Η μοναξιά στη σύγχρονη εποχή της διαρκούς σύνδεσης

Ο Θεόδωρος Παξινός επισημαίνει ότι η μοναξιά παραμένει μία από τις μεγάλες προκλήσεις της εποχής, παρά τους πολλούς τρόπους επικοινωνίας.

Newsroom · 9′ ανάγνωση
Η μοναξιά στη σύγχρονη εποχή της διαρκούς σύνδεσης

Το άρθρο προσεγγίζει τη μοναξιά στην εποχή της συνεχούς σύνδεσης και επισημαίνει ότι δεν σημαίνει απλώς πως δεν υπάρχουν άνθρωποι γύρω μας, αλλά πως δυσκολευόμαστε να συναντήσουμε ουσιαστικά τον άλλον. Μέσα από αναφορές στην ψυχανάλυση και την κοινωνική θεωρία, αναδεικνύεται ότι μπορεί να νιώθει κανείς μόνος ακόμη και μέσα στις σχέσεις, όταν απουσιάζουν η αμοιβαιότητα, η εμπιστοσύνη και η αποδοχή της διαφορετικότητας. Έτσι, η μοναξιά παρουσιάζεται ως βαθύτερο υπαρξιακό και κοινωνικό ζήτημα της εποχής μας.

Πιο αναλυτικά

Λέξεις: Θεόδωρος Παξινός

Η μοναξιά συγκαταλέγεται συχνά στις σημαντικότερες προκλήσεις της εποχής μας, παρότι αυτή η διαπίστωση αρχικά φαίνεται παράδοξη. Σε καμία άλλη περίοδο της ανθρώπινης ιστορίας δεν υπήρχαν τόσα μέσα επικοινωνίας, τόσες ευκαιρίες για διασύνδεση και τόσο εύκολη πρόσβαση στους άλλους. Ένα μήνυμα, μια βιντεοκλήση ή μια ανάρτηση αρκούν για να μας κάνουν να αισθανθούμε ότι οι άλλοι είναι διαρκώς παρόντες.

Παρά την αύξηση των τρόπων επικοινωνίας, όλο και περισσότεροι άνθρωποι μιλούν για ένα έντονο αίσθημα μοναξιάς.

Η συγκεκριμένη αντίφαση γεννά ένα πρώτο ερώτημα: είναι άραγε η μοναξιά μόνο το να μην έχουμε ανθρώπους κοντά μας; Ίσως αυτό που περιγράφουμε με αυτή τη λέξη να ξεπερνά την έλλειψη κοινωνικών επαφών και να σχετίζεται με κάτι βαθύτερο.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΗΚοινό ποτήρι και HIV: Μπορεί να κολλήσει κανείς με μια γουλιά;

Στην καθημερινή ομιλία, η μοναξιά ταυτίζεται συχνά με την απομόνωση, παρόλο που πρόκειται για διαφορετικές έννοιες. Η απομόνωση αφορά κυρίως τον πραγματικό περιορισμό των κοινωνικών δεσμών: την απόσυρση, τη μείωση της κοινωνικής ζωής και την απώλεια συμμετοχής σε σχέσεις, δραστηριότητες ή κοινότητες. Αντίθετα, η μοναξιά είναι μια προσωπική εμπειρία. Δεν εξαρτάται μόνο από το πόσοι άνθρωποι βρίσκονται γύρω μας, αλλά από το πώς το ίδιο το άτομο αισθάνεται τη δυνατότητα —ή την αδυναμία— να συναντηθεί με κάποιον.

Το να ζει κάποιος μόνος δεν σημαίνει αναγκαστικά ότι νιώθει εγκαταλελειμμένος· μπορεί να βρίσκει χαρά στη σιωπή, στην περισυλλογή ή σε μια δημιουργική απόσυρση. Από την άλλη, ένας άνθρωπος μπορεί να βρίσκεται κάθε μέρα με κόσμο και παρ’ όλα αυτά να αισθάνεται πως δεν συναντά κανέναν αληθινά. Σε αυτό το σημείο η ψυχαναλυτική σκέψη αποκτά ιδιαίτερη χρησιμότητα.

