Survivor’s Guilt: Πώς η επιβίωση από τραγωδίες μπορεί να προκαλέσει τραύμα

Η ενοχή του επιζώντα, γνωστή και ως Survivor’s Guilt, αφορά όσους μένουν ζωντανοί μετά από τραγικά συμβάντα, ενώ άλλοι χάνουν τη ζωή τους. Το βίωμα συνδυάζει ενοχή και αίσθημα αδικίας και δεν αφορά μόνο εμπόλεμες περιοχές ή μεγάλα δυστυχήματα: μπορεί να εμφανιστεί ύστερα από φυσικές καταστροφές, σοβαρές ασθένειες και προσωπικές τραγωδίες.

Η αναγνώριση του φαινομένου ξεκίνησε μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, ενώ σήμερα είναι γνωστό ότι ενδέχεται να έχει σοβαρές συνέπειες στην ψυχική υγεία, όπως μετατραυματικό άγχος, κατάθλιψη και άγχος. Μελέτες καταγράφουν ότι πολλοί επιζώντες σε διαφορετικούς τομείς βιώνουν αυτά τα συναισθήματα με ένταση, γεγονός που αναδεικνύει την ανάγκη ψυχιατρικής υποστήριξης.

Η ψυχολόγος Έλλη Γεωργιάδη επισημαίνει πόσο σημαντικό είναι να αναγνωρίζονται και να αντιμετωπίζονται τα συναισθήματα αυτά. Όπως υπογραμμίζει, κάθε τραυματική εμπειρία είναι ξεχωριστή και γίνεται αντιληπτή με διαφορετικό, υποκειμενικό τρόπο.

Διαβάστε παρακάτω

Η ενοχή του επιζώντα (Survivor’s guilt) αφορά πολλούς ανθρώπους, αφού οι καταστροφές και οι δύσκολες εμπειρίες αποτελούν αναπόφευκτο μέρος της ζωής μας. Όταν κάποιος γλιτώνει από μια καταστροφή, ενώ άλλοι άνθρωποι δεν επιβιώνουν, είναι πιθανό να τον κατακλύσει ένα βαρύ αίσθημα ενοχής και αδικίας για το ότι η δική του ζωή σώθηκε.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΗΆνοια: Τα 42 λεπτά έκθεσης σε φυσικό φως που ίσως κάνουν τη διαφορά

Το φαινόμενο δεν αφορά αποκλειστικά εμπόλεμες ζώνες και σοβαρά ατυχήματα. Μπορεί να εμφανιστεί και όταν η επιβίωση ενός ανθρώπου μοιάζει στα μάτια του τυχαία ή άδικη, όπως μετά από φυσικές καταστροφές, βαριές ασθένειες ή ακόμη και προσωπικές τραγωδίες.

Κάθε τραγωδία αφήνει το αποτύπωμά της και πέρα από τα ίδια τα θύματα. Οι συνέπειες μπορεί να διαρκέσουν και να αγγίξουν όσους έμειναν πίσω, αλλά και εκείνους των οποίων η ζωή άλλαξε μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα. Το δυστύχημα στα Τέμπη, όπως και η απώλεια αγαπημένων ανθρώπων σε φυσικές καταστροφές, για παράδειγμα στους σεισμούς στο Μιανμάρ ή στις πυρκαγιές στο Μάτι, αφήνει κάτι παραπάνω από το τραύμα της απώλειας. Συχνά αναδύεται η έντονη, ανεξήγητη ενοχή του επιζώντος, πυροδοτώντας ανεπανόρθωτες ψυχικές επιπτώσεις, όπως το μετατραυματικό άγχος (PTSD), η κατάθλιψη και το άγχος.

Η «ενοχή του επιζώντος» άρχισε να καταγράφεται με συστηματικό τρόπο μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Τότε, ψυχίατροι εντόπισαν έντονη ενοχή και ψυχολογική δυσφορία σε επιζώντες των στρατοπέδων συγκέντρωσης, σε πολεμιστές και σε ανθρώπους που βίωσαν μαζικές καταστροφές. Ο όρος θεσπίστηκε επίσημα τη δεκαετία του 1960 και το 1980 απέκτησε διαγνωστική σημασία, όταν συμπεριλήφθηκε στο εγχειρίδιο DSM-III της Αμερικανικής Ψυχιατρικής Εταιρείας ως σύμπτωμα του μετατραυματικού στρες (PTSD). Έκτοτε, το φαινόμενο έχει ερευνηθεί σε πολλές τραυματικές εμπειρίες — από πολέμους και τροχαία δυστυχήματα έως φυσικές καταστροφές, τρομοκρατικές επιθέσεις και πανδημίες — και έχει αναδείξει το βαθύ ψυχικό τραύμα που μπορεί να συνοδεύει την ίδια την επιβίωση.

