ΑΛΕΞΗΣ ΣΤΑΜΑΤΗΣ: Ο ΠΑΜΠΛΟΥΤΟΣ ΠΑΤΕΡΑΣ ΤΟΥ ΠΟΥ ΕΦΥΓΕ ΠΡΙΝ ΕΞΙ ΧΡΟΝΙΑ, ΤΑ «ΞΕΝΙΑ» ΚΑΙ Ο ΓΑΜΟΣ ΜΕ ΤΗΝ ΜΠΕΤΥ ΑΡΒΑΝΙΤΗ

Ο θάνατος του Αλέξη Σταμάτη, σε ηλικία 67 ετών, έφερε ξανά στο προσκήνιο όχι μόνο τη σημαντική παρουσία του στον χώρο της λογοτεχνίας, αλλά και την ιδιαίτερη οικογενειακή ιστορία που συνόδευε τον καταξιωμένο συγγραφέα. Επρόκειτο για μια οικογένεια με βαθιές ρίζες στις τέχνες, στον πολιτισμό και στη δημιουργία, στην οποία καθοριστική θέση κατείχε ο πατέρας του, Κώστας Σταμάτης.

Ο Κώστας Σταμάτης υπήρξε μία από τις σημαντικές μορφές της ελληνικής αρχιτεκτονικής του 20ού αιώνα. Η επαγγελματική του διαδρομή συνδέθηκε στενά με τη μεταπολεμική ανάπτυξη της Ελλάδας, την εξέλιξη του ελληνικού τουρισμού και το εμβληματικό πρόγραμμα των ξενοδοχείων «Ξενία».

Πατέρας και γιος επέλεξαν δύο εντελώς διαφορετικά μονοπάτια δημιουργικής έκφρασης. Ο Κώστας Σταμάτης αποτύπωνε τις ιδέες του μέσα από γραμμές, όγκους, υλικά και κτίρια, ενώ ο Αλέξης Σταμάτης μέσα από λέξεις, αφηγήσεις και βιβλία. Κοινό σημείο των δύο διαδρομών υπήρξε, ωστόσο, η ανάγκη για δημιουργία και η επιθυμία να αφήσουν πίσω τους ένα έργο με διάρκεια στον χρόνο.

Κώστας Σταμάτης: Η πορεία του αρχιτέκτονα που ταύτισε το όνομά του με τα «Ξενία»

Ο Κώστας Σταμάτης γεννήθηκε στην Αθήνα το 1926. Φοίτησε στο Κολέγιο Αθηνών και στη συνέχεια αποφάσισε να ακολουθήσει την αρχιτεκτονική, σπουδάζοντας στη Σχολή Αρχιτεκτόνων του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου, από την οποία αποφοίτησε το 1952.

Τα πρώτα βήματα της επαγγελματικής του σταδιοδρομίας πραγματοποιήθηκαν σε μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα και καθοριστική περίοδο για την Ελλάδα. Η χώρα επιχειρούσε να επουλώσει τις πληγές που είχε αφήσει ο πόλεμος και να περάσει σε μια νέα εποχή ανάπτυξης, κατά την οποία η ανοικοδόμηση, οι υποδομές και ο τουρισμός αποκτούσαν ολοένα μεγαλύτερη βαρύτητα.

Αρχικά εργάστηκε στο Ίδρυμα Κοινωνικών Ασφαλίσεων, όπου ασχολήθηκε με τον σχεδιασμό υγειονομικών κέντρων. Αργότερα εντάχθηκε στον Οργανισμό Εργατικής Κατοικίας, αναλαμβάνοντας σημαντικές μελέτες στον τομέα της κατοικίας.

Η στιγμή που έμελλε να καθορίσει την επαγγελματική του πορεία ήρθε το 1958, όταν εντάχθηκε στον Ελληνικό Οργανισμό Τουρισμού.