Σύμφωνα με την ψυχανάλυση, ο άνθρωπος δεν είναι εξαρχής ένα ανεξάρτητο και αυτάρκες ον που αρχίζει αργότερα να συνδέεται με τους άλλους: το υποκείμενο διαμορφώνεται εξαρχής μέσα από τις σχέσεις. Η γλώσσα, οι λέξεις, οι επιθυμίες και η εικόνα που έχει κανείς για τον εαυτό του προϋποθέτουν την παρουσία των άλλων. Από τις πρώτες στιγμές της ζωής του, το βρέφος εξαρτάται από έναν Άλλο, ο οποίος το φροντίζει, του δίνει όνομα και το φέρνει στον κόσμο των σχέσεων.

Με αυτή την έννοια, η μοναξιά δεν περιορίζεται στο αν υπάρχουν ή όχι άλλα πρόσωπα. Συνδέεται με τη σχέση του υποκειμένου με τον Άλλο: με το αν διαθέτει έναν τόπο για να απευθυνθεί και έναν χώρο όπου τα λόγια του ακούγονται και η παρουσία του αποκτά νόημα.

Ο Donald Winnicott ήταν ανάμεσα στους πρώτους ψυχαναλυτές που διατύπωσαν μια ιδέα που μοιάζει παράδοξη: το να μπορεί κανείς να είναι μόνος αποτελεί κατάκτηση της ψυχικής ανάπτυξης. Για να αντέχει κάποιος τη μοναξιά χωρίς να καταρρέει ψυχικά, πρέπει να έχει προηγηθεί μια αρκετά ασφαλής σχέση.

Για να μπορέσει ένα παιδί να μείνει μόνο, χρειάζεται να έχει κάνει δική του την εμπειρία μιας σταθερής και αξιόπιστης παρουσίας. Ακόμη κι όταν το πραγματικό πρόσωπο λείπει, αυτή η παρουσία συνεχίζει να υπάρχει μέσα του. Επομένως, η δημιουργική μοναχικότητα θεμελιώνεται όχι στην απουσία του άλλου, αλλά στην επιτυχημένη εσωτερίκευσή του.

Η διαφορά αυτή έχει καθοριστική σημασία, καθώς βοηθά να διαχωρίσουμε τη μοναχικότητα από την εγκατάλειψη. Μια μορφή μοναξιάς αφήνει χώρο για σκέψη, δημιουργία, επιθυμία και εσωτερική ζωή. Μια άλλη, όμως, μοιάζει με κενό και αποκλεισμό και συνοδεύεται από την αίσθηση ότι δεν υπάρχει κανείς στον οποίο μπορεί να μιλήσει το υποκείμενο.

Ο Freud είχε επισημάνει ήδη ότι η ψυχική ζωή διαμορφώνεται γύρω από δεσμούς, επενδύσεις και απώλειες. Όταν χάνεται ένα σημαντικό πρόσωπο, δεν χάνεται μόνο το ίδιο, αλλά και η θέση που είχε μέσα στον εσωτερικό κόσμο του υποκειμένου. Έτσι, κάθε αίσθημα μοναξιάς ξυπνά, σε κάποιον βαθμό, παλαιότερες εμπειρίες απώλειας, αποχωρισμού και ματαίωσης.

Αυτός είναι και ο λόγος που η μοναξιά μπορεί να πονά τόσο πολύ: δεν αφορά αποκλειστικά όσα συμβαίνουν στο παρόν. Φέρνει στην επιφάνεια βαθύτερα ερωτήματα για την αξία του υποκειμένου, το κατά πόσο είναι επιθυμητό και τη θέση που έχει στη ζωή των άλλων.

Η λακανική προσέγγιση αναδεικνύει και μια επιπλέον πλευρά: σύμφωνα με τον Lacan, η ανθρώπινη ύπαρξη θεμελιώνεται σε μια έλλειψη. Ούτε η πλήρης ολοκλήρωση ούτε κάποια σχέση μπορούν να εξαφανίσουν για πάντα τη μοναξιά. Πάντα μένει ένα κομμάτι της εμπειρίας του υποκειμένου που δεν μεταφράζεται και δεν μεταδίδεται ολοκληρωμένα.

Η μοναξιά έχει κοινωνική διάσταση, αλλά δεν εξαντλείται σε αυτήν· αποτελεί και δομικό στοιχείο της ανθρώπινης ύπαρξης. Η διαπίστωση αυτή δεν μας οδηγεί στην απαισιοδοξία, μας βοηθά όμως να εγκαταλείψουμε την ιδέα πως αρκεί να αυξηθούν οι επαφές ή να εξαφανιστεί κάθε μορφή μοναχικότητας. Σημασία δεν έχει πόσες σχέσεις υπάρχουν, αλλά αν μπορεί να συμβεί μια αληθινή συνάντηση.

