Η ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΣΤΟ ΛΑΚΚΙ ΤΗΣ ΛΕΡΟΥ: ΠΕΡΠΑΤΩΝΤΑΣ ΣΕ ΕΝΑΝ ΠΙΝΑΚΑ ΤΟΥ ΝΤΕ ΚΙΡΙΚΟ

Εικόνες – Κείμενο: Πλάτων Κλεανθίδης 

Το Λακκί της Λέρου (Porto Lago) είναι μια πρότυπη ουτοπική πόλη που σχεδιάστηκε εξαρχής τη δεκαετία του 1930 και αποτελεί ένα εντυπωσιακό και μοναδικό αρχιτεκτονικό πείραμα στην Ευρώπη του 20ού αιώνα.

Δύο κορυφαίοι Ιταλοί αρχιτέκτονες, ο Ροντόλφο Πετράκο (Rodolfo Petracco) και ο Αρμάντο Μπερναμπίτι (Armando Bernabiti), στάλθηκαν στο νησί από τον ίδιο τον Μουσολίνι και τον κυβερνήτη των Δωδεκανήσων Μάριο Λάγκο (Mario Lago), με σκοπό να σχεδιάσουν τη νέα πόλη που έμελλε να κτιστεί δίπλα στη στρατηγική για το Αιγαίο αεροναυτική βάση της Ιταλίας.

Η αρχιτεκτονική της πόλης, όπως υλοποιήθηκε, φανερώνει τη βαθιά αισθητική σχέση και την έντονη επιρροή από τη «Μεταφυσική Ζωγραφική» (Pittura Metafisica) και την τέχνη του σύγχρονου με την εποχή Ελληνοϊταλού ζωγράφου Τζόρτζιο Ντε Κίρικο (Giorgio de Chirico, 1888-1978).

Τα απόκοσμα σκηνικά που απεικονίζονται στους πίνακες του ζωγράφου, με τις άδειες μεγάλες πλατείες, τα γεωμετρικά κτήρια με τις αψίδες, τις έντονες προοπτικές και τις μεγάλες σκιές, μεταφέρονται σε πραγματική διάσταση στην αρχιτεκτονική του Λακκίου.

Η αίσθηση του μεγάλου κενού χώρου που αποκομίζει κανείς περιδιαβάζοντας την πόλη, με τις καθαρές γραμμές και τους μινιμαλιστικούς όγκους των κτηρίων, παραπέμπει σε ζωντανό πίνακα του Ντε Κίρικο.

Οι δύο αρχιτέκτονες πειραματίστηκαν με ελευθερία, αποφεύγοντας το βαρύ μνημειώδες ύφος που επέβαλε το φασιστικό καθεστώς της Ρώμης, εκμεταλλευόμενοι το πλεονέκτημα της απόστασης και της γεωγραφικής απομόνωσης της Λέρου.

Η αρχιτεκτονική τους συνδυάζει τον ιταλικό ρασιοναλισμό (Razionalismo) με τη γεωμετρία της Art Deco και του Bauhaus.

Μία αναφορά στα σημαντικότερα κτήρια του Λακκίου θα περιλάμβανε τα παρακάτω:

Η Δημοτική Αγορά με τον Πύργο του Ρολογιού (Mercato di Portolago), σχεδιασμένη από τον Ροντόλφο Πετράκο (1934–1936), αποτελεί το πιο εμβληματικό κτήριο της πόλης.

Κατασκευάστηκε από την τεχνική εταιρεία URBAN και αποτέλεσε άμεση προτεραιότητα του κυβερνήτη Mario Lago για την εξασφάλιση υγειονομικού ελέγχου στα τρόφιμα.

Ο εντυπωσιακός πύργος του ρολογιού με τη χαρακτηριστική τούβλινη επένδυση αποτελεί τοπόσημο στην πόλη.

Το συγκρότημα στέγαζε κρεοπωλεία και οπωροπωλεία γύρω από κεντρικό κυκλικό αίθριο στο ισόγειο και υπηρεσίες της Δημαρχίας και το Ιταλικό Γυμνάσιο στον όροφο.

Το Κινηματοθέατρο «Roma» (αργότερα «Giacomo Puccini») του Αρμάντο Μπερναμπίτι (1936-1938) που ξεχωρίζει με την ημικυλινδρική προβολή της όψης του και αποτελεί ένα πρωτοποριακό για την εποχή του δείγμα ρασιοναλιστικής και Art Deco αρχιτεκτονικής.

Κατασκευάστηκε με χρήση οπλισμένου σκυροδέματος και συνδέθηκε με το διπλανό κτήριο («Albergo Roma»).

Διαθέτει φουαγέ, αίθουσα με χώρο ορχήστρας, μεγάλο εξώστη και ευρεία σκηνή για θεατρικές παραστάσεις και κινηματογραφικές προβολές.

Το συγκρότημα υπέστη σοβαρές ζημιές έπειτα από τον βομβαρδισμό του.

Παρά τις μεταγενέστερες επεμβάσεις, διατηρεί την αυθεντική αρχιτεκτονική του ταυτότητα.

