Λακκί Λέρου: Η μεταφυσική αρχιτεκτονική της πόλης που θυμίζει πίνακα του Ντε Κίρικο

Το Λακκί της Λέρου είναι μια ξεχωριστή ουτοπική πόλη της δεκαετίας του 1930, όπου ο ιταλικός ρασιοναλισμός συναντά στοιχεία Art Deco και Bauhaus, σχηματίζοντας ένα τοπίο σαν έργο του Ντε Κίρικο. Η περιήγηση στα σημαντικότερα κτήριά της —τη Δημοτική Αγορά, το Κινηματοθέατρο και το Ξενοδοχείο Roma, το σχολείο, την εκκλησία του Αγίου Νικολάου και το Δημαρχείο— φωτίζει την ιστορία τους, τις πολεμικές καταστροφές και τη σημερινή τους κατάσταση.

Πιο αναλυτικά

Εικόνες – Κείμενο: Πλάτων Κλεανθίδης 

Στη Λέρο, το Λακκί (Porto Lago) αποτελεί μια πρότυπη πόλη-ουτοπία, σχεδιασμένη από την αρχή τη δεκαετία του 1930, και ένα μοναδικό αρχιτεκτονικό εγχείρημα στην Ευρώπη του 20ού αιώνα.

Με εντολή του Μουσολίνι και του κυβερνήτη των Δωδεκανήσων Μάριο Λάγκο (Mario Lago), δύο διακεκριμένοι Ιταλοί αρχιτέκτονες, ο Ροντόλφο Πετράκο (Rodolfo Petracco) και ο Αρμάντο Μπερναμπίτι (Armando Bernabiti), έφτασαν στο νησί. Αποστολή τους ήταν να σχεδιάσουν τη νέα πόλη, δίπλα στην ιταλική αεροναυτική βάση που είχε στρατηγική σημασία για το Αιγαίο.

Η μορφή που πήρε τελικά το Λακκί αποτυπώνει τη στενή αισθητική συγγένεια με τη «Μεταφυσική Ζωγραφική» (Pittura Metafisica) και το έργο του Ελληνοϊταλού ζωγράφου Τζόρτζιο Ντε Κίρικο (Giorgio de Chirico, 1888-1978), σύγχρονου της εποχής.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΗΕυρώπη: 9 μικρές πόλεις και χωριά που παραμένουν ανέγγιχτα από τον μαζικό τουρισμό

Στην πόλη, τα στοιχεία που κάνουν απόκοσμους τους πίνακες του ζωγράφου αποκτούν πραγματική υπόσταση: μεγάλες άδειες πλατείες, κτήρια με γεωμετρικές φόρμες και αψίδες, έντονη προοπτική και μακριές σκιές.

Περπατώντας ανάμεσα στις καθαρές γραμμές και στους λιτούς όγκους των κτηρίων, ο επισκέπτης νιώθει την έκταση του κενού χώρου. Το Λακκί μοιάζει έτσι με πίνακα του Ντε Κίρικο που έχει ζωντανέψει.

Οι Πετράκο και Μπερναμπίτι αξιοποίησαν την απόσταση και τη γεωγραφική απομόνωση της Λέρου για να κινηθούν πιο ελεύθερα στον σχεδιασμό τους, χωρίς να ακολουθήσουν το βαρύ, μνημειακό ύφος που επέβαλλε το φασιστικό καθεστώς της Ρώμης.

Στα κτήριά τους ο ιταλικός ρασιοναλισμός (Razionalismo) συνδυάζεται με τη γεωμετρία που χαρακτηρίζει την Art Deco και το Bauhaus.

Στα σημαντικότερα κτήρια του Λακκίου συγκαταλέγονται τα εξής:

Η Δημοτική Αγορά και ο Πύργος του Ρολογιού (Mercato di Portolago) σχεδιάστηκαν από τον Ροντόλφο Πετράκο την περίοδο 1934–1936 και αποτελούν το πιο αναγνωρίσιμο κτήριο της πόλης.

Την κατασκευή ανέλαβε η τεχνική εταιρεία URBAN, ενώ ο κυβερνήτης Mario Lago έθεσε το έργο στις άμεσες προτεραιότητές του, ώστε να εξασφαλιστεί ο υγειονομικός έλεγχος των τροφίμων.

Σήμα κατατεθέν του Λακκίου είναι ο εντυπωσιακός πύργος του ρολογιού, που ξεχωρίζει χάρη στην επένδυση από τούβλο.

Στο ισόγειο, γύρω από ένα κεντρικό κυκλικό αίθριο, βρίσκονταν τα κρεοπωλεία και τα οπωροπωλεία. Στον όροφο στεγάζονταν οι υπηρεσίες της Δημαρχίας, καθώς και το Ιταλικό Γυμνάσιο.

Το Κινηματοθέατρο «Roma», που αργότερα ονομάστηκε «Giacomo Puccini», σχεδιάστηκε από τον Αρμάντο Μπερναμπίτι την περίοδο 1936-1938. Η ημικυλινδρική προεξοχή της πρόσοψης το κάνει να ξεχωρίζει, ενώ αποτελεί πρωτοποριακό για την εποχή δείγμα ρασιοναλιστικής αρχιτεκτονικής και Art Deco.

Το κτήριο κατασκευάστηκε από οπλισμένο σκυρόδεμα και συνδέθηκε με το γειτονικό «Albergo Roma».

Στους χώρους του περιλαμβάνονται φουαγέ, αίθουσα με χώρο για ορχήστρα, μεγάλος εξώστης και ευρύχωρη σκηνή, κατάλληλη για θεατρικά έργα και κινηματογραφικές προβολές.

Ο βομβαρδισμός προκάλεσε σοβαρές ζημιές στο συγκρότημα.

