Θιβέτ: Η κορυφή του κόσμου

Το κείμενο του Κωνσταντίνου Σφήκα παρουσιάζει το απομονωμένο και γοητευτικό Θιβέτ, τόπο με σημαντική θρησκευτική και πολιτιστική κληρονομιά, που σήμερα αποτελεί μέρος της Κίνας. Οι επιβλητικές οροσειρές των Ιμαλαΐων και η έντονη γεωμορφολογία συνθέτουν το τοπίο, ενώ ο Βουδισμός έχει βαθιές ρίζες στη ζωή της χώρας.

Μέσα σε ένα από τα πιο δύσκολα περιβάλλοντα του πλανήτη, οι Θιβετιανοί διατηρούν έθιμα που περνούν από γενιά σε γενιά, όπως το βούτυρο γιακ και η προσκύνηση στο όρος Καϊλάς. Παράλληλα, ο Σφήκας αναφέρεται στην κινεζική κυριαρχία, στις πολιτικές συνθήκες και στην εξορία του Δαλάι Λάμα.

Μπραντ ΠιτΗθοποιός και κινηματογραφικός παραγωγός · 62 ετών · 63 άρθραΠροφίλ

Η ανάπτυξη του τουρισμού και οι γεωπολιτικές εντάσεις δεν έχουν αλλάξει τη μοναδική γοητεία του Θιβέτ, που εξακολουθεί να ξεχωρίζει για την πνευματικότητα και τις ιδιαίτερες παραδόσεις του.

Διαβάστε παρακάτω

Λέξεις: Κωνσταντίνος Σφήκας

Με τις οροσειρές των Ιμαλαΐων, του Κουντούμ, του Καρακόρουμ και του Μιν να το περιβάλλουν, το Θιβέτ βρίσκεται στην καρδιά της Ασίας και θεωρείται η κατεξοχήν χώρα του Βουδισμού. Από το 1959, η περιοχή που έφερε αυτό το όνομα αποτελεί κινεζικό έδαφος.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΗΕυρώπη: 9 μικρές πόλεις και χωριά που παραμένουν ανέγγιχτα από τον μαζικό τουρισμό

Ξεκινώντας από τη γεωγραφία και τη γεωμορφολογία, συναντάμε μια απέραντη έκταση, διαμορφωμένη ως οροπέδιο και γεμάτη λίμνες.

Για τους βουδιστές μοναχούς, τα βουνά θυμίζουν νούφαρα· πιστεύουν επίσης πως ο Θεός του ελέους, Αβαλοκιτεσβάρα, έχει ευλογήσει τη χώρα.

Ο ιδιαίτερος ανάγλυφος χαρακτήρας του Θιβέτ το μετέτρεψε σε φυσικό οχυρό, μακριά από τον υπόλοιπο κόσμο. Βουνά που ξεπερνούν τα 4.000 μέτρα, άγριο τοπίο, έλλειψη δασών, νομαδικοί πληθυσμοί και θερμοκρασίες έως μείον 30 ° Κελσίου συνθέτουν τη χώρα που ήθελα από παιδί να επισκεφτώ.

Το γιακ, ένα ανθεκτικό είδος βοδιού, αποτέλεσε από πολύ νωρίς βασικό μέσο επιβίωσης για τους Θιβετιανούς. Αναφέρεται πως από τον 7ο αιώνα το Θιβέτ είχε διαμορφωθεί ως κράτος, ενώ η εξημέρωση του ζώου τούς εξασφάλιζε ρουχισμό από το τρίχωμά του και τροφή, όπως το ιδιαίτερο βούτυρό του. Από το δέρμα του κατασκεύαζαν επίσης βάρκες και σκηνές.

Ακόμη και σήμερα, οι Θιβετιανοί πίνουν δεκάδες φλιτζάνια τσάι με βούτυρο γιακ. Τρώνε επίσης “τσάμπα”, ένα μείγμα από κριθάρι, αλάτι και βούτυρο γιακ που παραμένει η κύρια τροφή τους σήμερα, ενώ κρέας γιακ καταναλώνουν πολύ σπάνια· πρόκειται για σκληρό βοδινό.

Το οροπέδιο καλύπτει 1.200.000 τ. χλμ, αλλά πάνω από το παγωμένο έδαφος υπάρχει μόλις ένα ωφέλιμο στρώμα 30 εκατοστών, με ρίζες και χορτάρι. Σε αυτό μπορεί να αναπτυχθεί ό,τι καλλιεργείται στην περιοχή, όμως η απώλειά του θα οδηγήσει αναπόφευκτα στην ερημοποίηση. Η προστασία του περιβάλλοντος αποτελεί βασική αρχή του Βουδισμού, ενώ το ίδιο το όνομα Θιβέτ συνδέεται άρρηκτα με τη βουδιστική θρησκεία.

Για τους Θιβετιανούς, όπως για τους Έλληνες η Παναγία της Τήνου και η Παναγία Σουμελά, το όρος Καϊλάς στο Δυτικό Θιβέτ είναι τόπος ιερός, το βουνό των Θεών. Το προσκύνημα φτάνει στα 5.000 μέτρα και μπορεί να διαρκέσει έως και 20 χρόνια. Οι πιστοί καλύπτουν τα 52 χιλιόμετρα γύρω από το βουνό, ακολουθώντας πάντοτε τη φορά των δεικτών του ρολογιού. Η διαδρομή απαιτεί δύο εβδομάδες σε αυτό το ακραίο υψόμετρο και στη συνέχεια την επαναλαμβάνουν.

Με το προσκύνημα οι πιστοί συγκεντρώνουν αρετές, προσδοκώντας να ξαναγεννηθούν ως νέοι άνθρωποι, ενώ επιδιώκουν τελικά να απαλλαγούν από τα δεσμά της επίγειας ζωής. Στόχος είναι η Νιρβάνα. Η διαδρομή γίνεται στα τέσσερα, μέσα από ένα κανονικό τελετουργικό: γύρω τους ανεμίζουν προσευχητικές σημαίες και λάβαρα, τα θαρτσόκ. Καθώς οι πολύχρωμες σημαίες κυματίζουν και οι προσκυνητές φωνάζουν “νίκη των θεών”, σκορπούν χάρτινα φυλαχτά στον αέρα και μετρούν τις αναβάσεις με το βουδιστικό κομποσκοίνι, το ” Μάλα”. Αυτή την τελετουργία είδαμε στα λίγα μοναστήρια που έχουν απομείνει.

