές απορρίπτουν την fast fashion μόδα. Εστιάζουν σε βιώσιμα υφάσματα, αντοχή, μινιμαλιστικά πατρόν, καθαρές φόρμες και χρηστικότητα —ρούχα σχεδιασμένα για να κινείσαι άνετα και με το ποδήλατο, χωρίς να χάνεις την κομψότητά σου.

Οι τιμές αντικατοπτρίζουν τη φιλοσοφία του slow fashion, δηλαδή την περιορισμένη παραγωγή, τα ποιοτικά υλικά και τις δίκαιες συνθήκες εργασίας. Δεν είναι χαμηλές, αλλά ούτε και εξωφρενικές τιμές οίκων υψηλής ραπτικής. Κυμαίνονται στη μεσαία κατηγορία, συνήθως από 50 εως 300 ευρώ.

Η niche αρωματοποιία – εξειδικευμένη αρωματοποιία – είναι η καλλιτεχνική, εναλλακτική πλευρά του κόσμου των αρωμάτων. Σε αντίθεση με τα μαζικά αρώματα των μεγάλων οίκων μόδας που κατακλύζουν τα πολυκαταστήματα, τα niche αρώματα προσεγγίζουν την οσφρητική δημιουργία σαν μορφή τέχνης.

Ο αρωματοποιός δεν δημιουργεί με βάση εμπορικές έρευνες αγοράς ή τάσεις της μόδας, αλλά καθοδηγείται από μια προσωπική ιστορία, μια ανάμνηση, ένα ταξίδι ή μια αφηρημένη ιδέα.

Χρησιμοποιούνται πολύ υψηλής ποιότητας φυσικές πρώτες ύλες και ένα τέτοιο άρωμα δεν είναι πάντα «εύκολο» ή αρεστό στους πάντες με την πρώτη εισπνοή. Εξελίσσεται σταδιακά πάνω στο δέρμα, αλλάζει νότες κατά τη διάρκεια της ημέρας και παρουσιάζει εκπληκτική διάρκεια. Η συντριπτική πλειονότητα των niche αρωμάτων δεν διαχωρίζεται σε «ανδρικά» ή «γυναικεία». Η μυρωδιά θεωρείται καθαρά προσωπική εμπειρία που υπερβαίνει τα έμφυλα στερεότυπα.

Τα niche αρώματα δεν θα τα βρεις σε αλυσίδες καλλυντικών. Διατίθενται αποκλειστικά σε εξειδικευμένα αρωματοποιεία, όπως το Skins στο Άμστερνταμ σε πολύ περιορισμένο αριθμό φιαλών. Οι τιμές ξεκινούν συνήθως από τα 130 ευρώ για ένα μπουκάλι των 100ml, αλλά σε αυτή την τιμή αγοράζεις ένα μοναδικό οσφρητικό έργο τέχνης που έχει πολύ μεγάλη διάρκεια και μένει ανεξίτηλο στο δέρμα σου.

Οι διπλοτηγανισμένες πατάτες

Επιστρέψαμε πίσω στο αγαπημένο μας Jordaan και πήγαμε να δοκιμάσουμε το εθνικό street food του Άμστερνταμ, τις διπλοτηγανισμένες πατάτες με την τοπική σάλτσα.

Αν και η παράδοση της διπλοτηγανισμένης πατάτας ξεκίνησε από το Βέλγιο τον 17ο-18ο αιώνα, στην Ολλανδία υιοθετήθηκε γρήγορα και εξελίχθηκε στο απόλυτο εθνικό σνακ δρόμου. Χρησιμοποιείται σχεδόν αποκλειστικά η ολλανδική ποικιλία πατάτας Bintje. Έχουν υψηλή περιεκτικότητα σε άμυλο και χαμηλή υγρασία, πράγμα που τις κάνει απίστευτα τραγανές απέξω και αέρινες εσωτερικά.

Η ιδιαιτερότητας τους είναι το διπλό τηγάνισμα. Πρώτα τηγανίζονται σε χαμηλή θερμοκρασία, γύρω στους 150°C για λίγα λεπτά, ώστε να μαγειρευτεί η πατάτα μέχρι την καρδιά της χωρίς να πάρει χρώμα. Αφήνονται να κρυώσουν εντελώς και μετά τηγανίζονται σε υψηλή θερμοκρασία, γύρω στους 180°C ακριβώς πριν την παραγγελία, για να αποκτήσουν το χρυσαφί χρώμα και την απόλυτη τραγανότητα.

Είναι κομμένες σε ακανόνιστα σχετικά χοντρά κομμάτια, ώστε να κρατούν την υφή τους και να μην λιώνουν από τις βαρειές σάλτσες. Θα διαλέξεις την σάλτσα Patatje Oorlog, που είναι η πιο διάσημη και ιδιόμορφη ολλανδική σάλτσα. Πρόκειται για έναν εκρηκτικό συνδυασμό από ζεστή σάλτσα φιστικιού- εμπνευσμένη από την Ινδονησία- με μαγιονέζα και ψιλοκομμένο ωμό κρεμμύδι.

Σερβίρονται παραδοσιακά σε χάρτινο μπολ με μια ειδική εσωτερική θήκη στο πάνω μέρος για τη σάλτσα, ώστε να παραμένουν οι κάτω πατάτες τραγανές μέχρι την τελευταία πιρουνιά.

Πήραμε τις πατάτες μας με την εντυπωσιακή σάλτσα και ήρθαμε να τις απολαύσουμε πάνω σε μια γέφυρα, χαζεύοντας τις βάρκες και το όμορφο περιβάλλον. Ήταν πράγματι νόστιμες, η σάλτσα ήταν πολύ ιδιαίτερη και η ποσότητα μεγάλη για να χορτάσεις.

Τα coffee shops του Άμστερνταμ

Μετά τις πολύ νόστιμες διπλοτηγανισμένες πατάτες συνεχίσαμε την περιπλάνηση μας στο ιστορικό κέντρο και αφήσαμε ελεύθερη τη μύτη μας να μας οδηγήσει. Η οσφρητική ταυτότητα του Άμστερνταμ είναι αξεπέραστη. Η δροσερή αύρα των καναλιών και τα αρώματα από τα λουλούδια μπλέκονται στον αέρα με τη γλυκιά χαρακτηριστική μυρωδιά της κάνναβης, που βγαίνει διακριτικά σχεδόν απο κάθε γωνιά του ιστορικού κέντρου.

