ΓΙΑΤΙ ΚΟΛΛΑΕΙ ΕΝΑ ΤΡΑΓΟΥΔΙ ΣΤΟ ΜΥΑΛΟ, ΑΚΟΜΗ ΚΙ ΑΝ ΔΕΝ ΜΑΣ ΑΡΕΣΕΙ;
Η μελωδία που επιστρέφει χωρίς πρόσκληση μπορεί να χρωστά περισσότερα στην επανάληψη παρά στο γούστο μας.
Αναρωτιόμαστε γιατί κολλάει ένα τραγούδι στο μυαλό όταν το ίδιο ρεφρέν επιστρέφει ενώ πλένουμε τα πιάτα, παρότι η μουσική έχει σταματήσει. Συνήθως πρόκειται για μια ακούσια ανάκληση ενός γνώριμου μουσικού αποσπάσματος, την οποία μπορούν να πυροδοτήσουν η πρόσφατη ακρόαση, η επανάληψη ή ένας συνειρμός. Και όχι, δεν σημαίνει απαραίτητα ότι το τραγούδι μάς αρέσει.
Αυτό το φαινόμενο είναι γνωστό ως earworm. Το ενδιαφέρον είναι ότι η επίμονη προσπάθεια να το σταματήσουμε δεν αποδεικνύεται πάντα πιο αποτελεσματική από το να το αφήσουμε να περάσει.
Γιατί κολλάει ένα τραγούδι στο μυαλό χωρίς να το επιλέγουμε;
Στην έρευνα, ο όρος είναι «ακούσια μουσική νοερή εικόνα»: μουσική που εμφανίζεται στη συνείδηση χωρίς να προσπαθούμε σκόπιμα να την ανακαλέσουμε ή να τη διατηρήσουμε. Συνήθως δεν επαναλαμβάνεται ολόκληρο το τραγούδι, αλλά ένα σύντομο απόσπασμα. Δεν υπάρχει πραγματικός ήχος γύρω μας· η επανάληψη γίνεται νοερά.
Το γνώριμο στοιχείο έχει ιδιαίτερη σημασία. Σε ημερολογιακή μελέτη του 2010, οι μελωδίες που ανέφεραν οι συμμετέχοντες διέφεραν από άνθρωπο σε άνθρωπο, αλλά τους ήταν οικείες. Δεν υπάρχει, δηλαδή, ένα κοινό τραγούδι που «κολλάει» υποχρεωτικά σε όλους.
Η εξοικείωση, όμως, δεν ταυτίζεται με την προτίμηση. Μελέτη του 2013 κατέγραψε συχνά τραγούδια που οι συμμετέχοντες γνώριζαν και αγαπούσαν, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι κάθε επίμονη μελωδία είναι αγαπημένη. Το ότι θυμόμαστε κάτι ακούσια δεν αποτελεί από μόνο του ψήφο στο μουσικό μας γούστο.
Μπορεί να αρκεί μια λέξη για να ξεκινήσει το ρεφρέν;
Μια πιθανή αφορμή είναι να έχουμε ακούσει πρόσφατα το τραγούδι, ολόκληρο ή σε απόσπασμα. Σε μελέτη του 2013, όταν μια μελωδία συνέχιζε να παίζει νοερά αμέσως μετά την ακρόαση, ήταν πιθανότερο να επιστρέψει ως earworm μέσα στις επόμενες 24 ώρες.
Η επανάληψη φαίνεται επίσης να μετρά. Σε πείραμα με αρχικά άγνωστα τραγούδια, όσοι άκουσαν ένα κομμάτι έξι φορές ανέφεραν συχνότερα ότι τους κόλλησε από όσους το άκουσαν δύο φορές, τις τρεις ημέρες που ακολούθησαν. Πρόκειται για τριπλάσιες ακροάσεις, όχι για τεκμηριωμένα τριπλάσια πιθανότητα.