Το ταξίδι μας ξεκίνησε με την άφιξη στη Λάσα, πρωτεύουσα της “ανεξάρτητης κινεζικής δημοκρατίας του Θιβέτ”.

Η εξερεύνηση και η ανάβαση στα 3.700 μέτρα αποδείχθηκαν απαιτητικές, γι’ αυτό όλοι πήραμε μαζί μας φιάλες οξυγόνου. Πρώτος σταθμός ήταν το ανάκτορο Νορμπουλίγκα, το όνομα του οποίου σημαίνει ” νησί του πολύτιμου κοσμήματος”. Το ανάκτορο είχε ιδιαίτερη θέση στην καρδιά των Θιβετιανών, καθώς αποτελούσε το αγαπημένο ανάκτορο του Δαλάι Λάμα.

Το ανάκτορο ιδρύθηκε τον 17ο αιώνα και εκτείνεται σε 400 στρέμματα. Σε αντίθεση με τη σκοτεινή Ποτάλα, όπου θα πηγαίναμε αργότερα, ήταν φωτεινότερο και δεν είχε τείχη. Για δεκαετίες φιλοξενούσε θεατρικές, σατιρικές παραστάσεις με παραδοσιακές στολές, που γελοιοποιούσαν ακόμη και τους μοναχούς. Σε μια θεοκρατική κοινωνία, όπως καταλαβαίνουμε, το χιούμορ στόχευε όχι στους θεσμούς αλλά στους εκπροσώπους τους. Μέχρι εκεί….

Στο εσωτερικό της μικρής λίμνης του ανακτόρου βρίσκονταν δύο πανέμορφοι ναοί. Υπήρχε ακόμη ζωολογικός κήπος με λεοπαρδάλεις, λύγκες και αντιλόπες του χιονιού, ο οποίος δεν λειτουργεί πια μετά την κινεζική κατοχή.

Σήμερα, το ανάκτορο λειτουργεί ως δημόσιο πάρκο. Οι Κινέζοι που επισκέπτονται καθημερινά τη χώρα —500 άτομα την ημέρα εδώ και δεκαετίες— φορούν ημιαυθεντικές φορεσιές και φωτογραφίζονται, σε μια εικόνα έντονης τουριστικής απαξίωσης.

Με τον εξαιρετικό αρχηγό μας, τον Χριστόφορο Ψωμαδέλλη, που είναι Βουδιστής, κάνουμε τα πρώτα βήματα για να κατανοήσουμε τους συμβολισμούς του Βουδισμού. Μαθαίνουμε για το δέντρο Μπάνιαν, στις ρίζες του οποίου κάθισε ο Βούδας για πολλές ημέρες, και για τα δύο ελάφια που τον πλησίασαν, καθώς και για το απόλυτο 10, πανίσχυρο σύμβολο του Βουδισμού. Είναι η πρώτη γεύση αυτού του μοναδικού πολιτισμού.

Συζητάμε και ρωτάμε για τα Λάγκα, τα ζωγραφισμένα τύμπανα που, μαζί με τα κύμβαλα, συνοδεύουν τις καθημερινές τελετουργίες.

Μαθαίνουμε επίσης για τα τεράστια Θάγκα: ζωγραφισμένα πανό που ξεδιπλώνονται σαν επιτοίχια χαλιά σε ειδικό κτίριο κάθε μοναστηριού. Πρόκειται για ατέλειωτα μήκη υφάσματος, ορατά από όλους, τα οποία φυλάσσονται σε ειδικές υφασμάτινες θήκες.

Τα Θάγκα παρουσιάζονται μόνο στις σημαντικές θρησκευτικές γιορτές. Εκείνα που φιλοτεχνούνται από καλλιτέχνες Norbu πάνω σε χαρτί αποτελούν το πιο χαρακτηριστικό ενθύμιο που μπορεί να πάρει μαζί του από τη χώρα κάθε επισκέπτης.

Για τους ντόπιους, η Ποτάλα και οι ναοί της έχουν αντίστοιχη αξία με εκείνη του Παρθενώνα για τους Έλληνες. Η παράδοση θέλει τον βασιλιά Σόνγκεν Γκάμπο να την οικοδομεί στο Κόκκινο Βουνό τον 7ο αιώνα, από όπου δεσπόζει πάνω από ολόκληρη τη Λάσα. Ο βασιλιάς νυμφεύτηκε δύο πριγκίπισσες, μία από την Κίνα και μία από το Νεπάλ, και οι δύο βουδίστριες βασιλικές σύζυγοι πέτυχαν να καθιερώσουν τον Βουδισμό ως επίσημη θρησκεία του κράτους.

Πριν από αυτό, στην περιοχή υπήρχε ιερό αφιερωμένο στις θεότητες Μπον, που συνδέονταν με τα φυσικά φαινόμενα. Η λατρεία τους επιβιώνει σε ορισμένα τελετουργικά στοιχεία στα όρια του Βουδισμού. Το συγκρότημα περιλαμβάνει ανάκτορα, με τον κόκκινο ναό στο κέντρο, ενώ παλαιότερα διέθετε και γέφυρες από χαλκό και ασήμι, που δεν σώζονται πλέον. Τον 16ο αιώνα το ανάκτορο ανακατασκευάστηκε και επεκτάθηκε, για να γίνει η επίσημη κατοικία του ηγεμόνα και το διοικητικό κέντρο της χώρας.

Μπροστά σε αυτό το ξεχωριστό συγκρότημα, ο επισκέπτης δύσκολα δεν σκέφτεται το ΟΜ ΜΑΝΙ ΠΑΝΤΜΕ ΧΑΜ, δηλαδή «Δόξα στο άνθος του Λωτού», το ισχυρότερο Μάντρα (προσευχή), που επαναλαμβάνουν μοναχοί και πιστοί. Η ιστορία καταγράφει τις συγκρούσεις των αρχαίων μοναστηριών για θρησκευτική και πολιτική κυριαρχία. Τον 11ο αιώνα, ο Μογγόλος αυτοκράτορας Κουμπλάι Χαν απένειμε σε έναν ηγούμενο τον τίτλο του Βασιλιά του Θιβέτ. Αργότερα ιδρύθηκε το μοναστήρι Γκελούκπα (των ενάρετων), το οποίο απέκτησε κυρίαρχη θέση και στο οποίο ανήκει ο Δαλάι Λάμα, εξόριστος στην ινδική Νταραμσάλα.