H κάνναβη είναι θέμα δημόσιας υγείας και όχι έγκλημα. Αυτός ήταν ο στόχος της ολλανδικής κυβέρνησης όταν το 1976 πρωτοπόρησε με την αλλαγή του νόμου για τα ναρκωτικά. Ο κύριος στόχος της κυβέρνησης ήταν να διαχωρίσει τη χρήση της κάνναβης. Άλλο τα «μαλακά» ναρκωτικά όπως η κάνναβη και άλλο τα «σκληρά» ναρκωτικά όπως η ηρωίνη και η κοκαΐνη που είναι επικίνδυνα εξαρτησιογόνα.

Ήθελαν να αποτρέψουν το ενδεχόμενο ένας νεαρός που αναζητά απλώς λίγη κάνναβη να αναγκάζεται να έρθει σε επαφή με παράνομους διακινητές του δρόμου, οι οποίοι θα μπορούσαν να τον σπρώξουν στη χρήση σκληρών ουσιών. Αντί για μια αποτυχημένη και κοστοβόρα καταστολή, προτίμησαν να αντιμετωπίσουν το ζήτημα ελέγχοντας το περιβάλλον στο οποίο γίνεται η κατανάλωση. Ο στόχος πέτυχε απόλυτα.

Η μετάβαση της λιανικής πώλησης στα coffee shops ήταν θεαματική. Μέσα σε λίγα χρόνια από την εφαρμογή του μέτρου, η παράνομη διακίνηση κάνναβης στον δρόμο στο κέντρο του Άμστερνταμ εξαλείφθηκε.

Πως λειτουργούν τα coffee shops? Μπαίνεις μέσα και ο κατάλογος σου προσφέρεται με πλήρη διαφάνεια. Αναγράφονται οι τιμές, η ποσότητα, οι ποικιλίες, η περιεκτικότητα σε THC/CBD, καθώς και τα γευστικά αρώματα. Οι τιμές είναι χαμηλές και τα προϊόντα είναι ελεγμένα για την ποιότητα τους, πράγμα πολύ σημαντικό. Το προσωπικό πίσω από τον πάγκο λειτουργεί σαν εξειδικευμένος σύμβουλος κυρίως για αυτούς που δεν έχουν εμπειρία, ώστε να αποφευχθούν δυσάρεστες παρενέργειες στις ποσότητες.

Υπάρχουν αυστηροί κανόνες λειτουργίας. Για να διατηρεί ένα coffee shop την άδεια λειτουργίας του, οφείλει να τηρεί αυστηρά το πρωτόκολλο AHOJG. Απαγορεύεται αυστηρά κάθε μορφή διαφήμισης, μηδενική ανοχή σε σκληρά ναρκωτικά και καμία ενόχληση των γειτόνων ή πρόκληση δημόσιας φασαρίας. Ισχύει επίσης αυστηρή απαγόρευση εισόδου και πώλησης σε άτομα κάτω των 18 ετών. Ανώτατο όριο πώλησης είναι τα 5 γραμμάρια ανά άτομο/ημέρα, ενώ το κατάστημα απαγορεύεται να διατηρεί στο στοκ του συνολικά πάνω από 500 γραμμάρια. Απαγορεύεται επίσης αυστηρά η πώληση αλκοόλ, σερβίρονται μόνο καφέδες, τσάι, χυμοί και γλυκά (space cakes).

Σήμερα η ολλανδική κυβέρνηση προσπαθεί να ελέγξει ακόμη περισσότερο την ποιότητα της κάνναβης και προχώρησε σε δικά της πιλοτικά προγράμματα νόμιμης καλλιέργειας.

Η απαγόρευση δεν εξαφανίζει τη ζήτηση

Το παράδειγμα της Ολλανδίας αλλά και νεότερων ευρωπαϊκών μοντέλων όπως της Γερμανίας ή της Μάλτας, συχνά αντιπαραβάλλεται με το αυστηρό απαγορευτικό πλαίσιο χωρών όπως η Ελλάδα.

Στην παράνομη αγορά (όπως στην Ελλάδα), ο καταναλωτής πληρώνει ακριβά ένα προϊόν αμφίβολης ποιότητας, χωρίς να γνωρίζει τη χημική του σύσταση, την περιεκτικότητα σε THC/CBD, ή αν περιέχει επικίνδυνα φυτοφάρμακα, βαρέα μέταλλα ή συνθετικά προσθετικά. Αντίθετα, στο ρυθμισμένο περιβάλλον ενός coffee shop, πληρώνεις πιο φθηνά ένα προϊόν που έχει περάσει από εργαστηριακούς ελέγχους, έχει σαφή σήμανση και εγγυημένη καθαρότητα.

Η απαγόρευση δεν εξαφανίζει τη ζήτηση αλλά διοχετεύει τεράστια κεφάλαια στη μαύρη αγορά και στο οργανωμένο έγκλημα, ενώ ταυτόχρονα ποινικοποιεί τους χρήστες (συχνά νεαρής ηλικίας) για μικροποσότητες. Το ολλανδικό μοντέλο πέτυχε κάτι ουσιαστικό – αποσυνέδεσε τον απλό χρήστη από το εγκληματικό περιβάλλον του δρόμου. Η ρύθμιση της αγοράς μετατρέπει μια τεράστια παράνομη οικονομία σε πηγή δημόσιων εσόδων μέσω της φορολογίας, τα οποία μπορούν να επενδυθούν στην παιδεία, την πρόληψη και το σύστημα υγείας.

Αν και η Ελλάδα έκανε ένα σημαντικό βήμα νομιμοποιώντας τη φαρμακευτική κάνναβη (η οποία διατίθεται πλέον με ιατρική συνταγή από τα φαρμακεία) και την καλλιέργεια βιομηχανικής κάνναβης/CBD, η ψυχαγωγική χρήση παραμένει αυστηρά ποινικοποιημένη. Αυτό συντηρεί τη διακίνηση της παράνομης μαύρης αγοράς, με προϊόντα αμφίβολης προέλευσης και ποιότητας σε υπερβολικά υψηλές τιμές.

Η μετάβαση από την «απαγόρευση» στη «ρύθμιση» δεν σημαίνει ενθάρρυνση της χρήσης, αλλά ανάληψη του ελέγχου από το κράτος, προς όφελος της ασφάλειας των πολιτών και της δημόσιας υγείας.

