ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΟΥ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΚΑΙ ΕΓΚΑΙΡΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΜΕ ΤΑΚΤΙΚΟ ΕΛΕΓΧΟ

Αθανάσιος Γ. Κοκολάκης, Χειρουργός Μαστού – Μαστολόγος, MD, PhD, συνεργάτης της Κλινικής Κυανούς Σταυρός

Ο καρκίνος του μαστού είναι σήμερα η συχνότερη μορφή καρκίνου στις γυναίκες, ενώ η εμφάνισή του στους άνδρες είναι εξαιρετικά σπάνια. Επίσημα στοιχεία του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας εκτιμούν ότι στις ανεπτυγμένες χώρες, ανάμεσά τους και στην Ελλάδα, περίπου μία στις οκτώ γυναίκες —ποσοστό κοντά στο 12%— θα νοσήσει κάποια στιγμή στη ζωή της. Με βάση αυτά τα στοιχεία έχει καθιερωθεί προληπτικός έλεγχος, με σκοπό τον εντοπισμό της νόσου σε πρώιμο στάδιο.

Η ιατρική επιστήμη έχει στην πρόληψη ένα από τα πιο ισχυρά μέσα για την αντιμετώπιση του καρκίνου. Ειδικά για τον καρκίνο του μαστού, όταν η διάγνωση προκύπτει από τον προληπτικό έλεγχο, η ίαση επιτυγχάνεται στη συντριπτική πλειονότητα των περιπτώσεων, συχνά χωρίς να χρειαστούν μακροχρόνιες θεραπείες. Διεθνείς κατευθυντήριες οδηγίες ορίζουν με σαφήνεια τόσο τη διαδικασία του προληπτικού ελέγχου όσο και τη διάγνωση και θεραπεία των παθήσεων του μαστού. Όταν εντοπίζεται ύποπτη βλάβη, ένα από τα πρώτα και σημαντικότερα βήματα είναι η βιοψία, ώστε να συγκεντρωθούν όσο το δυνατόν περισσότερα στοιχεία και να επιλεγεί το κατάλληλο θεραπευτικό πλάνο για κάθε ασθενή.

Ο τακτικός προληπτικός έλεγχος συνδυάζει απεικονιστικές εξετάσεις σε τακτά διαστήματα —με βασική τη μαστογραφία και συμπληρωματικό το υπερηχογράφημα μαστών— με επίσκεψη σε ειδικό μαστολόγο για την αξιολόγηση των αποτελεσμάτων και την κλινική εξέταση, δηλαδή την ψηλάφηση. Περιλαμβάνει επίσης αυτοεξέταση κάθε μήνα.

Όταν μια γυναίκα έχει συμπτώματα, τα πιο συχνά σημεία που χρειάζεται να διερευνηθούν είναι τα εξής:

• σκληρία που γίνεται αντιληπτή στην ψηλάφηση
• έλξη στο δέρμα ή εισολκή της θηλής
• ορατό πρήξιμο, κοκκίνισμα ή άλλη μεταβολή στην όψη του δέρματος
• έκκριμα από τη θηλή ή αλλαγή στο δέρμα της
• διογκωμένοι λεμφαδένες στη μασχάλη και ενοχλήσεις που αντιλαμβάνεται η ίδια η γυναίκα, όπως πόνος.

Η βαθύτερη γνώση για τη βιολογική συμπεριφορά του καρκίνου του μαστού έχει μεταβάλει σημαντικά την τοπική θεραπευτική προσέγγιση και συνολικά τις δυνατότητες πλήρους ίασης. Οι θεραπευτικές επιλογές περιλαμβάνουν:

• Χειρουργική θεραπεία
• Χημειοθεραπεία, είτε εισαγωγική είτε συμπληρωματική
• Επικουρική ακτινοθεραπεία
• Ορμονοθεραπεία
• Στοχευμένη θεραπεία
• Ανοσοθεραπεία

Συχνές ερωτήσεις για τον καρκίνο του μαστού:

• Γιατί είναι σημαντική η κλινική εξέταση των μαστών;

Η μαστογραφία εντοπίζει το 86% των καρκίνων του μαστού, ενώ το υπερηχογράφημα προσφέρει πρόσθετες πληροφορίες αλλά υπάρχει πιθανότητα 10% να μη διαγνώσει μια νεοπλασματική βλάβη. Παράλληλα, το 5-10% των όγκων εμφανίζεται μόνο ως κλινικό εύρημα. Γι’ αυτό η εξέταση από εξειδικευμένο χειρουργό μαστού – μαστολόγο είναι απαραίτητη και αποτελεί αναπόσπαστο μέρος του προληπτικού ελέγχου. Ο γιατρός επισκοπεί και ψηλαφεί τους μαστούς και αξιολογεί τα αποτελέσματα των απεικονιστικών εξετάσεων, όπως η μαστογραφία, το υπερηχογράφημα και η MRI. Η κλινική εξέταση μπορεί να αποκαλύψει όγκους που δεν φάνηκαν στις απεικονίσεις, για τους εξής λόγους:

• Η πυκνότητα του μαστικού ιστού μπορεί να δυσκολεύει την απεικόνιση.
• Η βλάβη βρίσκεται σε θέση που δεν καλύπτει η μαστογραφία, όπως στις υποκλείδιες περιοχές ή στο πλάγιο θωρακικό τοίχωμα.
• Η μορφή της νόσου είναι ασυνήθιστη, όπως στη νόσο Paget, στον λοβιακό καρκίνο ή σε in situ καρκίνο χωρίς επασβεστώσεις κ.ά.
• Το εύρημα μπορεί απλώς να μην εντοπίστηκε στην αρχική αξιολόγηση· μια δεύτερη «ανάγνωση» της μαστογραφίας αυξάνει κατά 5-17% την πιθανότητα ανίχνευσης καρκίνου.

Επομένως, είναι λανθασμένη η αντίληψη ότι δεν χρειάζεται κλινική εξέταση όταν ο απεικονιστικός έλεγχος δεν έχει δείξει ευρήματα.

• Αφορά ο προληπτικός έλεγχος μόνο γυναίκες με οικογενειακό ιστορικό;

Όχι. Ο έλεγχος των μαστών συστήνεται σε όλες τις γυναίκες, είτε έχουν οικογενειακό ιστορικό είτε όχι. Ο σποραδικός καρκίνος —δηλαδή σε γυναίκες χωρίς σχετικό ιστορικό— αντιστοιχεί στο 80–85% των περιστατικών, ενώ το ποσοστό του κληρονομικού καρκίνου είναι μόλις 15–20%.

• Πότε πρέπει να αρχίζει ο προληπτικός έλεγχος και με ποια συχνότητα;

Οι διεθνείς οδηγίες προβλέπουν για τις γυναίκες ηλικίας 25–40 ετών κλινική εξέταση και υπερηχογράφημα μαστών ανά 1–3 χρόνια. Μετά τα 40 ξεκινά ο τακτικός ετήσιος έλεγχος, που περιλαμβάνει μαστογραφία, υπερηχογράφημα και κλινική εξέταση. Η μηνιαία αυτοεξέταση αποτελεί επίσης μέρος του προληπτικού ελέγχου, σε κάθε ηλικία. Αν και οι ειδικοί δεν συμφωνούν όλοι, προτείνεται να γίνεται μία μαστογραφία αναφοράς περίπου στην ηλικία των 35 ετών. Για γυναίκες με επιβαρυμένο οικογενειακό ιστορικό, ο γιατρός μπορεί να προσαρμόσει το πρόγραμμα ελέγχου σύμφωνα με τις διεθνείς οδηγίες.

• Σε ποια ηλικία μπορεί να διακοπεί ο προληπτικός έλεγχος;

Οι γυναίκες που υποβάλλονται σε τακτικό έλεγχο μέχρι την ηλικία των 70 ετών έχουν πολύ χαμηλό κίνδυνο να εμφανίσουν καρκίνο του μαστού αργότερα. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι ο κίνδυνος εξαφανίζεται. Η τρέχουσα σύσταση είναι οι γυναίκες άνω των 70 να συνεχίζουν τον έλεγχο με βάση τις οδηγίες του γιατρού τους.

• Ενέχει κίνδυνο η ακτινοβολία που χρησιμοποιείται στη μαστογραφία;

Το προληπτικό όφελος της μαστογραφίας είναι μεγαλύτερο από τον θεωρητικό και απειροελάχιστο κίνδυνο που συνδέεται με την έκθεση στην ακτινοβολία.

• Χρειάζεται η μαστογραφία ή το υπερηχογράφημα να πραγματοποιούνται σε συγκεκριμένη ημέρα του κύκλου;

Όχι. Η διαγνωστική αξία του απεικονιστικού ελέγχου παραμένει ίδια όποια ημέρα του κύκλου κι αν γίνει, αφού οι καλοήθεις και οι κακοήθεις αλλοιώσεις απεικονίζονται με τον ίδιο τρόπο. Εξαίρεση αποτελεί η μαστογραφία σε γυναίκες με κυκλική μασταλγία, δηλαδή με έντονο πρήξιμο και πόνο στους μαστούς κατά την περίοδο: σε αυτές είναι προτιμότερο να γίνεται από την 7η έως τη 12η ημέρα του κύκλου.