Υπό την προστασία των Μογγόλων, ο Θιβετιανός Λαμαϊσμός εξελίχθηκε στην παντοδυναμία του ιερατείου. Δεν πρέπει να παραβλέπουμε πως η επιβολή της εξουσίας από τη θρησκεία οδηγεί σε ακραίες συνέπειες.

Το 1645, ο 5ος Δαλάι Λάμα ανοικοδόμησε την Ποτάλα, τοποθετώντας χάλκινα θεμέλια και υπόγειους θησαυρούς και δημιουργώντας αρχεία. Όλα καλύφθηκαν με το χαρακτηριστικό παχύ κονίαμα που διακρίνεται και σήμερα.

Το κόκκινο παλάτι, σύμβολο της πολιτικής εξουσίας, βρίσκεται μέσα στο λευκό παλάτι, που αντιπροσωπεύει τη θρησκευτική εξουσία. Ο 7ος Δαλάι Λάμα ήταν ερωτύλος και ασύδοτος και χάθηκε από την ιστορία, ενώ ο 13ος βρέθηκε αντιμέτωπος με την επιθετική πολιτική της Κίνας, της Ρωσίας και της Βρετανικής αυτοκρατορίας.

Οι Άγγλοι επιχείρησαν να καταλάβουν τη χώρα το 1904, ενώ το 1910 ακολούθησαν ανάλογες κινήσεις από τους Κινέζους. Μετά την πτώση της κινεζικής δυναστείας των Μαντσού, το 1911, το Θιβέτ διακήρυξε την ανεξαρτησία, την αυτονομία και την αυτοδιοίκησή του. Στη συνέχεια έγιναν μεταρρυθμίσεις, ενώ ο Μάγος προέβλεψε ότι πλησίαζαν ζοφερές ημέρες.

Η ζιγκ-ζαγκ ανάβαση, με τα 13 επίπεδα, αποτελεί επίτευγμα σε υψόμετρο 3.700 μέτρων. Στα 3.700 μέτρα που αναφέρονται προστίθενται άλλα 200. Στην πραγματικότητα, χρειάζεται να έχεις οξυγόνο σε φιάλη.

Η πρόσοψη του ανακτόρου εκτείνεται σε 400 μέτρα, ενώ στο εσωτερικό του υπάρχουν 1.000 δωμάτια, 10.000 βωμοί και 200.000 αγάλματα. Εδώ γίνεται κατανοητό αυτό που, όπως ακούμε από τον αρχηγό μας, «η ασύλληπτη γνώση των λίγων συμβαδίζει με την απόλυτη άγνοια των πολλών». Παρά την κινεζική κατοχή, οι μοναχοί περιστρέφουν με τα χέρια τους τους μύλους προσευχής μπροστά στον Βούδα από ορεία κρύσταλλο και στον Βούδα Μαιτρέγια, καθώς και στα οκτώ ολόχρυσα Μαυσωλεία των Δαλάι Λάμα, όπου φυλάσσονται οι στάχτες των ηγετών τους.

Η επίσκεψη στο μνημείο αποτελεί μοναδική εμπειρία, αν και η τουριστική κίνηση που επιβάλλουν και προωθούν οι κινεζικές αρχές στερεί ένα μέρος από την αίσθηση της απόλυτης εμπειρίας.

Μέσα στο κτίριο δεν επιτρέπονται καθόλου φωτογραφίες, γεγονός που απογοητεύει· στιγμιότυπα μπορείς να τραβήξεις μόνο στους εξωτερικούς, αύλειους χώρους.

Καθώς ανεβαίνουμε, συναντάμε τα πέντε ιερά χρώματα του Βουδισμού στην κλειστή σκάλα. Από εκεί θα περάσει μόνο ο Δαλάι Λάμα, όταν επιστρέψει ως λυτρωτής του Θιβέτ — κάτι που δεν πρόκειται να συμβεί ποτέ.

Η επίσκεψη στην Ποτάλα ολοκληρώνεται με επιτυχία, αλλά μας αφήνει εξαντλημένους. Επόμενη στάση μας είναι ο Τζό Χαγκ, ο σημαντικότερος ναός του Θιβέτ, στην καρδιά της Λάσα, της παλιάς πόλης και της πλατείας Μπαρκόρ.

Εδώ βρίσκεται ο ύψιστος ναός και το πνευματικό κέντρο του Θιβέτ, που συνδέεται με τον Σιντάρτα Γκαουτάμα, τον Βούδα ο οποίος άφησε πίσω την πριγκιπική ζωή για να αναζητήσει τη Νιρβάνα. Σύμφωνα με την παράδοση, στην περιοχή της άλλοτε λίμνης, όπου υπήρχαν δύο ναοί και τα αγάλματα των δύο συζύγων του βασιλιά Σόγκτσεν Γκάμπο που αναφέραμε, έγινε επιχωμάτωση και ακολούθησαν επεκτάσεις. Το 1950, οι Κινέζοι ερυθροφρουροί του Μάο προκάλεσαν καταστροφές και μετέτρεψαν τον ναό σε… χοιροστάσιο!

Έγιναν εργασίες αποκατάστασης του ναού στον βαθμό που ήταν εφικτό, ενώ η μορφή του ξεχωρίζει για την άναρχη αρμονία των όγκων και των πολλών στεγών. Παλιά και νέα θρησκεία συνυπάρχουν αρμονικά. Γύρω από το κτίσμα, οι πιστοί σέρνονται στο έδαφος, σηκώνονται και χτυπούν τρεις φορές τις παλάμες τους, σε ένδειξη υποταγής στον νου, στο σώμα και στον ήχο της φωνής, πριν ξαναπέσουν στο δάπεδο. Επαναλαμβάνουν την κίνηση ξανά και ξανά γύρω από τον τεράστιο ναό.

Για τους ανθρώπους εδώ, η πίστη λειτουργεί ως αντίβαρο στην κινεζική κυριαρχία, η οποία αποστρέφεται τη θρησκεία.