Boat trip – Η πόλη σαν κινούμενη εικόνα

Σήμερα ξεκινήσαμε τη μέρα μας μεταφέροντας την περιπλάνηση από τα λιθόστρωτα πεζοδρόμια στο νερό. Μπήκαμε σε ένα από τα κλασικά πλοιάρια των καναλιών. Η μέρα ήταν καλή, ο ήλιος ζέσταινε γλυκά την ατμόσφαιρα, κι εμείς πήραμε θέσεις στην πρύμνη, εκεί όπου το βλέμμα μένει ελεύθερο να απολαύσει την πόλη χωρίς εμπόδια.

Η μετακίνηση μέσα στα κανάλια δίνει μια εντελώς διαφορετική οπτική από τον περίπατο στις όχθες. Όταν περπατάς, είσαι εσύ που κινείσαι ανάμεσα στα κτίρια. Εδώ, η σχέση αντιστρέφεται, εσύ παραμένεις ακίνητος και η ίδια η πόλη σου δείχνει τον εαυτό της, γλιστρώντας απαλά δίπλα σου. Το πλοιάριο κινείται αθόρυβα και οι προσόψεις των σπιτιών του 17ου αιώνα, με τα ψηλά παράθυρα και τα ιδιότυπα αετώματα, διαδέχονται η μία την άλλη με μια ρυθμική, σχεδόν υπνωτιστική γλυκύτητα.

Είναι μια αίσθηση που θυμίζει έντονα κινηματογραφικό traveling —ένα αργό, αδιάκοπο μονοπλάνο όπου το κάδρο γεμίζει διαδοχικά με χαμηλές πέτρινες γέφυρες που περνούν μόλις λίγα εκατοστά πάνω από το κεφάλι σου, καταπράσινες ιτιές που αγγίζουν το νερό και την καθημερινή ζωή του Άμστερνταμ να εκτυλίσσεται στις όχθες σαν ζωντανό ντεκόρ.

Από αυτή τη χαμηλή γωνία θέασης, την οπτική γωνία σχεδόν της επιφάνειας του νερού, το Άμστερνταμ αποκαλύπτει την αρχιτεκτονική του αρμονία. Βλέπεις τα σπίτια να καθρεφτίζονται στις κυματώσεις που αφήνει η πρύμνη σου, οι άνθρωποι και τα ποδήλατα να περνούν δίπλα σου και νοιώθεις ότι αυτή η πόλη σχεδιάστηκε και για να καθρεφτίζεται μέσα στο νερό και για να βιώνεται εν κινήσει.

Τα πλωτά σπίτια του Άμστερνταμ

Καθώς κινούμασταν μέσα στα κανάλια, περνούσαμε δίπλα από πλοία δεμένα στις όχθες, που λειτουργούσαν σαν σπίτια.

Τα πλωτά σπίτια είναι ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα και γοητευτικά στοιχεία του αστικού τοπίου στο Άμστερνταμ, κρύβοντας μια ιδιαίτερη ιστορία. Μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, η πόλη αντιμετώπισε τεράστια έλλειψη κατοικιών. Παράλληλα, τα παλιά εμπορικά σκάφη, οι φορτηγίδες που μετέφεραν εμπορεύματα στα κανάλια, άρχισαν να αποσύρονται λόγω του εκσυγχρονισμού των μεταφορών.

Πολλοί ντόπιοι, κυρίως καλλιτέχνες, φοιτητές και μποέμ προσωπικότητες, αγόρασαν φτηνά αυτά τα παλιά σκάφη, τα μετασκεύασαν εσωτερικά και τα μετέτρεψαν σε μόνιμες κατοικίες.

Αυτά τα παλιά χαλύβδινα ή ξύλινα πλοία, συχνά πάνω από 100 ετών, διατηρούν το εξωτερικό τους σκαρί και το κατάστρωμα, αλλά το εσωτερικό τους έχει διαμορφωθεί σε ατμοσφαιρικά διαμερίσματα. Στα κανάλια του Άμστερνταμ υπάρχουν σταθερά περίπου 2.500 με 3.000 πλωτά σπίτια.

Από τη δεκαετία του ’80, ο Δήμος σταμάτησε να εκδίδει νέες άδειες αγκυροβολίου. Αυτό σημαίνει ότι ο αριθμός τους είναι αυστηρά καθορισμένος. Αν κάποιος θέλει να αποκτήσει ένα, πρέπει να αγοράσει μια υπάρχουσα άδεια μαζί με το σκάφος. Δεν πρόκειται για «προσωρινά» σκάφη. Όλα είναι υποχρεωτικά συνδεδεμένα με το δημοτικό δίκτυο αποχέτευσης, ηλεκτροδότησης, ύδρευσης και γρήγορου ίντερνετ.

Μας άρεσαν πάρα πολύ αυτά τα πλωτά σπίτια και αποφασίσαμε να μείνουμε σε ένα.

Τα μικρά πλωτά ξενοδοχεία

Άλλη μια μοναδική ιδιαιτερότητα του Άμστερνταμ είναι τα μικρά πλωτά σκάφη που λειτουργούν σαν Boutique ξενοδοχεία και κουβαλούν την δική τους ζωντανή ιστορία.

Είναι τα περίφημα ολλανδικά επιβατικά ποταμόπλοια, τα οποία σχεδιάστηκαν για ποταμίσιες κρουαζιέρες και περιηγήσεις στα εσωτερικά νερά της Ολλανδίας, της Βέλγικης υπαίθρου και της Γερμανίας μέσω του Ρήνου. Έκαναν, και κάποια συνεχίζουν να το κάνουν, τις δημοφιλείς ευρωπαϊκές περιηγήσεις τύπου Bike & Barge – ποδήλατο & σκάφος. Σε αυτές τις κρουαζιέρες, οι επιβάτες ταξιδεύουν τη νύχτα από πόλη σε πόλη, το πρωί παίρνουν τα ποδήλατά τους για να εξερευνήσουν την ύπαιθρο και το απόγευμα συναντούν ξανά το σκάφος σε επόμενο λιμάνι. Εμείς συναντήσαμε στο πλοίο ένα ζευγάρι που έκανε τέτοιου είδους διαδρομές με ποδήλατα.