Η μοναξιά στη ρευστή εποχή

Η κατανόηση της μοναξιάς προϋποθέτει να λάβουμε υπόψη πώς οργανώνεται η κοινωνική ζωή σε κάθε ιστορική εποχή. Η ψυχανάλυση μάς επιτρέπει να εξετάσουμε τη σχέση του υποκειμένου με την έλλειψη, την επιθυμία και τον Άλλο· η κοινωνική θεωρία, από την άλλη, δείχνει πως οι τρόποι με τους οποίους βιώνονται αυτές οι εμπειρίες αλλάζουν συνεχώς.

Ο Zygmunt Bauman χρησιμοποίησε τον όρο «ρευστή νεωτερικότητα» για να περιγράψει τη σύγχρονη συνθήκη. Στον κόσμο αυτό οι παγιωμένες κοινωνικές σταθερές σταδιακά εξασθενούν: οι θεσμοί είναι λιγότερο προβλέψιμοι, η επαγγελματική πορεία συνοδεύεται από μεγαλύτερη αβεβαιότητα και οι ανθρώπινοι δεσμοί γίνονται συχνά πιο εύθραυστοι.

Οι αλλαγές δεν περιορίζονται στις εξωτερικές όψεις της ζωής· διαμορφώνουν σε βάθος και τον τρόπο με τον οποίο τα υποκείμενα επενδύουν στις σχέσεις τους.

Όταν η προσωρινότητα καθιερώνεται ως κανόνας, η δέσμευση δεν θεωρείται πια κάτι δεδομένο. Αντί να αποτελεί έναν χώρο όπου το υποκείμενο ριζώνει, η σχέση γίνεται κάτι που επανεξετάζεται, τίθεται διαρκώς υπό διαπραγμάτευση ή εγκαταλείπεται.

Στη σημερινή εποχή, η μοναξιά δεν οφείλεται αποκλειστικά στο ότι λείπουν οι άλλοι. Συχνά πηγάζει από την αδυναμία να εμπιστευτούμε πως μια σχέση θα διαρκέσει.

Οι άνθρωποι συνδέονται με τους άλλους σε ένα πολιτισμικό πλαίσιο όπου η απώλεια παρουσιάζεται συχνά ως κάτι αναμενόμενο. Έτσι, η προσωρινότητα ενσωματώνεται στην ίδια την εμπειρία της σχέσης.

Η κοινωνία της επίδοσης και η φθορά των σχέσεων

Ο Byung-Chul Han διατυπώνει μια διαφορετική, αλλά συμπληρωματική, ερμηνεία. Όπως υποστηρίζει, οι σύγχρονες κοινωνίες βασίζονται πλέον περισσότερο στην επίδοση παρά στην απαγόρευση. Ο άνθρωπος δεν καλείται πρωτίστως να υπακούει, αλλά να γίνεται καλύτερος. Η πίεση δεν προέρχεται μόνο από εξωτερικούς περιορισμούς· ασκείται και μέσα από την απαίτηση να αξιοποιεί στο έπακρο τις δυνατότητές του.

Η ίδια απαίτηση αφορά και τους δεσμούς: από το υποκείμενο αναμένεται να είναι ενδιαφέρον, δημιουργικό και διαθέσιμο, να επικοινωνεί, να δείχνει ωριμότητα και αυθεντικότητα, ενώ παράλληλα να διατηρεί την ψυχική του ισορροπία. Αυτή η νοοτροπία επηρεάζει αναπόφευκτα τις σχέσεις, οι οποίες συχνά αντιμετωπίζονται ως μέσα αυτοπραγμάτωσης και επιβεβαίωσης. Έτσι γίνεται δυσκολότερο να γίνει αποδεκτή η αβεβαιότητα που συνοδεύει κάθε ανθρώπινο δεσμό.

Σε αυτή την περίπτωση, η μοναξιά γεννιέται όχι μόνο επειδή απουσιάζουν οι σχέσεις, αλλά και επειδή δυσκολευόμαστε να δημιουργήσουμε δεσμούς που χωρούν τις ατέλειες, τις αντιφάσεις και τις ματαιώσεις της ανθρώπινης συνύπαρξης.