Στο προσκύνημα συμμετέχουν γυναίκες και άνδρες. Τα μαύρα, γυαλιστερά μαλλιά τους είναι αλειμμένα με βούτυρο γιακ και πλεγμένα σε 108 κοτσίδες, όσες και οι χάντρες του Μάλα, του βουδιστικού αντικειμένου λατρείας. Το 108 θεωρείται μαγικός αριθμός που διώχνει την καλοτυχία, ενώ οι πλεξούδες λάμπουν κάτω από τον δυνατό ήλιο, εκεί «στη στέγη του κόσμου».

Για να μετακινηθούμε από το παλάτι στον ναό, πήραμε λεωφορείο, όμως με τον σύντροφό μου χαθήκαμε σε ένα μικρό πάρκο. Ήμασταν πολύ κουρασμένοι και δεν ξέραμε πού βρισκόταν το λεωφορείο. Σταματήσαμε ένα τουκ τουκ, δηλαδή τρίκυκλο ταξί, και ευτυχώς θυμόμουν το όνομα του ναού που είχαμε σκοπό να επισκεφθούμε, καθώς κρατούσα σημειώσεις από την προηγούμενη ημέρα. Το είπα με διαφορετική προφορά, ο οδηγός μάς πήρε και μας άφησε στην πλατεία. Η διαδρομή ήταν πραγματικά διασκεδαστική…

Ο οδηγός μάς μιλούσε, παρότι εμείς δεν καταλαβαίναμε ούτε λέξη, κι όμως καταφέραμε να συνεννοηθούμε. Για να μπεις στην κεντρική πλατεία χρειάζεσαι διαβατήριο· το ίδιο ισχύει παντού. Πιθανότατα, με το σκανάρισμα των εγγράφων στα μηχανήματα, οι Κινέζοι κατακτητές ελέγχουν τα ονόματα όσων εισέρχονται. Η μεγαλύτερη αντίσταση εναντίον τους εκδηλώθηκε στην πλατεία Μπαρκόρ, εντός και εκτός του ναού Τζο Χαγκ.

Οι κάτοικοι της χώρας φωτογραφίζονται με χαρά και είναι το πιο παραγωγικό ταξίδι με πορτραίτα και σκηνές καθημερινής ζωής βγαλμένα από μια άλλη εποχή.

Το ταξίδι στη μοναδική αυτή χώρα συνεχίζεται στο Γκιαντσέ, την πιο παραδοσιακή πόλη της. Στον δρόμο μας βρίσκεται η τιρκουάζ λίμνη Γιαμτρόγκ, μία από τις τρεις ιερές λίμνες του Θιβέτ. Έχει σχήμα σκορπιού, γι’ αυτό και θεωρείται πως κρύβει μέσα της δύναμη. Απλώνεται σε 240 τ.χλμ. και έχει γλυκά νερά και φρέσκα ψάρια. Κατά τη διάρκεια της ημέρας σχηματίζεται πάνω της ένα σύννεφο σαν υγρό στεφάνι, όπου κατοικούν πνεύματα. Οι πολύχρωμες σημαίες Θαρτσόκ που κυματίζουν γύρω μας προσφέρουν αφορμή για λατρεία, την οποία όμως διακόπτει ο επίδοξος Κινέζος τραγουδιστής καραόκε, που μολύνει τα αφτιά μας σαν άλλος Κακοφωνίξ.

Εδώ βρισκόταν γυναικείο μοναστήρι, του οποίου η ηγουμένη ταυτιζόταν με τη Λευκή Θεά Τάρα. Οι ίντριγκες ήταν απίστευτες και ξεκινούσαν ήδη από τον 17ο αιώνα. Το 1930, η ηγουμένη εγκατέλειψε το μοναστήρι, γύρισε στο χωριό της και παντρεύτηκε έναν αγρότη. Έτσι διαλύθηκε το μοναστήρι, ενώ οι κάτοικοι της περιοχής εξακολουθούν να αναρωτιούνται πώς γίνεται μια θεά να παντρεύεται έναν θνητό. Το υψόμετρο συνεχίζει να ανεβαίνει και οι κινήσεις μας γίνονται δυσκολότερες: έχουμε αφήσει πίσω τα 3.700 μέτρα και κατευθυνόμαστε προς τα 5.500.

Στην κορυφή του λόφου βρίσκεται το φρούριο Τσογκ, το οποίο λεηλάτησαν οι Κινέζοι και σήμερα παραμένει κλειστό. Από αυτό το σημείο περνούσαν τα καραβάνια που έρχονταν από το Σικίμ και το Μπουτάν, μεταφέροντας εμπορεύματα που το Θιβέτ διέθετε στους εμπόρους, όπως δερμάτινα προϊόντα, μάλλινα, λεπτά υφάσματα και χαλιά. Στο τελωνείο του κάστρου συγκεντρωνόταν το χρήμα, ενώ η έκδοση αδειών για μετακινήσεις ήταν δύσκολη υπόθεση. Εκεί έγιναν, το 1904, οι μάχες με τους Άγγλους που είχαν φτάσει από την τότε αγγλική Ινδία, στην πρώτη απόπειρα κατάληψης της χώρας. Οι ντόπιοι έβγαζαν κρυφά από τους τάφους, τη νύχτα, τους Θιβετιανούς που είχαν σκοτώσει και θάψει οι Άγγλοι, ώστε να τους γίνει ουράνια ταφή.

Η διαδρομή προς τα βουνά γίνεται με στάσεις για να θαυμάσουμε καταρράκτες, παγετώνες και πανύψηλες κορυφές, με την ψηλότερη να φτάνει τα 7.200 μέτρα. Στη διαδρομή συναντάμε επίσης γιακ και θιβετιανά σκυλιά μαστίφ, που έχουν πλέον μετατραπεί σε τουριστικά αξιοθέατα, σημάδι των καιρών.

Κάθε ταξιδιώτης αναρωτιέται τελικά: ποιος είναι ο λόγος που ήρθε στο Θιβέτ;

Η απάντηση βρίσκεται στην απαράμιλλη φύση, στα ψηλότερα βουνά του κόσμου και στα εντυπωσιακά σύννεφα που κινούνται με ιλιγγιώδη ταχύτητα πάνω από τις κορυφές, αλλά και στα θιβετιανά μοναστήρια.