Αυτά τα πλοία επειδή σχεδιάστηκαν για μικρές ομάδες ταξιδιωτών, η αρχιτεκτονική τους δίνει έμφαση στην κοινοτική ζωή. Το μεγάλο, ευρύχωρο σαλόνι με τα παράθυρα λειτουργούσε σαν η κεντρική τραπεζαρία και ο χώρος συγκέντρωσης των επιβατών μετά από μια μέρα περιήγησης, ενώ ο περιορισμένος αριθμός καμπινών, συνήθως μόνο έξη – εξασφάλιζε μια ζεστή, οικογενειακή ατμόσφαιρα. Καμία σχέση με τα σύγχρονα κρουαζιερόπλοια που χωράνε μια πόλη.

Σήμερα τα πλοία αυτά λειτουργούν σαν μικρά πλωτά ξενοδοχεία και δεν είναι παροπλισμένα σκάφη. Είναι πλήρως λειτουργικά, ικανά να λύσουν κάβους ανά πάσα στιγμή και να σε ταξιδέψουν, αφήνοντάς σε ίσως σε μια διαφορετική αποβάθρα όταν έρθει η ώρα της αποβίβασης. Μας το είχαν επισημάνει από την αρχή ότι ίσως βγούμε αλλού και αυτή η αίσθηση ήταν μοναδική για ξενοδοχείο, αλλού μπαίνεις, αλλού βγαίνεις.

Felicitas – η γοητεία της πλωτής διαμονής

Felicitas. Έτσι λεγόταν το πλοίο που επιλέξαμε να μας φιλοξενήσει για δύο βράδια. Μας άρεσε το όνομα του που σημαίνει ευτυχία και μας κέρδισε πριν καν το γνωρίσουμε.

Φτάνεις στην αποβάθρα και ετοιμάζεσαι για ‘’μπάρκο’’. Ανεβαίνεις τη στενή ράμπα του πλοίου και μπαίνεις σε έναν άλλο κόσμο, τον κόσμο του ναυτικού. Ήξερα περίπου τι θα συναντούσα από την εμπειρία μου με τα ιστιοπλοϊκά, ενώ η Αρετή πρώτη φορά θα έμενε σε μικρό σκάφος.

Σε υποδέχεται ένα γυαλισμένο ξύλινο κατάστρωμα και μπαίνεις στο σαλόνι του πλοίου. Ένα ζεστό vintage ξύλινο χώρο, όπου ο καφές υπάρχει όλες τις ώρες, το πρωινό σε περιμένει φρέσκο κάθε πρωί, ενώ κατά τη διάρκεια της ημέρας μπορείς να καθίσεις με την ησυχία σου και να απολαύσεις το δικό σου φαγητό.

Το σαλόνι σε ένα τέτοιο σκάφος δίνει αμέσως μια αίσθηση ζεστασιάς και μικρής κοινότητας. Είναι το σημείο συνάντησης των ταξιδιωτών από όλο τον κόσμο, διατηρώντας την αυθεντική ναυτική φιλοξενία.

Μετα παίρνεις το κλειδί σου και κατεβαίνεις λίγα απότομα σκαλάκια για να βρεις την καμπίνα σου. Έχει μόνο έξη καμπίνες και μπορεί να φιλοξενήσει δώδεκα άτομα. Οι καμπίνες είναι βαπορίσιες και μινιμαλιστικές – όπως βλέπεις στην φωτογραφία – αλλά σχεδιασμένες με εκπληκτική εργονομία.

Προσωπική ντουζιέρα και τουαλέτα, πεντακάθαρα κλινοσκεπάσματα, έξυπνα ντουλαπάκια για τα ρούχα και φυσικά, ένα μικρό φινιστρίνι – το απαραίτητο παράθυρο στον κόσμο – για να μπαίνει ο θαλασσινός αέρας και το λίκνισμα του νερού να σε αποκοιμίζει γλυκά.

Αλλά η μαγεία έρχεται το βράδυ, τότε που κάθεσαι έξω στο κατάστρωμα του πλοίου, με ένα δροσερό ποτό στο χέρι και απολαμβάνεις αυτή την μοναδική στιγμή.

Στην αγορά των βιολογικών προϊόντων

Ηταν Σάββατο πρωί και πήγαμε στη Noordermarkt, τη μικρή βιολογική αγορά παραγωγών στην καρδιά του Jordaan στο κέντρο του Άμστερνταμ. Για μια μητρόπολη του μεγέθους του Άμστερνταμ, η αγορά αυτή μοιάζει λίγο μικρή, αλλά μέσα στη λιτότητά της, συμπυκνώνει μια ισχυρή πολιτική και υπαρξιακή διακρίβωση.

Έχουμε επισκεφτεί πάρα πολλές λαϊκές αγορές σε πόλεις σε όλη την Ευρώπη. Μολονότι θέλει χρόνο να βρούμε τις αγορές και να πάμε, το προτιμάμε, αντι να ψωνίζουμε από σουπερ μάρκετ.

Για εμάς, η επίσκεψη σε τέτοιες αγορές δεν είναι ένας γραφικός τουριστικός περίπατος. Είναι μια πράξη αντίστασης στην αλλοτρίωση του σύγχρονου σουπερμάρκετ. Στους διαδρόμους των πολυεθνικών κολοσσών δεν αγοράζεις τροφή πλέον, αγοράζεις συσκευασμένη σιωπή, πλαστικό και προϊόντα μιας απρόσωπης βιομηχανίας.

Στον πάγκο του βιοκαλλιεργητή, αντίθετα, κοιτάς στα μάτια τον άνθρωπο που έβαλε τα χέρια του στο χώμα. Ρωτάς, μαθαίνεις, επικοινωνείς. Παρατηρούσα την Αρετή καθώς διάλεγε λαχανικά: ο παραγωγός, με ένα ζεστό χαμόγελο, της εξηγούσε τα προϊόντα που είχε, ολόφρεσκα βιολογικά της ολλανδικής γης.

Μέσα σε παραδοσιακά πλεκτά καλάθια έβρισκες ντοματίνια, πιπεριές, μανιτάρια, αγκινάρες, ρίζες τζίντζερ, σκόρδα και φρέσκα μυρωδικά που μοσχοβολούσαν φρεσκοσκαμμένο χώμα.

Λίγο πιο δίπλα, σταματήσαμε στον πάγκο ενός μικρού οικογενειακού βιολογικού τυροκομείου. Εδώ, η ατμόσφαιρα ήταν ακόμα πιο αυθεντική. Μπροστά μας απλώνονταν ολόκληρα, στιλπνά κεφάλια παραδοσιακής Gouda σε διάφορα στάδια παλαίωσης. Ο τυροκόμος, κρατώντας το χαρακτηριστικό μακρύ, κυρτό μαχαίρι κοπής με τις δύο λαβές, έκοβε μπροστά μας λεπτές φέτες για να δοκιμάσουμε.