Η μεγάλη περίοδος των «Ξενία» και το όραμα μιας διαφορετικής Ελλάδας

Στα τέλη της δεκαετίας του 1950, η Ελλάδα βρισκόταν αντιμέτωπη με μια μεγάλη πρόκληση. Έπρεπε να συστηθεί εκ νέου στον υπόλοιπο κόσμο και να εξελιχθεί σε έναν σύγχρονο τουριστικό προορισμό με διεθνή απήχηση.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο δημιουργήθηκε το φιλόδοξο πρόγραμμα των ξενοδοχείων «Ξενία», το οποίο αποτέλεσε ένα από τα σημαντικότερα αρχιτεκτονικά και τουριστικά εγχειρήματα της μεταπολεμικής Ελλάδας.

Η φιλοσοφία του προγράμματος ήταν σαφής. Τα καινούργια ξενοδοχεία όφειλαν να προσφέρουν σύγχρονες υπηρεσίες και υποδομές στους επισκέπτες, χωρίς όμως να αλλοιώνουν τον χαρακτήρα, την ταυτότητα και τη φυσιογνωμία του κάθε τόπου.

Καθοριστική συμβολή στο πρόγραμμα είχε ο Άρης Κωνσταντινίδης, μία από τις κορυφαίες προσωπικότητες της νεότερης ελληνικής αρχιτεκτονικής. Ο ίδιος συγκρότησε γύρω του μια ομάδα ιδιαίτερα ταλαντούχων αρχιτεκτόνων, ανάμεσα στους οποίους βρέθηκε και ο Κώστας Σταμάτης, ο οποίος εκείνη την περίοδο ήταν μόλις 32 ετών.

Για τον Κώστα Σταμάτη ήταν μια εποχή έντονης δημιουργικότητας, καθώς είχε την ευκαιρία να συμμετάσχει σε ένα αρχιτεκτονικό εγχείρημα που επρόκειτο να επηρεάσει σε μεγάλο βαθμό την εικόνα και την ταυτότητα της τουριστικής Ελλάδας.

Τα εμβληματικά έργα που φέρουν την υπογραφή του

Από το 1958 και κατά τη διάρκεια των επόμενων ετών, ο Κώστας Σταμάτης συμμετείχε ενεργά στον σχεδιασμό σημαντικών τουριστικών εγκαταστάσεων σε διάφορες περιοχές της χώρας.

Με το όνομά του συνδέθηκαν τα ξενοδοχεία «Ξενία» στη Σάμο, στη Χίο –το γνωστό Bella Vista– και στη Δράμα, όπως επίσης και το Soleil στη Ρόδο.

Παράλληλα, σχεδίασε τον Μεθοριακό Σταθμό των Κήπων στον Έβρο, τις εγκαταστάσεις της Πλαζ Αλυκών στον Βόλο, την Πλαζ Ορνού στη Μύκονο και την Πλαζ Ναυπάκτου.

Ένα από τα βασικότερα χαρακτηριστικά της δουλειάς του ήταν η αρμονική σχέση των κτιρίων με το περιβάλλον στο οποίο εντάσσονταν. Αντί η αρχιτεκτονική να κυριαρχεί ή να επιβάλλεται στο τοπίο, ο στόχος ήταν να αποτελεί αναπόσπαστο τμήμα του.

Το φυσικό φως, οι λιτές και καθαρές γραμμές, η μορφολογία του εδάφους και η χρήση υλικών που μπορούσαν να «συνομιλήσουν» με τον εκάστοτε τόπο αποτελούσαν θεμελιώδη στοιχεία μιας αρχιτεκτονικής φιλοσοφίας, η οποία σήμερα θεωρείται αναπόσπαστο κομμάτι της ελληνικής μοντέρνας παράδοσης.

Αρκετά από τα ξενοδοχεία «Ξενία» εξακολουθούν, πολλές δεκαετίες μετά την κατασκευή τους, να αποτελούν αντικείμενο μελέτης και συζήτησης. Άλλωστε, συνδέθηκαν με μια ολόκληρη εποχή κατά την οποία η Ελλάδα επιχειρούσε να διαμορφώσει τη σύγχρονη τουριστική της φυσιογνωμία.