Από την αρχή της ιστορίας του, το Θιβέτ είναι θεοκρατούμενη χώρα και ακολουθεί μια ξεχωριστή σχολή του Βουδισμού.

Πρώτος σταθμός μας είναι το μοναστήρι Πελκόρ, γνωστό και ως το μοναστήρι των χιλίων εικόνων. Οι αίθουσές του είναι γεμάτες απεικονίσεις του Βούδα Μαιτρέγια, του χαμογελαστού Βούδα του μέλλοντος. Στο συγκεκριμένο μοναστήρι το Τάντρα εκφράζει μια θρησκευτική κατεύθυνση που λατρεύει την έκσταση, η οποία πηγάζει από τον διάχυτο ερωτισμό του Σύμπαντος.

Προμηθευόμαστε Μάλα και άλλα λατρευτικά αντικείμενα, τα οποία έχουν «διαβαστεί» από τους μοναχούς και θυμίζουν πολύ το Άγιο Όρος. Έπειτα περπατάμε στην κεντρική αυλή του μοναστηριού και στα δρομάκια του Γκιαντσέ, που παραμένουν όμορφα και έχουν γλιτώσει, προς το παρόν, από την κινεζική λαίλαπα.

Αφού αγοράσουμε Μάλα και διάφορα λατρευτικά αντικείμενα, «διαβασμένα» από τους μοναχούς και πολύ κοντά σε όσα συναντά κανείς στο Άγιο Όρος, κάνουμε βόλτα στην αυλή του μοναστηριού και στους δρόμους του Γκιαντσέ. Είναι όμορφοι δρόμοι, που μέχρι στιγμής έχουν ξεφύγει από την κινεζική λαίλαπα.

Το Θιβέτ έχει αλλάξει σε απίστευτο βαθμό. Ρωτώ τον αρχηγό της ομάδας ποια είναι η δική του πρόβλεψη για την εικόνα της χώρας σε δέκα χρόνια.

«Κινέζικο θεματικό πάρκο», απαντά. Όποιος επιθυμεί να γνωρίσει ό,τι έχει απομείνει από το αυθεντικό Θιβέτ, μπορεί να το κάνει μέσα στα επόμενα πέντε χρόνια. Ύστερα, δεν θα είναι δυνατό.

Μετά την πρώτη γνήσια εμπειρία μας με τους μοναχούς και τους πιστούς, ξεκινάμε για το Σιγκάτσε και τα μοναστήρια Τασιλούμπο, Ντρέπουγκ και Σέρα.

Μιλώντας για το θεοκρατικό κράτος του Θιβέτ, είναι απαραίτητο να αναφερθούμε και στον Δαλάι Λάμα.

Ο σημερινός ηγέτης του Θιβέτ, που ζει εξόριστος στην Ινδία, είναι ο 14ος και γεννήθηκε σε αγροτική οικογένεια. Σύμφωνα με την πίστη του ιερατείου, κάθε νέος Δαλάι Λάμα αποτελεί μετενσάρκωση του Σιντάρτα Γκαουτάμα, δηλαδή του Βούδα, και λειτουργεί ως σύνδεσμος ανάμεσα στο παρελθόν και το μέλλον. Έτσι, ενώνει τη Νιρβάνα με τη δράση, θεωρείται πνευματικός ηγέτης ολόκληρου του κόσμου και τιμήθηκε με το Νόμπελ Ειρήνης το 1989.

Ο 13ος πέθανε το 1933 και οι αξιωματούχοι ξεκίνησαν να αναζητούν σε όλη τη χώρα τα σημάδια που θα τους οδηγούσαν στον επόμενο ηγέτη-Θεό. Όταν έφτασαν σε μια λίμνη, παρατήρησαν ιριδισμούς και πτυχώσεις στην επιφάνειά της, διάβασαν τα γράμματα Α Κ Μ και είδαν έναν ναό με χρυσοστομίδη στέγη, δίπλα σε ένα φτωχικό αγροτόσπιτο. Τέσσερα χρόνια αναζήτησης οδήγησαν στον ναό, στο σπίτι και σε ένα μικρό παιδί που βρισκόταν στην αυλή. Στη συζήτηση μαζί τους, το παιδί υπέδειξε ποιος ήταν ο επικεφαλής, είπε τα ονόματα των παρευρισκομένων χωρίς να τους ξέρει και πέρασε δοκιμασίες. Αναγνώρισε τα αυθεντικά αντικείμενα που συνδέονταν με τον προκάτοχό του, ξεχωρίζοντάς τα από πρόσφατα αντίγραφα, και ανακηρύχθηκε στη Λάσα 14ος Δαλάι Λάμα, με το όνομα Ίντσε Γιάντσου, που σημαίνει «Ωκεανός Σοφίας».

Ο νέος ηγέτης ανήκει στο τάγμα των μοναχών Γκελούκπα, των «κίτρινων καπέλων», και αναλαμβάνει τόσο την πολιτική όσο και τη θρησκευτική ηγεσία του Θιβέτ. Οι γονείς του έχουν τη δυνατότητα να τον βλέπουν μόνο μία φορά τον μήνα, ενώ ο ίδιος περνά μια ιδιαίτερα απαιτητική εκπαίδευση. Το παιδί βρίσκεται ουσιαστικά σε ένα χρυσό «κλουβί», την Ποτάλα, την ώρα που όλα τα μέλη της οικογένειάς του καταλαμβάνουν αμέσως σημαντικές θέσεις στην ιεραρχία. Το 1951 και το 1959 σημαδεύονται από τον περιορισμό της αυτονομίας και τις κινεζικές εισβολές, με αποτέλεσμα ο Δαλάι Λάμα να καταφύγει στην ινδική Νταραμσάλα. Τον ακολούθησαν 100.000 Θιβετιανοί.

Στο σημείο αυτό, με την ανοχή της Ινδίας και υπό καλές συνθήκες διαμονής, σχηματίζεται νέα κυβέρνηση. Η μυστική διαφυγή του προκαλεί την οργή των Κινέζων, οι οποίοι εξαπολύουν πογκρόμ, αφήνοντας χιλιάδες εξόριστους Θιβετιανούς νεκρούς και εξαναγκάζοντας μεγάλο τμήμα του πληθυσμού σε καταναγκαστική εργασία. Επιβάλλονται μικτοί γάμοι, ενώ υπάρχει σχέδιο δημογραφικής αλλοίωσης του Θιβέτ, το οποίο έχει ήδη υλοποιηθεί. Μάλιστα, πρόσφατα ο Κινέζος πρόεδρος επισκέφθηκε την περιοχή και τον υποδέχτηκαν ντόπιοι με χορούς και ενθουσιασμό, σε μια εικόνα που παρουσιάστηκε ως «αυθόρμητη».