Το Ξενοδοχείο Roma (Albergo Roma) του Αρμάντο Μπερναμπίτι (1935-1937), ενταγμένο στο πολεοδομικό όραμα της «ιδανικής πόλης» (Città di Fondazione), κατασκευάστηκε για τη φιλοξενία των αξιωματικών του ιταλικού ναυτικού.

Εγκαινιάστηκε από τον κυβερνήτη De Vecchi το 1938.

Το κτήριο αναπτύσσεται σε σχήμα «Γ», με ισόγεια στοά σε όλο το μήκος του και μικρούς καμπύλους εξώστες στον όροφο. Ο ορθογωνικός πύργος (Torre Littoria), που φέρει τον απαραίτητο εξώστη για την εκφώνηση δημόσιων λόγων, αντικατέστησε σχεδιαστικά τον μέχρι τότε κυλινδρικό πύργο των φασιστικών δημόσιων κτηρίων.

Το ξενοδοχείο διέθετε αρχικά 19 δωμάτια και χώρους υποδοχής για δεξιώσεις, λέσχη ανάγνωσης και μπιλιάρδο.

Με την ενσωμάτωση των Δωδεκανήσων στην Ελλάδα το κτήριο μετονομάστηκε σε «Ξενοδοχείο Λέρος». Οι ανακαινίσεις των ετών 1954-1955 αλλοίωσαν τα χαρακτηριστικά του.

Σήμερα το κτήριο βρίσκεται σε φάση ανακαίνισης από το Υπουργείο Πολιτισμού.

Το Δημοτικό Σχολείο και Νηπιαγωγείο (Scuola Elementare e Asilo) του Ροντόλφο Πετράκο (1934-1937) ξεχωρίζει με την ψηλή αψιδωτή πεσσοστοιχία της όψης του συνδυάζοντας, κατά μία έννοια, τον μοντερνισμό με στοιχεία της βυζαντινής παράδοσης.

Κατασκευάστηκε προκειμένου να στεγάσει ανάγκες διδασκαλίας για την ιταλική κοινότητα του νησιού. Το κτήριο, κάτοψης σχήματος «Γ» αναπτύσσεται σε έναν έως δύο ορόφους, και στεγάζει, επίσης, παρεκκλήσιο.

Το κτήριο ανακαινίστηκε τη δεκαετία του 1950 και συνεχίζει να λειτουργεί με την ίδια χρήση μέχρι σήμερα.

Η εκκλησία San Francesco (σημερινός Ναός Αγίου Νικολάου) του Αρμάντο Μπερναμπίτι (1935-1939) παραπέμπει στο ύφος του Bauhaus με το ψηλό επιβλητικό κωδωνοστάσιο, στο οποίο εντάσσεται και η κεντρική είσοδος.

Το 1943, στη Μάχη της Λέρου, το κτήριο βομβαρδίστηκε από γερμανικά «στούκας» και καταστράφηκε. Έπειτα από εργασίες αποκατάστασης, ο ναός εγκαινιάστηκε, πλέον ως ορθόδοξος, το έτος 1951.

Το κτήριο του Δημαρχείου (Municipio/Casa del Fascio) σχεδιάστηκε από τον Αρμάντο Μπερναμπίτι (1935-1939) (από τη λέξη fascio=δέσμη, αρχαίο ρωμαϊκό σύμβολο, προέρχεται και ο όρος φασισμός).

Μαζί με το συγκρότημα του ξενοδοχείου/κινηματοθεάτρου, οριοθετεί την κεντρική πλατεία (Piazza Littoria) εξασφαλίζοντας την απαραίτητη συμμετρία στον σχεδιασμό.

Το κτήριο στέγαζε ανάμεικτες χρήσεις, όπως γραφεία, φαρμακείο, ιατρείο, ταχυδρομείο, τηλεγραφείο, κατοικίες, κλπ.

Χαρακτηριστικό της αρχιτεκτονικής σύνθεσης είναι και εδώ ο καμπύλος σχεδιασμός στη γωνία και η σύνδεση των επιμέρους όγκων με τη βοήθεια ενός κυλινδρικού πύργου. Το κτήριο υπέστη σοβαρές ζημιές όταν βομβαρδίστηκε και η μία πτέρυγά του καταστράφηκε ολοσχερώς.

ΠΗΓΕΣ

Martinoli, Simona & Perotti, Eliana (1999), Architettura coloniale italiana nel Dodecaneso 1912-1943, Fondazione Giovanni Agnelli.

Βασιλειάδου, Μ. (2021). Λακκί (Portolago): Το αριστούργημα που κληρονομήσαμε. Inside Story, Κοινωνία & Πολιτισμός.

Ήσυχος, Δ. (2015). Η πόλη του Λακκιού της Λέρου – La citta di Portolago – Η αρχιτεκτονική σχεδίαση και η επιρροή του ρασιοναλισμού στα έργα των Ιταλών στη Νήσο Λέρο. Αθήνα: Ιδιωτική Έκδοση.

Μονιούδη-Γαβαλά, Α. (2006). Το Λακκί και τα Λεπίδα της Λέρου: Οικισμοί της ιταλοκρατίας. Τεχνικά Χρονικά: Επιστημονική Έκδοση ΤΕΕ, 2(1), 85-98.