Μας εξηγούσε με καμάρι τη διαφορά ανάμεσα στην ήπια Jong και την πλούσια, κρυσταλλική Oud, μιλώντας για τα λιβάδια όπου βόσκουν τα ζώα τους.

Η ανάγκη για την αληθινή τροφή

Έχω κουραστεί να ακούω την εύκολη, κυνική ειρωνεία του καναπέ: «Πάτε και πληρώνετε διπλάσια λεφτά για δήθεν βιολογικά, όλα από το ίδιο χωράφι είναι». Αυτή η ισοπεδωτική λογική είναι το καλύτερο άλλοθι για να συνεχίζουμε να καταπίνουμε δηλητήρια. Ασφαλώς και δεν είμαι αφελής. Σε έναν πλανήτη με μολυσμένο υδροφόρο ορίζοντα και τοξικό αέρα, η απόλυτη αγνότητα είναι πλέον ένας ευσεβής πόθος.

Όμως υπάρχει μια χαώδης διαφορά ανάμεσα στη μοιρολατρία και τη συνειδητή επιλογή. Το συμβατικό προϊόν της εντατικής γεωργίας έχει παύσει προ πολλού να είναι τροφή, είναι ένα κοκτέιλ φυτοφαρμάκων, συντηρητικών και μεταλλαγμένης ύλης, απογυμνωμένο από κάθε διατροφική ενέργεια.

Η επιλογή του βιολογικού δεν είναι πολυτέλεια ούτε σνομπισμός. Είναι μια απεγνωσμένη, αλλά απόλυτα αναγκαία προσπάθεια, να μειώσουμε την τοξική επιβάρυνση στο σώμα μας και στον πλανήτη. Είναι ο ελάχιστος σεβασμός που οφείλουμε στην υγεία μας, σε έναν κόσμο που έχει μάθει να αγοράζει τα φθηνότερα και να μην εκτιμά τίποτα.

Όταν επιλέγεις την αληθινή τροφή, δεν προστατεύεις μόνο τα κύτταρά σου, διεκδικείς πίσω τη χαμένη γεύση των πραγμάτων. Επιστρέφεις στην αυθεντική μνήμη της γης, στη μυρωδιά που είχε η ντομάτα και το μήλο στα παιδικά μας χρόνια. Είναι μια δήλωση ευθύνης απέναντι στις επόμενες γενιές, στα παιδιά και τα εγγόνια μας, για το τι περιβάλλον και τι νοοτροπία τούς παραδίδουμε. Η τροφή που βάζουμε στο τραπέζι μας δεν είναι μόνο μια επιλογή τροφής, αλλά και μιά πολιτική μας απόφαση.

The Eye Museum

Μετα την βιολογική αγορά πήραμε το free καραβάκι και φτάσαμε στο πολύ ιδιαίτερο Eye museum. Για μένα, σαν σκηνοθέτης, η επίσκεψη στο μουσείο αυτό μου έβγαζε μια γλυκιά γοητευτική έλξη. Είναι ο ναός της κινηματογραφικής μνήμης της Ολλανδίας και ένα από τα πιο εμβληματικά τοπόσημα του σύγχρονου Άμστερνταμ.

Ιδρύθηκε το 1946 με σκοπό τη διάσωση, συντήρηση και προβολή της εθνικής και παγκόσμιας κινηματογραφικής κληρονομιάς. Το 2012 μεταφέρθηκε στη βόρεια όχθη του ποταμού IJ.

Η φουτουριστική, ολόλευκη δομή του θυμίζει πλοίο που ταξιδεύει, πουλί σε πτήση ή μια δέσμη φωτός που διαγράφεται πάνω στην οθόνη, διαλέγεις όποιο σου αρέσει.

Στο κυρίως τμήμα του μουσείου θα δεις παλιές μηχανές και φιλμ, σπάνιους ιστορικούς προβολείς του 19ου και των αρχών του 20ού αιώνα, βαριές χειροκίνητες μηχανές λήψης, μαγικά φανάρια και πρώιμα οπτικά παιχνίδια zoetropes, που χάρισαν για πρώτη φορά στον άνθρωπο την ψευδαίσθηση της κίνησης.

Σε αντίθεση με τη σημερινή άυλη ψηφιακή εποχή, εδώ το σινεμά αποκαλύπτεται σαν ύλη. Βλέπεις σπάνιες μπομπίνες, εύφλεκτα φιλμ, χειροκίνητα τραπέζια μοντάζ και κομμάτια αρνητικών όπου κάθε καρέ είναι ένα ξεχωριστό, ανάγλυφο φωτογραφικό αποτύπωμα.

Τα ιστορικά εκθέματα πλαισιώνονται από διαδραστικούς σταθμούς, όπου ο επισκέπτης μπορεί να καθίσει σε μικρούς θαλάμους και να ανασύρει από το ψηφιοποιημένο αρχείο του μουσείου σπάνιες βουβές ταινίες, ξεχασμένα ντοκιμαντέρ και τις πρώτες έγχρωμες δοκιμές της ιστορίας του κινηματογράφου.

Η ψηφιακή ταινιοθήκη

Αυτή η εντυπωσιακή εγκατάσταση είναι ο διαδραστικός πυρήνας της μόνιμης έκθεσης του Eye Film Museum.

Η παραδοσιακή ταινιοθήκη φύλαγε τα φιλμ σε ελεγχόμενες συνθήκες θερμοκρασίας μέσα σε κουτιά. Εδώ, το αρχείο απομυθοποιείται και ψηφιοποιείται, δίνοντας στον επισκέπτη την απόλυτη ελευθερία να προσπελάσει τη συλλογή με τους δικούς του όρους.

Μπαίνεις μέσα σε μια μεγάλη ημικυκλική επιφάνεια προβολής, καλυμμένη από δεκάδες οθόνες που προβάλλουν ασταμάτητα εκατοντάδες αποσπάσματα από την τεράστια συλλογή του μουσείου, η οποία περιλαμβάνει πάνω από 54.000 ταινίες.