Από τη θεοκρατία, η χώρα πέρασε στον επίσημο αθεϊσμό του Κομμουνιστικού Κόμματος της Κίνας. Παρότι υποτίθεται πως οι κάτοικοι μπορούν να ασκούν ελεύθερα τη θρησκεία τους, η καταπίεση είναι εξαιρετικά έντονη. Πλέον, αρνούνται στον 90χρονο Δ.Λ. να επιλέξει τον διάδοχό του, έπειτα από την ενδελεχή έρευνα που ακολουθούνταν ανέκαθεν, και επιδιώκουν να τον ορίσουν οι ίδιοι οι Κινέζοι.

Στα 90 του, ο Δ.Λ. εξακολουθεί να γεμίζει στάδια σε όλο τον κόσμο και να συγκεντρώνει τη στήριξη σημαντικών προσωπικοτήτων, ανάμεσά τους ο Ρίτσαρντ Γκιρ και ο Μπραντ Πιτ. Έχει δηλώσει πως ο 15ος ΟΕ Δ.Λ. δεν πρόκειται να γεννηθεί σε κατεχόμενη χώρα. Έτσι, είναι σαφές πως θα ανακηρύξει διάδοχο από την ινδική Νταραμσάλα.

Τα γνωμικά του είναι εξαιρετικά, ενώ ο ίδιος παραμένει ένας γλυκός και μειλίχιος άνθρωπος, με υπέροχη παρουσία και εντυπωσιακή ενόραση.

Η διαδρομή μας οδηγεί στο Ξιγκάτσε, τη δεύτερη μεγαλύτερη πόλη του Θιβέτ. Βρίσκεται στα 3.900 μέτρα, μέσα σε όμορφη κοιλάδα, και συνδέεται με το Νεπάλ και το ιερό όρος Καϊλάς, για το οποίο μιλήσαμε νωρίτερα.

Η πόλη άρχισε να αναπτύσσεται μετά την παρακμή του Γκιαντσέ και ξεχωρίζει για το μοναστήρι Τασιμούμπο, όπου ζουν 60 μοναχοί και λειτουργούν 4 κολλέγια Ταντρικής διδασκαλίας. Εδώ διατηρείται ακόμη, έστω και καλυμμένη, η παλιά θρησκεία των θεοτήτων Μπον, όπως και η φατρία των Κόκκινων καπέλων, που προσδοκούσε να πάρει την εξουσία από τα Κίτρινα καπέλα, στα οποία ανήκει ο σημερινός Δ.Λ..

Το μοναστήρι αποτελούσε ανέκαθεν την έδρα του Πάντσε Λάμα, δεύτερου στην ιεραρχία, ο οποίος παραμένει μεγάλος δάσκαλος ακόμη και σήμερα. Πρόκειται για ένα εντυπωσιακό συγκρότημα που θυμίζει πολιτεία: έχει στενά σοκάκια, χαμηλά σπίτια με αυλές, ιερατικές σχολές και βωμούς ανάμεσα στους καπνούς, καθώς και σκάλες χτιστές και ξύλινες και ατέλειωτους, δαιδαλώδεις διαδρόμους. Εδώ κυριαρχούν οι γήινες αποχρώσεις, ενώ τα μικρά κουρτινάκια του Θιβέτ καλύπτουν εν μέρει παράθυρα και πόρτες παντού.

Ο Βούδας Μαϊτρέγια εμφανίζεται παντού σε στάση διδασκαλίας, ενώ το όχημα προς τη Νιρβάνα και το σύνθημα του μοναστηριού είναι “Περισσότερη γνώση, λιγότερο Εγώ”. Στα μαυσωλεία βρίσκονται οι προηγούμενοι Δ.Λ., με τα σώματά τους θαμμένα σε αλάτι, και οι χώροι είναι στολισμένοι με τιρκουάζ σβάστικες και μυστικιστικά σύμβολα που, όπως πιστεύεται, μεταδίδουν δύναμη. Ζω μια μοναδική εμπειρία, όταν, μακριά από το υπόλοιπο πλήθος, στέκομαι μπροστά σε έναν βωμό με αποπνικτική μυρωδιά βρωμιάς.

Πρόκειται για τα αφιερωματικά καντήλια που βρίσκονται μπροστά στα αγάλματα του Βούδα και του Ράμα μέσα στον ναό. Πολλά από αυτά έχουν διάμετρο ένα μέτρο, και οι πιστοί έρχονται για να τιμήσουν τις θεότητες, φέρνοντας θερμός με λιωμένο βούτυρο από γιακ ή πηχτό, στερεό βούτυρο από το ίδιο ζώο. Ο μοναχός κρατά ένα μικρό μέρος από την προσφορά, ώστε ο πιστός να μπορέσει να συνεχίσει στον διπλανό ναό, στην επόμενη Στούπα και ούτω καθεξής.

Το βούτυρο λιώνει κάτω από τα παπούτσια μου και η μυρωδιά του ταγγισμένου λίπους έχει ποτίσει τις πολύχρωμες κουρτίνες, τα δοκάρια της οροφής και όσα απέμειναν από την καταστροφική Πολιτιστική Επανάσταση της χήρας του Μάο. Οι καλόγεροι ψάλλουν “μάντρα”, ενώ η ευλάβεια των πιστών και του μοναχού με αφήνει αποσβολωμένο σε μια γωνιά, να παρακολουθώ τη λατρεία. Όλα τελούνται με αφοσίωση και ευγένεια. Είναι μια στιγμή μοναδική.

Η πίστη είναι αισθητή σε κάθε γωνιά. Συναντάμε ανθρώπους όλων των ηλικιών, ενώ όσοι έχουν πιο σκούρα πρόσωπα είναι γνήσιοι Θιβετιανοί.

Στο κέντρο του μοναστηριού Τασιλούμπο υπάρχουν επίσης δύο σημεία όπου τελούνταν ουράνιες ταφές, πριν από την ίδρυση του μοναστηριού.