Ωστόσο, παρά τις παρεμβάσεις που έγιναν αργότερα, το κτήριο εξακολουθεί να διατηρεί τον αυθεντικό αρχιτεκτονικό χαρακτήρα του.

Το Ξενοδοχείο Roma (Albergo Roma), έργο του Αρμάντο Μπερναμπίτι που χτίστηκε την περίοδο 1935-1937, εντασσόταν στο σχέδιο της «ιδανικής πόλης» (Città di Fondazione). Προοριζόταν για τη διαμονή αξιωματικών του ιταλικού ναυτικού.

Τα εγκαίνια πραγματοποιήθηκαν το 1938 από τον κυβερνήτη De Vecchi.

Η κάτοψη του ξενοδοχείου έχει σχήμα «Γ», ενώ στο ισόγειο υπάρχει στοά κατά μήκος ολόκληρου του κτηρίου και στον όροφο μικροί καμπύλοι εξώστες. Ο ορθογώνιος πύργος (Torre Littoria), με εξώστη για την εκφώνηση δημόσιων λόγων, πήρε τη θέση του κυλινδρικού πύργου που χρησιμοποιούνταν μέχρι τότε στα φασιστικά δημόσια κτήρια.

Αρχικά, το ξενοδοχείο είχε 19 δωμάτια, καθώς και χώρους υποδοχής για δεξιώσεις, λέσχη ανάγνωσης και αίθουσα μπιλιάρδου.

Μετά την ενσωμάτωση των Δωδεκανήσων στην Ελλάδα, το κτήριο πήρε το όνομα «Ξενοδοχείο Λέρος». Οι εργασίες ανακαίνισης του 1954-1955, ωστόσο, αλλοίωσαν τα χαρακτηριστικά του.

Το κτήριο βρίσκεται σήμερα σε φάση ανακαίνισης από το Υπουργείο Πολιτισμού.

Το Δημοτικό Σχολείο και Νηπιαγωγείο (Scuola Elementare e Asilo), σχεδιασμένο από τον Ροντόλφο Πετράκο την περίοδο 1934-1937, χαρακτηρίζεται από την ψηλή αψιδωτή πεσσοστοιχία της πρόσοψης. Στη μορφή του συνδυάζονται ο μοντερνισμός και, κατά μία έννοια, στοιχεία της βυζαντινής παράδοσης.

Το σχολείο χτίστηκε για τις εκπαιδευτικές ανάγκες της ιταλικής κοινότητας του νησιού. Η κάτοψή του σχηματίζει «Γ» και το κτήριο εκτείνεται σε έναν ή δύο ορόφους, ενώ περιλαμβάνει και παρεκκλήσιο.

Μετά την ανακαίνισή του τη δεκαετία του 1950, το κτήριο διατήρησε τη χρήση του ως σχολείο και εξακολουθεί να λειτουργεί έτσι μέχρι σήμερα.

Η εκκλησία San Francesco (ο σημερινός Ναός Αγίου Νικολάου), έργο του Αρμάντο Μπερναμπίτι από το 1935 έως το 1939, ακολουθεί το ύφος του Bauhaus. Το ψηλό, επιβλητικό κωδωνοστάσιό της ενσωματώνει και την κεντρική είσοδο.

Το 1943, κατά τη Μάχη της Λέρου, γερμανικά «στούκας» έπληξαν με βομβαρδισμό το κτήριο και το κατέστρεψαν. Μετά την αποκατάστασή του, ο ναός εγκαινιάστηκε το 1951 ως ορθόδοξος.

Το κτήριο του Δημαρχείου (Municipio/Casa del Fascio) σχεδιάστηκε από τον Αρμάντο Μπερναμπίτι την περίοδο 1935-1939. Το fascio, που σημαίνει «δέσμη», ήταν αρχαίο ρωμαϊκό σύμβολο και από τη λέξη αυτή προήλθε ο όρος φασισμός.

Η κεντρική πλατεία, η Piazza Littoria, ορίζεται από το Δημαρχείο και το συγκρότημα του ξενοδοχείου και του κινηματοθεάτρου, που συμβάλλουν στην απαραίτητη συμμετρία του σχεδιασμού.

Στο κτήριο φιλοξενούνταν πολλές διαφορετικές χρήσεις, από γραφεία, φαρμακείο και ιατρείο έως ταχυδρομείο, τηλεγραφείο και κατοικίες, μεταξύ άλλων.

Στη σύνθεση ξεχωρίζει και η καμπύλη γωνία, ενώ ένας κυλινδρικός πύργος συνδέει τους επιμέρους όγκους. Το κτήριο υπέστη εκτεταμένες ζημιές από τον βομβαρδισμό και μία πτέρυγά του ισοπεδώθηκε ολοκληρωτικά.

ΠΗΓΕΣ

Simona Martinoli & Eliana Perotti (1999), Architettura coloniale italiana nel Dodecaneso 1912-1943, Fondazione Giovanni Agnelli.

Μ. Βασιλειάδου (2021). Το αριστούργημα που κληρονομήσαμε: Λακκί (Portolago). Inside Story, Κοινωνία & Πολιτισμός.

Δ. Ήσυχος (2015). Η πόλη του Λακκιού της Λέρου – La citta di Portolago – Η αρχιτεκτονική σχεδίαση και η επιρροή του ρασιοναλισμού στα έργα των Ιταλών στη Νήσο Λέρο. Αθήνα: Ιδιωτική Έκδοση.

Α. Μονιούδη-Γαβαλά (2006). Τα Λεπίδα της Λέρου και το Λακκί: Οικισμοί της ιταλοκρατίας. Τεχνικά Χρονικά: Επιστημονική Έκδοση ΤΕΕ, 2(1), 85-98.