Δεν χρειάζεται, πάντως, να παίζει εκείνη τη στιγμή μουσική. Μια λέξη που συνδέεται με έναν στίχο μπορεί να λειτουργήσει ως ερέθισμα. Αν, για παράδειγμα, μια φράση σε μια συζήτηση μας θυμίσει το ρεφρέν ενός γνώριμου τραγουδιού, ο συνειρμός μπορεί να φέρει μαζί του και τη μελωδία.
Έτσι, η απάντηση στο «μα πού το θυμήθηκα τώρα;» μπορεί να βρίσκεται σε κάτι που μόλις ακούσαμε, όχι απαραίτητα σε μια συνειδητή επιλογή μουσικής.
Έχουν όλα τα τραγούδια τις ίδιες πιθανότητες;
Το ρεφρέν εμφανίζεται συχνά στις αναφορές των ακροατών, αλλά δεν είναι το μοναδικό απόσπασμα που επαναλαμβάνεται. Ούτε χρειάζονται οπωσδήποτε στίχοι: και η οργανική μουσική μπορεί να προκαλέσει earworm.
Σε σύγκριση τραγουδιών που αναφέρονταν συχνά ως earworms με άλλα δημοφιλή κομμάτια, τα πρώτα είχαν κατά μέσο όρο ταχύτερο ρυθμό: περίπου 124 χτύπους το λεπτό, έναντι περίπου 116. Η μελωδία τους ακολουθούσε συχνότερα κοινά μοτίβα ανόδου και πτώσης.
Αυτό δεν δίνει μια ασφαλή «συνταγή» για το τραγούδι που θα μας κολλήσει. Οι ίδιοι οι ερευνητές επισημαίνουν ότι τα χαρακτηριστικά αυτά δεν εξηγούν κάθε περίπτωση. Άλλωστε, οι αναφορές καλύπτουν από ποπ και τζαζ μέχρι κλασική μουσική, παιδικά τραγούδια και τηλεοπτικά σήματα.
Γιατί το «σταμάτα να το σκέφτεσαι» δεν αρκεί;
Όταν η επανάληψη γίνεται ενοχλητική, κάποιοι επιχειρούν να την αποκλείσουν. Στη μελέτη του 2010, όμως, οι ενεργές προσπάθειες να μπλοκαριστεί ή να εξαλειφθεί το earworm ήταν λιγότερο επιτυχημένες από την παθητική αποδοχή του.
Η πρακτική διαφορά είναι μικρή αλλά ουσιαστική: αντί να απαιτούμε από τον εαυτό μας να μη σκεφτεί ούτε μία νότα, μπορούμε να αναγνωρίσουμε ότι η μελωδία επανήλθε και να μην προσπαθήσουμε να την καταπιέσουμε.
Δεν υπάρχει ακόμη μία καθιερωμένη θεωρία που να εξηγεί πλήρως το φαινόμενο, ενώ πολλά ευρήματα βασίζονται στις αναφορές των ίδιων των συμμετεχόντων. Η έρευνα περιγράφει πιθανούς παράγοντες, αλλά οι υποκείμενοι μηχανισμοί παραμένουν ανοιχτό ερώτημα.
Και αν η μελωδία επιμένει;
Μια πιθανή δοκιμή είναι το μάσημα τσίχλας. Σε τρία πειράματα του 2015 μείωσε τις αναφορές μουσικών σκέψεων, τόσο ακούσιων και ανεπιθύμητων όσο και εκούσιων. Τα αποτελέσματα συνδέθηκαν με την κινητική προετοιμασία της άρθρωσης, δηλαδή με κινήσεις που σχετίζονται με την παραγωγή ομιλίας.
Πρόκειται για εύρημα από ελεγχόμενες συνθήκες, όχι για εγγυημένη λύση στην καθημερινότητα. Πιο απλό σημείο εκκίνησης παραμένει να μην αντιμετωπίζουμε κάθε επανεμφάνιση της μελωδίας ως κάτι που πρέπει να σταματήσει αμέσως.