Κάθεσαι σε ένα σκαμπό και μέσω της οθόνης αφής, αρχίζεις να ψάχνεις το αρχείο της ταινιοθήκης. Μπορείς να περιηγηθείς στο ψηφιοποιημένο αρχείο του Eye χρησιμοποιώντας διάφορες θεματικές κατηγορίες π.χ. είδος ταινίας, σκηνοθέτη, δεκαετία, συναίσθημα, βουβός κινηματογράφος και πολλά άλλα φίλτρα.

Όταν επιλέξεις ένα απόσπασμα ή μια ταινία από το ψηφιακό ευρετήριο της οθόνης σου, με ένα απλό άγγιγμα την «προβάλλεις» στον μεγάλο τοίχο απέναντί σου. Η εικόνα μεγεθύνεται και καταλαμβάνει το κεντρικό κάδρο, επιτρέποντάς σου να τη δεις σε μεγάλη κλίμακα, ενώ παράλληλα ακούς τον ήχο.

Δεν είναι μια παθητική θέαση, αλλά μια ζωντανή, δημοκρατική πρόσβαση στην κινηματογραφική μνήμη, όπου ο θεατής αποφασίζει τι θα ανασύρει από το παρελθόν. Το αρχείο είναι τεράστιο, θα μπορούσα να περάσω ατελείωτες μέρες εδώ μέσα βλέποντας την ιστορία του παγκόσμιου κινηματογράφου.

Eye(s) Open: Νέες αναγνώσεις στο σκοτεινό παρελθόν της αποικιοκρατικής μνήμης

Αυτός είναι ο τίτλος της προσωρινής έκθεσης που στήθηκε σε ένα άλλο τμήμα του μουσείου. Στηρίζεται πάνω στο ιστορικό αρχείο του Eye, το οποίο διατηρεί περίπου 2.000 ταινίες από την αποικιοκρατική περίοδο, κυρίως από τις περιοχές της Ινδονησίας και του Σουρινάμ.

Σήμερα το μουσείο, που δημιουργήθηκε και πλούτισε τις συλλογές του χάρη στα αποικιοκρατικά αρχεία του ολλανδικού κράτους, εμφανίζεται σαν ο «προοδευτικός κριτής» του εαυτού του.

Η ιστορική φρίκη, η εκμετάλλευση, οι γενοκτονίες, η λεηλασία των πλουτοπαραγωγικών πηγών της Ινδονησίας και του Σουρινάμ, μετατρέπεται εδώ σε ένα «ενδιαφέρον αισθητικό και θεωρητικό θέμα». Παρουσιάζεται σε ένα αποστειρωμένο, αισθητικά άρτιο μουσειακό περιβάλλον, με φουτουριστικές οθόνες και σύγχρονη άποψη.

Είναι ένα κομψό θεσμικό ξέπλυμα. Έχω ξαναδεί τέτοιες εκθέσεις όπου δυτικά μουσεία, τις χρησιμοποιούν σαν ηθικό άλλοθι, σαν να λένε ουσιαστικά: “Δείτε, αναγνωρίζουμε το σκοτεινό μας παρελθόν, άρα εκπληρώσαμε το χρέος μας”

Η μετατροπή όμως της ιστορικής βίας σε σύγχρονο εικαστικό έκθεμα, έγινε ο πιο ασφαλής τρόπος για τη Δύση, για να ξορκίσει τις ενοχές της, χωρίς να χάσει την πολιτισμική της υπεροχή και χωρίς να προβαίνει σε ουσιαστικές επανορθώσεις, όπως είναι η επιστροφή των πολιτισμικών θησαυρών στις χώρες προέλευσης.

Τα ποδήλατα

Είναι ένα από τα πολύ βασικά στοιχεία του Άμστερνταμ. Είναι πολλά, είναι παντού, πάνε γρήγορα και πρέπει να προσέχεις πολύ. Κάποιες φορές μας άγχωσαν γιατί εμφανίζονται συνέχεια από παντού και έχουν προτεραιότητα.

Το Άμστερνταμ των περίπου 900.000 κατοίκων υπολογίζεται ότι έχει 1.000.000 ποδήλατα. Σχεδόν το 63% των κατοίκων χρησιμοποιεί το ποδήλατο καθημερινά. Διαθέτει ένα προστατευμένο, αυτόνομο δίκτυο ποδηλατοδρόμων που ξεπερνά τα 500 χιλιόμετρα, με δικούς του σηματοδότες, λωρίδες προσπέρασης και ειδική σήμανση.

Η διαχείριση του όγκου των ποδηλάτων οδήγησε σε αρχιτεκτονικά θαύματα, όπως ο υποθαλάσσιος σταθμός στάθμευσης στον Κεντρικό Σταθμό, χωρητικότητας 7.000 ποδηλάτων κάτω από το νερό. Παρόλα αυτά θα τα δεις παρκαρισμένα παντού σε τεράστιες ποσότητες.

Δυο ήταν οι παράγοντες που το Άμστερνταμ το γύρισε στο ποδήλατο. Στη δεκαετία του 1960, το Άμστερνταμ γέμιζε αυτοκίνητα. Όμως, το 1971, οι θάνατοι πάνω από 400 παιδιών σε τροχαία προκάλεσαν μαζικές διαδηλώσεις με το σύνθημα – Σταματήστε τη δολοφονία των παιδιών.

Η παγκόσμια πετρελαϊκή κρίση το 1973 ανάγκασε την κυβέρνηση να καθιερώσει τις «Κυριακές χωρίς αυτοκίνητο». Έτσι η πόλη αποφάσισε να επανασχεδιάσει το αστικό της περιβάλλον γύρω από τον άνθρωπο και το ποδήλατο.

Μια ήρεμη ποδηλατική αναρχία

Το Ολλανδικό ποδήλατο, είναι μαύρο, βαρύ με όρθια στάση σώματος, ποδόφρενο και τη χαρακτηριστική διπλή κλειδαριά. Υπάρχουν επίσης τα τρίκυκλα με το ξύλινο κουτί μπροστά, που χρησιμοποιούνται για να μεταφέρεις τα παιδιά, τον σκύλο και τα ψώνια.

Συνάντησα όμως μια αγριότητα στην κίνηση των ποδηλάτων που νομίζω ότι δεν μου άρεσε. Για τον περιπατητή, ο ποδηλατοδρόμος είναι πιο επικίνδυνος από τον δρόμο των αυτοκινήτων. Οι ποδηλάτες κινούνται με μεγάλες ταχύτητες, έχουν απόλυτη προτεραιότητα και δεν συγχωρούν απρόσεκτους πεζούς που πατούν στη λωρίδα τους. Κινούνται επίσης παράνομα πάνω στα πεζοδρόμια μαζί σου.