Εδώ συναντάμε ένα έθιμο που κάνει κάθε Ευρωπαίο και Δυτικό να ανατριχιάζει.

Πριν από αιώνες, κάθε φορά που πέθαινε κάποιος, το τελετουργικό που ακολουθούσε λάμβανε χώρα πάνω σε αυτόν τον βράχο.

Στο Θιβέτ, το πτώμα θεωρείται απλώς ένα δέρμα, αφού η ψυχή έχει ήδη φύγει προς τα ψηλά.

Το πτώμα μεταφέρεται στην κορυφή ενός λόφου από μέλη της κατώτατης κάστας, οι οποίοι κληρονομούν το ίδιο επάγγελμα από γενιά σε γενιά. Εκεί, ένας μοναχός —ή, στην καλύτερη περίπτωση, ένας Λάμα— διαβάζει πάνω από το σώμα, το οποίο στη συνέχεια γίνεται μέρος του οικοσυστήματος με τον ακόλουθο τρόπο:

Στην ιερή πέτρα (στη φωτογραφία πιο πάνω) το σώμα τεμαχίζεται με τσεκούρια, πριόνια και σφυριά. Τα κόκκαλα ανακατεύονται με κριθάρι και οι σάρκες απλώνονται, ενώ όσοι τελούν την ταφή ανάβουν μια φωτιά. Οι στήλες καπνού προσελκύουν τα όρνεα, που κατασπαράζουν ό,τι έχει απομείνει από το πτώμα!

Δεν υπάρχει αρκετή ξυλεία ούτε για να καεί το σώμα ούτε για να ταφεί σε φέρετρο, με αποτέλεσμα αυτές οι επιλογές να είναι απαγορευτικές.

Επιπλέον, με το θερμόμετρο στους μείον 30 βαθμούς Κελσίου, κανένα πτώμα δεν αποσυντίθεται. Καύση προβλέπεται μόνο για τους Λάμα, ενώ τα πολύ μικρά παιδιά θάβονται στο χώμα. Ας θυμηθούμε, άλλωστε, ότι βασική αρχή του Βουδισμού είναι η παροδικότητα.

Η Ουρανία ταφή εξακολουθεί να γίνεται μέχρι και σήμερα, μακριά όμως από τα βλέμματα των τουριστών και των αγνώστων. Γύρω από το σημείο της τελετής κυματίζουν τα Θαρτσόκ, οι χαρακτηριστικές σημαίες που σηματοδοτούν τα όρια μιας ιερής περιοχής.

Παλαιότερα, τα πτώματα ρίχνονταν στις λίμνες και τα έτρωγαν τα ψάρια. Η πρακτική αυτή απαγορεύτηκε αυστηρά από τις κινεζικές αρχές.

Στο μοναστήρι βλέπουμε γυναίκες να καταφθάνουν με Τότσια στο πρόσωπο, ένα καλλυντικό για προστασία από τον ήλιο που παρασκευάζεται με βούτυρο, γάλα και ρίζες.

Ένα γνώρισμα που αποδίδεται στους κατοίκους της χώρας είναι ότι δεν πλένονται ποτέ.

Όσοι νομάδες εξακολουθούν να ζουν σε υψόμετρο 5.000 μέτρων θεωρούν ότι μια ποσότητα βρωμιάς προστατεύει υγιεινά το δέρμα απέναντι στο δριμύ κρύο. Όταν έρχεται η ώρα του ύπνου, μπαίνουν στη σκηνή από δέρμα γιακ, βγάζουν τα ρούχα τους και ξαπλώνουν σε μακριούς υπνόσακκους από το τρίχωμα του ζώου. Όλη η οικογένεια κοιμάται γυμνή μαζί, μέσα στους υπνόσακκους. Στο κέντρο της σκηνής καίνε όλη τη νύχτα μισοστεγνωμένα περιττώματα γιακ, τη μοναδική διαθέσιμη καύσιμη ύλη. Για να καθαρίσουν τα χειμωνιάτικα ρούχα τους, οι Θιβετιανοί τα θάβουν για 10 μέρες στη λάσπη κοντά στο ποτάμι. Έπειτα τα βγάζουν, τα στεγνώνουν, τα χτυπούν με ένα ξύλο και τα φορούν ξανά, μαζί με τα υπολείμματα λάσπης.

Οι γυναίκες των Θιβετιανών περιγράφονται ως οι λιγότερο υστερικές στον κόσμο, καθώς η κοινωνία τους δίνει το δικαίωμα να κοιμούνται με όποιο αρσενικό μέλος της οικογένειας επιθυμούν.

Σε αυτό το σημείο αξίζει να αναφερθούμε συνοπτικά στον Θιβετιανό Βουδισμό.

Ο Βουδισμός έφτασε στο Θιβέτ από την Ινδία τον 8ο αιώνα. Αποτελούσε ένα σύνθετο σύστημα τελετουργιών και «μαγικών», με τελικό στόχο την επίτευξη της Νιρβάνα. Το συγκεκριμένο ρεύμα καταγράφηκε σε βιβλία που ονομάζονται τάντρες, γι’ αυτό και πήρε την ονομασία ταντρισμός. Ο πιστός αξιοποιεί δύο πρακτικές: διαλογίζεται πάνω σε συμμετρικές εικόνες, τα μάνταλα, και επαναλαμβάνει αδιάκοπα ιερές φράσεις.

Η θρησκεία που κυριάρχησε στο Θιβέτ συνδύασε τις διδασκαλίες του ταντρισμού με εκείνες του Μαχαγιάνα (το μεγάλο όχημα – αναφορά, καθώς η διδασκαλία ντάρμα νοείται ως σχέδιο ή πλοίο που μεταφέρει τους ανθρώπους από τον ωκεανό του πόνου στη Νιρβάνα).

Στο Θιβέτ οι πνευματικοί ηγέτες, οι λάμα, ανέπτυξαν ακόμη περισσότερο αυτή τη θρησκευτική παράδοση.