Η μοναξιά που βιώνεται μέσα σε μια σχέση

Από τις πιο οδυνηρές εμπειρίες μοναξιάς είναι εκείνη που εκδηλώνεται όχι όταν λείπουν οι σχέσεις, αλλά ενώ αυτές υπάρχουν.

Η καθημερινότητα φανερώνει πως πολλοί άνθρωποι δεν υποφέρουν από έλλειψη σχέσεων· νιώθουν, αντίθετα, ότι οι άλλοι δεν τους καταλαβαίνουν ουσιαστικά μέσα σε αυτές.

Μοναξιά βιώνει το ζευγάρι που παραμένει μαζί, αλλά δεν επικοινωνεί πια. Την αισθάνεται και όποιος πιστεύει ότι τα λόγια του δεν βρίσκουν χώρο για να ακουστούν. Μπορεί να υπάρχει μέσα στην οικογένεια, όταν οι υποχρεώσεις παίρνουν τη θέση της ουσιαστικής επαφής, αλλά και ανάμεσα σε πολλούς ανθρώπους, όταν κάποιος δεν νιώθει ελεύθερος να φανερώσει τον πραγματικό του εαυτό.

Αυτές οι εμπειρίες συχνά πονάνε περισσότερο από τη φυσική απομόνωση. Το να βρίσκονται άλλοι κοντά μας δεν αρκεί από μόνο του για να δημιουργηθεί δεσμός, όπως και η κοινή παρουσία δεν σημαίνει απαραίτητα ότι υπάρχει συνάντηση.

Η ψυχαναλυτική οπτική αποδίδει αυτή την εμπειρία στο γεγονός ότι η σχέση με τον άλλον δεν εξαφανίζει ολοκληρωτικά την απόσταση που χωρίζει τα υποκείμενα. Κάθε άνθρωπος διατηρεί ένα μέρος της εμπειρίας του που δεν μπορεί να μεταδοθεί πλήρως. Η απόσταση αυτή δεν σημαίνει ότι η σχέση απέτυχε· είναι αναγκαίος όρος για να υπάρξει.

Η μοναξιά ως δυσκολία συνάντησης με τον άλλον και τη διαφορετικότητά του

Η δημόσια συζήτηση για τη μοναξιά στρέφεται συνήθως στην απουσία σχέσεων. Συχνά την αποδίδει στην κοινωνική απομάκρυνση, στην έλλειψη συντροφικότητας ή στην εξασθένηση των κοινωνικών δεσμών. Αυτή είναι ασφαλώς μια ουσιαστική πλευρά του φαινομένου, δεν εξηγεί όμως από μόνη της γιατί η μοναξιά εξακολουθεί να υπάρχει ακόμη και όταν οι σχέσεις είναι παρούσες.

Ωστόσο, το ερώτημα αφορά κάτι διαφορετικό: όχι μόνο πόσες σχέσεις έχει κανείς, αλλά και τι μορφή παίρνουν. Δεν έχει σημασία αποκλειστικά αν υπάρχουν άλλοι γύρω μας, αλλά αν μπορεί να υπάρξει ουσιαστική συνάντηση μαζί τους.

Η ψυχανάλυση έχει τονίσει πολλές φορές πως ο άλλος δεν είναι ένα απλό μέσο για να ικανοποιούνται οι ανάγκες μας. Κουβαλά επιθυμίες που δεν είναι δυνατόν να γνωρίσουμε πλήρως, διαθέτει υποκειμενικότητα που δεν υπακούει στον έλεγχό μας και διατηρεί μια ετερότητα που δεν μπορούμε να εξαφανίσουμε. Έτσι, η αβεβαιότητα αποτελεί αναπόφευκτο μέρος κάθε σχέσης.

Δεν συναντάμε πραγματικά τον άλλον όταν ανταποκρίνεται σε κάθε προσδοκία μας ή γίνεται αντανάκλαση της εικόνας που έχουμε για τον εαυτό μας. Η συνάντηση προκύπτει όταν αποδεχόμαστε πως σε κάθε σχέση μένει κάτι που δεν μπορούμε ούτε να ελέγξουμε ούτε να προβλέψουμε.