Έρευνες σε διαφορετικούς πληθυσμούς αναδεικνύουν πόσο συχνή και έντονη μπορεί να είναι η ενοχή του επιζώντος, καθώς και τη σοβαρότητα του φαινομένου. Η μελέτη “Post-Traumatic Stress Disorder in U.S. Veterans”, που δημοσιεύτηκε στο ScienceDirect, βρήκε ότι το 25,8% των στρατιωτικών βετεράνων ανέφερε ενοχή επιζώντος, ενώ το 22,7% ένιωθε ενοχές για πράξεις ή παραλείψεις στη διάρκεια πολεμικών συγκρούσεων, κάτι που συχνά συνδέεται με PTSD. Η ενοχή δεν αφορά μόνο τον στρατό: στη μελέτη “PTSD and Survivor Guilt in Clinical Populations”, η οποία δημοσιεύτηκε στο Taylor & Francis Online, το 38,5% των συμμετεχόντων δήλωσε ότι είχε επιβιώσει από τραυματικά γεγονότα, ενώ το 90% αυτών βίωσε ενοχή επιζώντος. Παράλληλα, η έρευνα “Survivor Guilt and Depression in Lung Cancer Survivors” στο Journal of Thoracic Oncology κατέγραψε ότι το 55% των επιζώντων από καρκίνο του πνεύμονα ένιωσε ενοχή επιζώντος, με το 63,9% αυτών να αντιμετωπίζει εντονότερα συμπτώματα κατάθλιψης και άγχους. Τέλος, μελέτη του MDPI για επιζώντες από COVID-19, με τίτλο “Psychological Effects of COVID-19 Survivors”, έδειξε πως το 42% των ατόμων αυτών αισθάνθηκε ενοχή επειδή επέζησε, με τα συναισθήματα αυτά να σχετίζονται με την εκδήλωση PTSD και κατάθλιψης στη διάρκεια της αποκατάστασης.

Τα στοιχεία αυτά καταδεικνύουν ότι η ενοχή του επιζώντος εμφανίζεται ευρέως και ότι χρειάζεται ψυχιατρική υποστήριξη για όσους βιώνουν τέτοια συναισθήματα, ανεξάρτητα από τον τομέα της ζωής τους.

Η ψυχολόγος Έλλη Γεωργιάδη μίλησε στην Parallaxi για την ενοχή του επιζώντα και το σχετικό σύνδρομο.

Για την αύξηση της ενοχής των επιζώντων μετά από τραγικά γεγονότα, όπως τα Τέμπη και οι σεισμοί στο Μιανμάρ

«Κάθε τραυματικό γεγονός βιώνεται πολύ υποκειμενικά από τα άτομα, αν και συνηθίζουμε ως κοινωνίες να αναμένουμε συγκεκριμένες συμπεριφορές κάτι που δεν είναι βοηθητικό στη διαχείριση ενός τραυματικού γεγονότος. Οπότε ναι, δυνητικά κάθε τραυματικό γεγονός μπορεί να οδηγήσει άτομα επιζήσαντες να βιώσουν το σύνδρομο αυτό».

Ποια συμβουλή θα δίνατε σε κάποιον που βιώνει αυτή την κατάσταση;

«Το πρώτο βήμα για το άτομο είναι να αντιληφθεί πως βασανίζεται από τέτοιες σκέψεις ενοχής, τύψεων, και να αναγνωρίσει τα συμπτώματα που βιώνει ώστε να μπορέσει να περάσει στη διαχείριση τους. Κάθε άτομο παλεύει διαφορετικά και με τους δικούς του μαθημένους τρόπους διαχείρισης, οπότε, οφείλουμε να δώσουμε τον απαιτούμενο χρόνο στο άτομο για να βρει τους κατάλληλους τρόπους διαχείρισης. Σε κάθε περίπτωση, η αναζήτηση ψυχολογικής υποστήριξης από ειδικούς μπορεί να είναι ιδιαιτέρως σημαντική, ενώ κρίνεται απαραίτητη σε περιπτώσεις συνδρόμου μετατραυματικού στρες».

Οι ψυχολογικές και σωματικές επιπτώσεις στους ασθενείς

«Το σύνδρομο αυτό, είναι μια πνευματική κατάσταση κατά την οποία το άτομο βιώνει έντονες ενοχές και τύψεις. Αυτό μεταφράζεται σε διάφορα ψυχοσωματικά και συμπεριφορικά συμπτώματα, ενώ δυνητικά μπορεί να επηρεάσει τις σχέσεις του ατόμου με τον περίγυρό του, οδηγώντας το στην απομόνωση. Αν και το σύνδρομο του επιζώντα μπορεί να εκδηλωθεί διαφορετικά από άτομο σε άτομο, ωστόσο υπάρχουν κάποια κοινά συμπτώματα όπως συναισθήματα θλίψης, σοκ, αίσθημα ευθύνης, εφιάλτες, έντονες αναδρομές (flashbacks), αναβίωση του τραυματικού γεγονότος κ.ά., ενώ το άτομο δυνητικά μπορεί να έχει σοβαρές επιπτώσεις στην καθημερινή λειτουργικότητά του, την εργασία του και την κοινωνικότητά του».

Στο τέλος, η ψυχολόγος επισημαίνει ότι κανένα τραυματικό γεγονός δεν είναι ίδιο με ένα άλλο ούτε μπορεί να συγκριθεί μαζί του. Όπως εξηγεί: «Το ίδιο λοιπόν, συμβαίνει και με τον τρόπο που βιώνουν τα άτομα τα τραυματικά γεγονότα. Πρόκειται για μια απόλυτα υποκειμενική κατάσταση βιώματος, οπότε και θα ήταν επικίνδυνο να τολμήσουμε μια τέτοια γενίκευση. Ωστόσο, η έκταση ενός τραυματικού γεγονότος δύναται να επηρεάσει την έκταση που λαμβάνει ένα γεγονός προς τον κόσμο, οπότε και σε δεύτερο χρόνο εσφαλμένα μπορεί να μπούμε σε τέτοια ατραπό που μόνο βοηθητική δεν είναι για τους επιζώντες».

Πέρα από ψυχολογική έννοια, το survivor’s guilt αποτελεί μια σιωπηλή καθημερινή πραγματικότητα για όσους έμειναν στη ζωή. Οι επιζώντες βρίσκουν τον τρόπο να προχωρούν, όχι γιατί ξεχνούν τους ανθρώπους τους, αλλά γιατί αυτή είναι η μόνη λύση.