Οι Λάμα προέρχονται από διαφορετικές σχολές και μοναστήρια, από όσα τουλάχιστον δεν κατέστρεψαν οι Κινέζοι. Ανάμεσα στις αποστολές τους είναι να καθοδηγούν το πνεύμα του νεκρού στη διαδρομή από τον θάνατο προς την αναγέννηση. Αφιερώνονται κυρίως στην πνευματική άσκηση. Παράλληλα, λατρεύονται τα λείψανα των Δαλάι Λάμα: μετά την αποτέφρωση, η τέφρα αναμειγνύεται με λάσπη, χύνεται σε καλούπι και τοποθετείται σε λειψανοθήκες.

Μοναστήρια που άντεξαν, όπως το Τασιλούμπο, το Ντρέπουγκ —το μεγαλύτερο σήμερα, με 600 μοναχούς— και το Σέρα, όπου έχουν απομείνει 200 από τους 7.000 μοναχούς που είχε, διαθέτουν ναούς και σχολές ταντρικής θεολογίας. Στο Σέρα διδάσκεται επίσης η αρχαία θρησκεία Μπον.

Εκεί οι μοναχοί εξασκούνται στον θεολογικό διάλογο. Η διαδικασία ξεκινά όταν κάποιος χτυπά τις παλάμες του και απευθύνει ερώτηση στον «αντίπαλό» του. Οι μεγαλύτεροι μοναχοί παρακολουθούν και εκτιμούν ιδιαίτερα μια απάντηση που είναι γρήγορη, ακριβής και σαφής.

Πρόκειται για μια μορφή διαλεκτικής που προσέφερε ένα πραγματικά εντυπωσιακό θέαμα, με τους νεαρούς μοναχούς συγκεντρωμένους και αφοσιωμένους στη διαδικασία.

Ήταν από τις πιο όμορφες εικόνες που είδα σε αυτό το τόσο γοητευτικό ταξίδι.

Και σε αυτό το σημείο ας προσθέσουμε και λίγη γεωπολιτική.

Η ξεχωριστή αυτή χώρα έζησε επί χίλια χρόνια ακολουθώντας την πρακτική της «μη βίας» και βασιζόμενη στην αντιπαλότητα των ισχυρών δυνάμεων της περιοχής, που την εποφθαλμιούσαν. Παρέμεινε προσηλωμένη στο θεοκρατικό κράτος και στη λατρεία του ΔΛ. Οι Μογγόλοι, στους οποίους οφείλονται τα υπέροχα χρώματα της χώρας, προστάτευσαν το Θιβέτ και έκαναν τους Δ.Λ. πρίγκιπές τους. Στα 1500 μ.Χ., η κινεζική δυναστεία των Χαν, που εξακολουθεί να κυριαρχεί σήμερα, είχε κοινά σύνορα με το Θιβέτ και τα σεβάστηκε.

Με το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου το 1945 και την επικράτηση του Μάο Τσε Τουγκ, επικεφαλής των Κινέζων κομμουνιστών, το 1949, άρχισε η πρώτη και η δεύτερη φάση προσάρτησης του Θιβέτ ως αυτόνομης κινεζικής επαρχίας. Η Κίνα αντιλήφθηκε πόσο σημαντικό ήταν το Θιβέτ, μαζί με τους ορεινούς όγκους του Καρακόρουμ και των Ιμαλαΐων. Η σύγκρουση με την Ινδία στα βουνά, το 1962, υπέδειξε στους Κινέζους την ιδέα ενός «δεύτερου Σινικού τείχους», ενώ παράλληλα έγινε σαφές πως το Θιβέτ αποτελούσε τον υδάτινο Πύργο της Κίνας. Εδώ βρίσκονται οι πηγές του Μεκόνγκ, του Γιαγκτσέ και του Κίτρινου ποταμού. Αν η χώρα δεν ενσωματωνόταν στην Κίνα, τον πρώτο λόγο θα είχε η Ινδία.

Και σύντομα θα αντιμετώπιζε και η ίδια έλλειψη νερού. Η Κίνα κατασκεύασε οδικό δίκτυο και σιδηρόδρομο, ενώ ξεκίνησε τον εποικισμό του Θιβέτ, όπου σήμερα το 60% του πληθυσμού είναι Κινέζοι. Ακολούθησαν διαδοχικές εξεγέρσεις με πολλά θύματα, ενώ η ηγετική μορφή της άλλοτε ανεξάρτητης χώρας βρίσκεται στα βουνά της Ινδίας, χωρίς ουσιαστική πιθανότητα επιστροφής. Το 2018 σημειώθηκε σύγκρουση με την Ινδία στις κορυφές των Ιμαλαΐων και ο ορυκτός πλούτος του Θιβέτ αξιοποιείται πλήρως.

Ήταν ένα ταξίδι με έντονη επίδραση, που εξακολουθείς να αισθάνεσαι ακόμη και μέρες μετά την επιστροφή στην καθημερινότητα. Μένουν στη μνήμη τα τοπία με τα εντυπωσιακά βουνά, τους παγετώνες μόνιμα παγωμένου εδάφους και τα μοναστήρια του ταντρικού βουδισμού, καθώς και η τουριστική αλλά ανυπέρβλητη Ποτάλα. Θυμάμαι τους μοναχούς να ξεκουκκίζουν το μάλα και να ψιθυρίζουν «Ομ Μάνι Πάντμε Χούμ», με την ελπίδα για ένα καλύτερο αύριο που, λογικά, δεν θα έρθει ποτέ…

Το προσδόκιμο ζωής, που ήταν 43 χρόνια, έχει φτάσει πλέον τα 68 υπό την κινεζική κατοχή. Αν η ευημερία μετριέται με αυτόν τον δείκτη, τότε το Θιβέτ ευημερεί. Ωστόσο, τι σημαίνει αυτό για μια χώρα όπου η πνευματικότητα σβήνει, ενώ το κέρδος —ο νέος θεός της ανθρωπότητας και ιδίως της δήθεν κομμουνιστικής, αλλά στην πραγματικότητα πλήρως καπιταλιστικής Κίνας— έχει κατακτήσει τις δομές της;

Από την ινδική Νταραμσάλα, ο Δαλάι Λάμα κοιτάζει τις κορυφές της πατρίδας του. Εμείς, από την πλευρά μας, δηλώνουμε γοητευμένοι από όσα ζήσαμε στον πολύχρωμο και πνευματικό κόσμο του Θιβέτ.

• Ο Κωνσταντίνος Σφήκας είναι ξεναγός και δημοσιογράφος της Unesco.