Η ιδιαίτερη συνεργασία με τον Αλέκο Φασιανό

Για τον Κώστα Σταμάτη, ένα κτίριο δεν αποτελούσε απλώς ένα οικοδόμημα που εξυπηρετούσε συγκεκριμένες λειτουργικές ανάγκες. Πίστευε ότι η αρχιτεκτονική μπορούσε να μετατραπεί σε σημείο συνάντησης διαφορετικών μορφών τέχνης και να αποκτήσει τη δική της πολιτιστική και αισθητική ταυτότητα.

Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα αυτής της προσέγγισης υπήρξε το «Ξενία» της Σάμου.

Στο συγκεκριμένο ξενοδοχείο, ο Κώστας Σταμάτης συνεργάστηκε με τον νεαρό τότε Αλέκο Φασιανό. Ο σπουδαίος ζωγράφος δημιούργησε μια μεγάλη τοιχογραφία, η οποία ήταν εμπνευσμένη από τη θάλασσα, τα καράβια, τους ναύτες και εικόνες με έντονο ελληνικό στοιχείο.

Η συνεργασία αυτή αποτύπωνε μια ευρύτερη δημιουργική αντίληψη της εποχής. Η αρχιτεκτονική και οι εικαστικές τέχνες μπορούσαν να συνυπάρξουν και να αλληλοσυμπληρωθούν, μετατρέποντας έναν χώρο φιλοξενίας σε μια ολοκληρωμένη αισθητική εμπειρία.

Η αποχώρηση από τον ΕΟΤ και το επόμενο μεγάλο επαγγελματικό κεφάλαιο

Το 1966, έπειτα από μια ιδιαίτερα παραγωγική περίοδο, ο Κώστας Σταμάτης αποχώρησε από τον Ελληνικό Οργανισμό Τουρισμού και αφοσιώθηκε στο ιδιωτικό αρχιτεκτονικό του γραφείο.

Η επαγγελματική του δραστηριότητα δεν περιορίστηκε μετά την αποχώρησή του από τον ΕΟΤ. Αντίθετα, απέκτησε ακόμη μεγαλύτερο εύρος και επεκτάθηκε σε διαφορετικούς τομείς.

Κατά τα επόμενα χρόνια ανέλαβε δεκάδες μελέτες δημόσιων και ιδιωτικών έργων, ενώ η δουλειά του απέσπασε σημαντικές διακρίσεις και πρώτα βραβεία σε πανελλήνιους αρχιτεκτονικούς διαγωνισμούς.

Το 1975 ξεκίνησε μόνιμη συνεργασία με τον αρχιτέκτονα Κ. Δ. Καψαμπέλη. Έναν χρόνο αργότερα, οι δύο αρχιτέκτονες προχώρησαν στην ίδρυση εταιρείας, η οποία είχε προσανατολισμό και προς τη διεθνή αγορά.

Η δραστηριότητά τους επεκτάθηκε στα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, όπου η εταιρεία κέρδισε τέσσερα πρώτα βραβεία σε διεθνείς αρχιτεκτονικούς διαγωνισμούς και ανέλαβε την υλοποίηση έργων μεγάλης κλίμακας.

Η διεθνής αυτή δραστηριότητα αποτέλεσε ένα ακόμη σημαντικό κεφάλαιο στην επαγγελματική διαδρομή του Κώστα Σταμάτη και επιβεβαίωσε ότι το αρχιτεκτονικό του έργο μπορούσε να ξεπεράσει τα ελληνικά σύνορα.

Από τα μεγάλα αρχιτεκτονικά έργα στο Ωνάσειο

Κατά τη διάρκεια της μακρόχρονης καριέρας του, ο Κώστας Σταμάτης δραστηριοποιήθηκε σε πολλά και διαφορετικά πεδία της αρχιτεκτονικής.

Διετέλεσε Τεχνικός Σύμβουλος του Ε.Ο.Μ.Μ.Ε.Χ., ενώ ανάμεσα στα σημαντικότερα έργα της ύστερης επαγγελματικής του περιόδου συγκαταλέγεται και η συμμετοχή του στη μελέτη του Καρδιοχειρουργικού Κέντρου «Αλέξανδρος Σ. Ωνάσης», σε συνεργασία με Έλληνες και Βρετανούς αρχιτέκτονες.