Ενώ το κέντρο σου δίνει μια ηρεμία για να περπατάς, τα ποδήλατα που κινούνται ανεξέλεγκτα, σε αγχώνουν λίγο. Κοιτάζαμε συνέχεια από που θα μας έρθει το επόμενο, γιατί φυσικά δεν ακούγονται παρά μόνο αν χτυπήσουν το κουδουνάκι.

Είμαι χρόνια ποδηλάτης και αγαπάω το ποδήλατο αλλά εδώ, ακόμη και εγώ, το βρήκα υπερβολικό να κινούνται με αυτόν τον απόλυτο τρόπο και σχεδόν να αγνοούν τους πεζούς. Θα περιγράψω και ένα συμβάν που μας έκανε μεγάλη εντύπωση.

Ηταν Κυριακή και η πόλη ήταν γεμάτη ποδήλατα, εμείς ήμασταν στο λεωφορείο και καθόμασταν μπροστά. Φτάνουμε σε έναν κάθετο ποδηλατοδρόμο, που το ποδήλατο έχει απόλυτη προτεραιότητα και το λεωφορείο σταματάει. Τα ποδήλατα περνάνε συνεχώς το ένα πίσω από το άλλο, ο οδηγός περιμένει ακόμη και αν ο επόμενος ποδηλάτης μόλις έχει εμφανιστεί από την γωνία, δεν κάνει καμία κίνηση να περάσει πάρα μόνο όταν ο δρόμος άδειασε εντελώς. Χρειάστηκε να περιμένουμε πάνω απο έξη λεπτά για να περάσουμε.

Το παλιό και το καινούργιο

Φυσικά αναφέρομαι στα δύο αυτοκίνητα που βρήκαμε παρκαρισμένα το ένα πίσω από το άλλο δίπλα στο κανάλι και μας έκαναν μεγάλη εντύπωση.

Το τεράστιο, τετραγωνισμένο κόκκινο Volvo της δεκαετίας του ’90, που μόλις και μετά βίας χωράει στις διαγραμμίσεις του παρκινγκ, υπήρξε το απόλυτο σύμβολο της βαριάς, ενεργοβόρας βιομηχανίας του ορυκτού καυσίμου.

Αυτά τα βαριά, ατσάλινα οχήματα μιας περασμένης εποχής υπήρξαν για δεκαετίες οι «βασιλιάδες» των αστικών δρόμων. Κατασκευασμένα με τη νοοτροπία της ανεξάντλητης κατανάλωσης, έκαιγαν λίτρα βενζίνης ανά λίγα χιλιόμετρα, επιβαρύνοντας την ατμόσφαιρα των πόλεων και γεμίζοντας το περιβάλλον με τόνους διοξειδίου του άνθρακα και αέρια του θερμοκηπίου. Ήταν η εποχή που ο σχεδιασμός αγνοούσε το οικολογικό αποτύπωμα, εστιάζοντας μόνο στον όγκο, την ισχύ και την επίδειξη.

Ακριβώς μπροστά του, στέκεται ο μικρούλης εγγονός του, ένα ηλεκτρικό Fiat πόλης, αθόρυβο, υπερ-συμπαγές, σε απαλό φυσικό χρώμα. Μια κατασκευή σχεδιασμένη να καταλαμβάνει τον ελάχιστο δυνατό δημόσιο χώρο, με μηδενικές εκπομπές ρύπων στο σημείο κίνησης.

Η συνάντησή τους στον ίδιο δρόμο, με φόντο τα ιστορικά σπίτια του 17ου αιώνα, συμπυκνώνει ολόκληρη τη μεγάλη μετάβαση του Άμστερνταμ: από το βαρύ, ρυπογόνο παρελθόν των ορυκτών καυσίμων που σφράγισε τον πλανήτη, στην επιτακτική ανάγκη για ηλεκτροκίνηση, βιωσιμότητα και σεβασμό στον αέρα που αναπνέουμε.

Κοινωνικές προκλήσεις

Πίσω από τις όμορφες εικόνες των καναλιών, τις βιτρίνες, τα καφέ και την εντυπωσιακή αρχιτεκτονική, το Άμστερνταμ αποκαλύπτει τις δικές του βαθιές κοινωνικές ρωγμές. Όλες αυτές τις μέρες, περπατώντας στις γειτονιές της πόλης, η ματιά μας σκόνταψε πολλές φορές πάνω στις κοινωνικές της αντιθέσεις.

Είδαμε ανθρώπους να επιβιώνουν μαζεύοντας αλουμινένια κουτάκια και πλαστικά μπουκάλια από τους κάδους —μια παράλληλη «οικονομία της επιβίωσης» που τροφοδοτείται από το σύστημα επιστροφής εγγυοδοσίας. Για κάθε κουτάκι αλουμινίου ή πλαστικό μπουκάλι που επιστρέφεις στο σουπερμάρκετ, παίρνεις πίσω 0,15€ έως 0,25€.

Αυτό που σχεδιάστηκε σαν οικολογικό μέτρο ανακύκλωσης, μετατράπηκε σε βασικό μέσο επιβίωσης για άστεγους, χαμηλοσυνταξιούχους και περιθωριοποιημένους ανθρώπους. Η συλλογή κουτιών από τους κάδους έχει γίνει η καθημερινή «εργασία» πολλών ανθρώπων που προσπαθούν να εξασφαλίσουν λίγα ευρώ για φαγητό.

Η εικόνα ενός ανθρώπου που ψάχνει στα σκουπίδια μπορεί να συνυπάρχει αμήχανα με κάποιον που κάνει αμέριμνος ηλιοθεραπεία λίγα μέτρα πιο πέρα σε ένα παγκάκι πίνοντας μπύρες. Στις στάσεις του τραμ, κάδοι ξεχειλισμένοι από τα απορρίμματα του υπερτουρισμού προσπερνώνται με μια ιδιότυπη αστική απάθεια — λες και η ασχήμια και η φτώχεια να έχουν ενσωματωθεί πλήρως στο καθημερινό ντεκόρ. Το Άμστερνταμ υποφέρει από τον τεράστιο όγκο απορριμμάτων που παράγει ο υπερτουρισμός. Οι δημοτικές υπηρεσίες συχνά αδυνατούν να παρακολουθήσουν τους ρυθμούς.