Για να υπάρξει σχέση χρειάζεται, επομένως, να δεχτούμε τη διαφορά αντί να επιχειρούμε να την εξαφανίσουμε. Η διαπίστωση αυτή έχει ξεχωριστή βαρύτητα στις σημερινές κοινωνικές συνθήκες. Η άμεση ικανοποίηση, οι αδιάκοπες επιλογές και η μόνιμη διαθεσιμότητα επηρεάζουν αναπόφευκτα τον τρόπο που συνδεόμαστε. Έτσι, υπάρχει ο κίνδυνος οι σχέσεις να κρίνονται με βάση την αποτελεσματικότητα, την ατομική ικανοποίηση ή το συναισθηματικό όφελος που αποδίδουν.

Ο άλλος μπορεί εύκολα να αντιμετωπιστεί σαν κάτι που αξιολογείται, ενώ η ίδια η σχέση γίνεται μια αδιάκοπη διαπραγμάτευση μεταξύ επιθυμίας και απογοήτευσης.

Σε αυτό το περιβάλλον, η μοναξιά δεν πηγάζει μόνο από την απουσία δεσμών, αλλά και από τη δυσκολία να παραμείνει κανείς σε σχέσεις που δεν προσφέρουν απόλυτη ασφάλεια. Για να υπάρξει σχέση χρειάζεται να αντέχουμε το αβέβαιο, να δεχόμαστε τη ματαίωση και να μένουμε απέναντι σε έναν άλλον που δεν γίνεται να κατανοήσουμε ή να έχουμε πλήρως στη διάθεσή μας.

Υπό αυτό το πρίσμα, η μοναξιά δεν είναι απλώς αποτέλεσμα της εξασθένησης των κοινωνικών δεσμών. Φανερώνει επίσης μια βαθύτερη δυσκολία της εποχής μας: να κρατήσουμε ζωντανή τη σχέση μας με την ετερότητα.

Το γεγονός ότι κάποιος άλλος είναι παρών δεν αρκεί για να εξαφανιστεί η μοναξιά. Καθοριστικό είναι αν μπορεί να δημιουργηθεί ένας δεσμός όπου η διαφορά, η αβεβαιότητα και η έλλειψη δεν αντιμετωπίζονται ως απειλές, αλλά γίνονται αποδεκτές ως αναπόσπαστο μέρος της ανθρώπινης συνάντησης.

Επίλογος

Η μοναξιά είναι κάτι περισσότερο από κοινωνικό ζήτημα ή ψυχολογική δυσκολία που λύνεται μόνο με περισσότερες επαφές. Συνδέεται με τον τρόπο που το υποκείμενο σχετίζεται με τον εαυτό του, με όσα επιθυμεί και με τους άλλους ανθρώπους.

Η απομόνωση μπορεί να είναι μία εκδοχή της μοναξιάς, αλλά οι δύο έννοιες δεν ταυτίζονται. Ένας άνθρωπος μπορεί να βρίσκεται μόνος χωρίς να νιώθει εγκαταλειμμένος· αντίστοιχα, μπορεί να περιβάλλεται από πολλούς και να μην αισθάνεται ουσιαστικά δεμένος με κανέναν.

Το δύσκολο ζήτημα για την εποχή μας δεν μοιάζει να είναι η απουσία επικοινωνίας, αλλά το να μπορέσουμε να συναντηθούμε πραγματικά.

Σε έναν κόσμο που υπόσχεται αδιάλειπτη σύνδεση, η ανθρώπινη ανάγκη δεν καλύπτεται μόνο με την παρουσία άλλων. Χρειάζονται σχέσεις όπου το υποκείμενο μπορεί να φανερωθεί χωρίς να αποκρύπτει την αβεβαιότητα, την έλλειψη και την ευαλωτότητά του.

Ίσως αυτός να είναι ο λόγος που η μοναξιά επιμένει ως ένα από τα πιο σταθερά βιώματα της σύγχρονης ζωής. Δεν σημαίνει ότι οι άνθρωποι έπαψαν να βρίσκονται μαζί· η συνάντηση με τον άλλον παραμένει, όμως, ένα από τα δυσκολότερα ανθρώπινα εγχειρήματα.

* Ο Θεόδωρος Παξινός είναι ψυχολόγος-ψυχοθεραπευτής

* Το κείμενο δημοσιεύτηκε αρχικά στο Psychoscopio.gr.

ΚΟΙΝΟΠΟΙΗΣΗ
ΕΤΙΚΕΤΕΣ #ΠΛΑΙΣΙΟ

Σήμερα στο COUSCOUS

ΖΩΔΙΑ, ΓΙΟΡΤΕΣ, ΠΑΙΧΝΙΔΙΑ ΚΑΙ TV