Παράλληλα, παρέμεινε ενεργός στους θεσμικούς φορείς του επαγγέλματός του. Υπήρξε μέλος του Συλλόγου Αρχιτεκτόνων, της Ελληνικής Αρχιτεκτονικής Εταιρείας και του Τεχνικού Επιμελητηρίου Ελλάδας.

Ακόμη και όταν άρχισε σταδιακά να απομακρύνεται από την ενεργό επαγγελματική δραστηριότητα, δεν έπαψε να ενδιαφέρεται για τις εξελίξεις στον χώρο της αρχιτεκτονικής, αλλά και για τη συνεχώς μεταβαλλόμενη εικόνα των ελληνικών πόλεων.

Η Μπέτυ Αρβανίτη, ο Αλέξης Σταμάτης και η οικογενειακή ζωή του

Πέρα από τη σημαντική αρχιτεκτονική και επαγγελματική του διαδρομή, ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η προσωπική ζωή του Κώστα Σταμάτη, καθώς συνδέθηκε με ανθρώπους που άφησαν τη δική τους έντονη σφραγίδα στον ελληνικό πολιτισμό.

Πρώτη σύζυγός του ήταν η σπουδαία ηθοποιός Μπέτυ Αρβανίτη. Από τον γάμο τους γεννήθηκε ο Αλέξης Σταμάτης, ο οποίος ακολούθησε τη δική του διαδρομή στον χώρο των γραμμάτων και εξελίχθηκε σε έναν από τους αναγνωρισμένους Έλληνες συγγραφείς.

Αργότερα, ο Κώστας Σταμάτης παντρεύτηκε τη Φαίη Σταμάτη, με την οποία απέκτησε μία κόρη, την Εύα. Στη συνέχεια γνώρισε και τη χαρά της πατρότητας σε επόμενη γενιά, όταν έγινε παππούς με τον ερχομό του εγγονού του, Ερμή.

Ξεχωριστή θέση στο ευρύτερο οικογενειακό περιβάλλον κατείχε και η σημαντική ποιήτρια Κατερίνα Αγγελάκη-Ρουκ, η οποία ήταν πρώτη εξαδέλφη του Κώστα Σταμάτη.

Δεν προκαλεί, επομένως, εντύπωση το γεγονός ότι γύρω από τη συγκεκριμένη οικογένεια συναντώνται πολλές και διαφορετικές εκφάνσεις της δημιουργίας: η αρχιτεκτονική, το θέατρο, η λογοτεχνία και η ποίηση.

Ο θάνατός του και η σημαντική παρακαταθήκη του

Ο Κώστας Σταμάτης έφυγε από τη ζωή στις 28 Ιανουαρίου 2020, έχοντας ολοκληρώσει μια διαδρομή πολλών δεκαετιών και αφήνοντας πίσω του ένα αρχιτεκτονικό έργο που συνδέθηκε άμεσα με σημαντικές περιόδους και στιγμές της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας.

Η συμβολή του στο πρόγραμμα των ξενοδοχείων «Ξενία», η παρουσία του στον Ελληνικό Οργανισμό Τουρισμού, η διεθνής επαγγελματική του δραστηριότητα και η συμμετοχή του σε μεγάλα αρχιτεκτονικά έργα συνθέτουν την εικόνα ενός ανθρώπου που δεν αντιμετώπισε την αρχιτεκτονική απλώς ως επάγγελμα, αλλά ως μια ουσιαστική δημιουργική αποστολή.

Η απώλεια του γιου του, Αλέξη Σταμάτη, επαναφέρει αναπόφευκτα στο προσκήνιο αυτή την ξεχωριστή οικογενειακή διαδρομή.

Ο Κώστας Σταμάτης δημιουργούσε και έχτιζε χώρους, ενώ ο Αλέξης Σταμάτης δημιουργούσε και έχτιζε ιστορίες. Δύο διαφορετικοί κόσμοι και δύο διαφορετικές μορφές έκφρασης, οι οποίες ενώθηκαν μέσα από μια κοινή δημιουργική κληρονομιά, άρρηκτα συνδεδεμένη με τον σύγχρονο ελληνικό πολιτισμό.