Παρά το ισχυρό κοινωνικό κράτος, η στεγαστική κρίση στην Ολλανδία έχει εκτοξεύσει τις τιμές των ενοικίων, με αποτέλεσμα ο αριθμός των αστέγων και των ανθρώπων που ζουν στο όριο της φτώχειας να έχει αυξηθεί αισθητά τα τελευταία χρόνια. Το Άμστερνταμ παραμένει μια σπουδαία πόλη, αλλά σίγουρα δεν είναι ο αγγελικά πλασμένος παράδεισος που υπόσχονται οι τουριστικοί οδηγοί.

Η ανατροπή του νερού – Από την πλημμύρα στη λειψυδρία

Στο Άμστερνταμ για αιώνες, ο κίνδυνος ήταν η άνοδος της στάθμης της θάλασσας. Φέτος, λόγω της παρατεταμένης ξηρασίας και των υψηλών θερμοκρασιών στην Ευρώπη, οι στάθμες των ποταμών (όπως ο Ρήνος, που τροφοδοτεί τα ολλανδικά κανάλια) υποχώρησαν δραματικά. Το αποτέλεσμα ήταν τα ποτάμια και τα μεγάλα κανάλια να χάσουν την πλωτότητά τους για τα εμπορικά και επιβατικά σκάφη, δημιουργώντας τεράστια προβλήματα στις μεταφορές.

Παράλληλα, η πτώση της στάθμης του γλυκού νερού επιτρέπει στο αλμυρό νερό της θάλασσας να εισχωρήσει στην ενδοχώρα, απειλώντας την αγροτική παραγωγή και τα θεμέλια των ίδιων των ιστορικών σπιτιών, τα οποία στηρίζονται σε ξύλινους πασσάλους που σαπίζουν όταν αποκαλύπτονται στον αέρα.

Το κλίμα αλλάζει πάρα πολύ γρήγορα και οι προβλέψεις δεν είναι και οι καλύτερες.

Η έξαρση του φαινομένου El Niño φέτος, θα φέρει ακραία και απρόβλεπτα καιρικά μοτίβα παγκοσμίως. Για την Ολλανδία, αυτό σημαίνει βίαιες διακυμάνσεις, από περιόδους παρατεταμένου καύσωνα και ανομβρίας, σε αιφνίδιες, τοπικές κατακλυσμιαίες βροχοπτώσεις.

Η σχέση της πόλης με το νερό μπαίνει πλέον σε άλλη βάση, το νερό δεν είναι πια ένα γραφικό φόντο ή ένας δρόμος μεταφοράς, αλλά ένας πολύτιμος, αστάθμητος πόρος που απαιτεί επανασχεδιασμό της ίδιας της επιβίωσης της πόλης.

Το Άμστερνταμ σήμερα – Υπερτουρισμός και βιωσιμότητα

Υπερτουρισμός Τα μεγέθη του τουρισμού στο Άμστερνταμ είναι πραγματικά δυσθεώρητα για την κλίμακα της πόλης. 20 με 22 εκατομμύρια διανυκτερεύσεις ετησίως, σε μια πόλη που ο μόνιμος πληθυσμός της είναι μόλις 900.000 κάτοικοι, η αναλογία είναι περίπου 23 τουρίστες για κάθε έναν ντόπιο.

Ο Δήμος έχει ψηφίσει ανώτατο όριο 20 εκατομμυρίων διανυκτερεύσεων ετησίως. Αν ο αριθμός αυτός ξεπεραστεί, ενεργοποιούνται αυτόματα αυστηρότερα μέτρα. Σήμερα δεν δίνεται καμία νέα άδεια για κατασκευή ξενοδοχείου στο κέντρο. Η βραχυχρόνια μίσθωση Airbnb επιτρέπεται για το πολύ 30 ημέρες τον χρόνο ανά κατοικία. Το Άμστερνταμ έχει επιβάλει επίσης έναν από τους υψηλότερους τουριστικούς φόρους στην Ευρώπη (περίπου 12,5% επί της τιμής του δωματίου), προκειμένου να ελέγξει τις ροές και να χρηματοδοτήσει τη συντήρηση της πόλης.

Βιωσιμότητα Το Άμστερνταμ είναι η πρώτη πόλη στον κόσμο που υιοθέτησε επισήμως ένα πρωτοποριακό μοντέλο με στόχο την κάλυψη των βασικών κοινωνικών αναγκών των πολιτών, στέγαση, υγεία, τροφή, χωρίς να ξεπερνώνται τα οικολογικά όρια του πλανήτη.

Η πόλη έχει δεσμευτεί να μειώσει τη χρήση πρωτογενών πρώτων υλών κατά 50% έως το 2030 και να γίνει 100% κυκλική πόλη (zero waste) έως το 2050. Τα 1.200+ χιλιόμετρα καναλιών και οι ιστορικές γέφυρες στηρίζονται σε εκατομμύρια ξύλινους πασσάλους. Η πίεση από τα βαριά οχήματα, τον υπερτουρισμό και τις μεταβολές στη στάθμη των υδάτων λόγω κλιματικής αλλαγής προκαλεί καθιζήσεις. Χιλιόμετρα κρηπιδοτοίχων χρειάζονται άμεση και πανάκριβη αναστήλωση.

Η βιωσιμότητα δεν είναι μόνο οικολογική αλλά και κοινωνική. Οι ντόπιοι εκτοπίζονται από το κέντρο λόγω των εξωφρενικών τιμών ακινήτων και των βραχυχρόνιων μισθώσεων, αλλοιώνοντας τον κοινωνικό ιστό.

Το Άμστερνταμ προσπαθεί να εξισορροπήσει ανάμεσα στον πιεστικό υπερτουρισμό, την κρίση στέγασης και τις κλιματικές πιέσεις. Η πόλη εφαρμόζει αυστηρά μέτρα, όμως το ερώτημα παραμένει αν αυτά αρκούν όταν οι φυσικές ισορροπίες διαταράσσονται τόσο βίαια.

Σήμερα το Άμστερνταμ καλείται να επαναπροσδιορίσει την ταυτότητά του, θυμίζοντάς μας ότι καμία ανθρώπινη κατασκευή, όσο λαμπρή κι αν είναι, δεν μπορεί να παραμείνει αλώβητη αν διαταραχθεί η ισορροπία με τη φύση.

Λέξεις & εικόνες: Στέργιος Μήτας | Aνθρώπινη παρουσία: Αρετή Τουσέρ