ΠΑΝΑΓΙΑ ΠΟΛΥΣΠΟΡΙΤΙΣΣΑ: ΓΙΑΤΙ ΣΥΝΔΕΘΗΚΕ ΜΕ ΤΑ ΠΟΛΛΑ ΣΠΟΡΙΑ;

Η Παναγία Πολυσπορίτισσα φέρνει στο τραπέζι μια παλιά συνήθεια: βρασμένους σπόρους, διαφορετικούς από τόπο σε τόπο. Τα πολυσπόρια είναι μείγμα δημητριακών και οσπρίων, που σε αγροτικές παραδόσεις συνδέθηκε με την ευλογία της σποράς και την προσδοκία καλής σοδειάς.

Η ονομασία συνδέεται με τη γιορτή των Εισοδίων της Θεοτόκου, στις 21 Νοεμβρίου. Όμως ούτε το φαγητό ούτε η γιορτή είχαν παντού την ίδια μορφή: από την Ανατολική Θράκη έως την Ελευσίνα, οι καταγραφές δείχνουν διαφορετικά ονόματα, υλικά και συνήθειες.

Τι έχουν μέσα τα πολυσπόρια;

Το όνομά τους περιγράφει το περιεχόμενο: πολλοί διαφορετικοί σπόροι βράζουν μαζί. Ανάμεσα στα δημητριακά και τα όσπρια που έχουν καταγραφεί είναι το σιτάρι, το κριθάρι, το καλαμπόκι, τα κουκιά, τα ρεβίθια, τα φασόλια και οι φακές.

Σε αρκετές περιοχές η αλμυρή εκδοχή λέγεται «μπόλια». Αλλού οι βρασμένοι σπόροι γλυκαίνονται ή μοιράζονται χωρίς να σερβίρονται ως σούπα. Υπάρχει και γλυκιά παραλλαγή με σιτάρι και καλαμπόκι, σταφίδες, καρύδι, αμύγδαλα, σουσάμι, ελαιόλαδο, ζάχαρη και κανέλα.

Μια καταγεγραμμένη συνταγή από τα Φράστα δίνει μια εικόνα των ποσοτήτων σε μία τοπική εκδοχή: 200 γρ. ρεβίθια, 200 γρ. φασόλια, 300 γρ. άσπρο καλαμπόκι και 200 γρ. σιτάρι, μαζί με 4 κ.σ. ελαιόλαδο και 200 γρ. καρύδια. Δεν πρόκειται για κοινή αναλογία όλων των περιοχών.

Γιατί ονομάστηκε Παναγία Πολυσπορίτισσα;

Στις λαογραφικές καταγραφές η γιορτή συναντά την εποχή της σποράς. Στις Μέτρες και στα Άθυρα της Ανατολικής Θράκης, τα Εισόδια ονομάζονταν «Παναγία Πολυσπορίτισσα», ενώ στην ίδια ευρύτερη περιοχή καταγράφονται πολυσπόρια από βρασμένο σιτάρι, καλαμπόκι, φασόλια και κουκιά.

Οι σπόροι που μαγειρεύονταν συνδέθηκαν με την ευχή για ευφορία των καρπών. Το φαγητό μπορούσε να μοιραστεί στη γειτονιά, ενώ σε ορισμένα μέρη ένα μερίδιο δινόταν στα ζώα ή έπεφτε στο χωράφι.

Σε μια άλλη τοπική πρακτική, έριχναν σπόρια σε πηγή και έλεγαν «Όπως τρέχει το νερό να τρέχει το βιο».

Και γιατί αλλού λέγεται Μεσοσπορίτισσα;

Στις 21 Νοεμβρίου, η σπορά δεν βρισκόταν παντού στο ίδιο στάδιο. Οι διαφορετικές καιρικές συνθήκες επηρέαζαν την έναρξη των γεωργικών εργασιών και μαζί τις τοπικές ονομασίες της Παναγίας.

Όπου η σπορά βρισκόταν στη μέση, συναντούμε το όνομα «Μεσοσπορίτισσα». Όπου πλησίαζε στο τέλος, καταγράφεται ως «Αποσπορίτισσα», ενώ σπανιότερα εμφανίζεται το «Αρχισπειρίστρα», όταν η σπορά άρχιζε.

Τα ονόματα λειτουργούν έτσι σαν μικρές μαρτυρίες για τη σχέση της γιορτής με τη γεωργική χρονιά, όχι σαν ένδειξη ότι οι εργασίες γίνονταν με τον ίδιο ρυθμό σε κάθε τόπο.

Τι συμβαίνει στην Ελευσίνα;

Στην Ελευσίνα, η γιορτή της Παναγίας Μεσοσπορίτισσας έχει τη δική της καταγραφή. Ο εσπερινός γίνεται την παραμονή των Εισοδίων, στις 20 Νοεμβρίου, στον μεταβυζαντινό ναό της Παναγίας μέσα στον αρχαιολογικό χώρο, σε περιοχή που συνδέεται με το ιερό της Δήμητρας.

Η τελετή περιλαμβάνει προσφορές άρτου, λαδιού και κρασιού, μνημόνευση ονομάτων οικείων και δέηση για υγεία, ευημερία και ευφορία των καρπών. Στη σύγχρονη ελευσίνια εκδοχή, βρασμένα δημητριακά και όσπρια συνδυάζονται με πετιμέζι, ρόδι και σταφίδες. Το πολυσπόρι μοιράζεται στους συμμετέχοντες μετά την τελετή.

Από το 2014 ο Λαογραφικός Σύλλογος Ελευσίνας «Αδράχτι» αναβιώνει την παρασκευή του για τη γιορτή. Το 2024 η UNESCO ενέγραψε την ελευσίνια γιορτή στον Αντιπροσωπευτικό Κατάλογο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ανθρωπότητας. Η εγγραφή αφορά το συγκεκριμένο έθιμο της Ελευσίνας, όχι όλες τις τοπικές εκδοχές των πολυσπορίων.

Έχει το έθιμο αρχαίες ρίζες;

Η εικόνα των ανάμεικτων σπόρων εμφανίζεται και στην αρχαιότητα. Στην κλασική Αθήνα προσφέρονταν αγγεία με σπόρους στη Δήμητρα και στον Ερμή Χθόνιο, την τελευταία ημέρα των Ανθεστηρίων.

Ακαδημαϊκή μελέτη συγκρίνει την αρχαία πανσπερμία με τα νεότερα πολυσπόρια και εξετάζει τη σύνδεση ή μεταφορά πρακτικών. Η ομοιότητα, ωστόσο, δεν αποδεικνύει ότι κάθε τοπικό έθιμο έμεινε αμετάβλητο ή ότι ακολούθησε την ίδια διαδρομή παντού.

Ούτε τα πολυσπόρια περιορίζονται υποχρεωτικά στα Εισόδια: στην Ανατολική Ρωμυλία καταγράφεται εκδοχή του Αγίου Ανδρέα, στις 30 Νοεμβρίου, με σιτάρι, σταφίδες και ζάχαρη, που ευλογούνταν και μοιραζόταν. Στη συγκεκριμένη εκδοχή καταγράφονται η ευλογία και το μοίρασμα· οι λεπτομέρειες των πολυσπορίων, πάντως, ανήκουν σε κάθε τόπο και στη δική του γεωργική χρονιά.