Δυτικά Βαλκάνια: Ένα δεκαήμερο ταξίδι αυτογνωσίας και αναθεώρησης στερεοτύπων
Ο Χρήστος Ράμμος και η Ειρήνη Παπαγεωργίου περιγράφουν ένα 10ήμερο, κουραστικό αλλά διδακτικό ταξίδι στα Δυτικά Βαλκάνια, με 10 διανυκτερεύσεις σε διαφορετικά ξενοδοχεία.

Το δεκαήμερο οδοιπορικό στα Δυτικά Βαλκάνια γίνεται αφορμή για αυτογνωσία και επανεξέταση στερεοτύπων, μέσα από την επίσκεψη στη Βόρεια Αλβανία, το Κόσοβο, το Μαυροβούνιο, τη Βοσνία Ερζεγοβίνη και το Ντούμπροβνικ. Στο επίκεντρο βρίσκονται η εντυπωσιακή φύση, η κοινή ιστορική διαδρομή και οι ισχυρές αντιθέσεις της περιοχής: τα οθωμανικά και μεσαιωνικά μνημεία που έχουν διασωθεί συνυπάρχουν με τα ίχνη πολέμων, διχασμών και άναρχης τουριστικής ανάπτυξης. Η γνωριμία με τους γείτονες, καταλήγει ο αρθρογράφος, είναι και ένας τρόπος για τους Έλληνες να καταλάβουν καλύτερα τον εαυτό τους.
Πιο αναλυτικά
Λέξεις: Χρήστος Ράμμος
Πριν από λίγες ημέρες επιστρέψαμε με την Ειρήνη Παπαγεωργίου από ένα δεκαήμερο ταξίδι στα Δυτικά Βαλκάνια. Ήταν μια ιδιαίτερα κουραστική διαδρομή, αφού κάθε βράδυ μέναμε σε διαφορετικό ξενοδοχείο, αλλά παράλληλα αποδείχθηκε διδακτική, μορφωτική και γεμάτη εμπειρίες. Πρόκειται για έναν προορισμό που παραμένει ελάχιστα γνωστός στους περισσότερους από εμάς και συχνά υποτιμάται, με αφετηρία —κατά τη γνώμη μου— ένα αδικαιολόγητο αίσθημα ελληνικής υπεροχής.
Η διαδρομή περιλάμβανε τη Βόρεια Αλβανία, το Κόσοβο, το Μαυροβούνιο, τη Βοσνία Ερζεγοβίνη και, στην Κροατία, αποκλειστικά το Ντούμπροβνικ.
Η επαφή με τους γείτονές μας μάς φέρνει πιο κοντά και στην κατανόηση του εαυτού μας· κάτι που εμείς οι Έλληνες δεν κάνουμε. Μπορεί να έχουμε επισκεφτεί το Παρίσι, αλλά συνήθως η γνωριμία μας περιορίζεται στις Galeries Lafayette, στο Printemps, στη Disneyland, στον πύργο του Άιφελ, στα Ηλύσια Πεδία και στην Αφροδίτη της Μήλου ή τη Νίκη της Σαμοθράκης, ίσως και σε μια διαδρομή με bateau-mouche στον Σηκουάνα. Αντίστοιχα, στο Λονδίνο οι περισσότεροι βλέπουν την Oxford Street, τα μάρμαρα του Παρθενώνα στο Βρετανικό Μουσείο και την αλλαγή φρουράς στο Μπάγκινχαμ. Η ενδοχώρα μας, ωστόσο, μένει συχνά έξω από την εξερεύνησή μας. Ίσως να φταίει ένα παραπλανητικό, «νεοπλουτίστικο» αίσθημα ευρωπαϊκής ταυτότητας, που μας κάνει να θέλουμε να απωθήσουμε τη βαλκανική —και, ως έναν βαθμό, αναγκαστικά οθωμανική— προϊστορία μας, καθώς και την κοινή ιστορική πορεία με τους γείτονες.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΗThe Durrells στην Κέρκυρα: Πού γυρίστηκε και τι είναι αληθινό;
Σε κάθε χώρα της περιοχής η φύση εντυπωσιάζει: απέραντα πράσινα ορεινά και πεδινά τοπία, δάση με πανύψηλα δέντρα, ποτάμια, λίμνες και στενά φαράγγια με καταρράκτες. Δεν είδα πουθενά καμένη δασική έκταση, ενώ ξεχωρίζει και το άφθονο πράσινο μέσα στις πόλεις. Αρκετά αστικά κέντρα έχουν διαφυλάξει την ιστορική τους όψη καλύτερα από την Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη. Τζαμιά, γεφύρια, μεντρεσέδες, ιμαρέτ, μπεζεστένια και μιναρέδες διατηρούνται και έχουν αποκατασταθεί, με τη συμβολή της Τουρκίας, η οποία χρηματοδοτεί γενναιόδωρα τις αναστηλώσεις και τις αναπαλαιώσεις. Το ίδιο συμβαίνει όχι μόνο σε χώρες με μουσουλμανική πλειονότητα, όπως η Αλβανία και το Κόσοβο, ή στην κροατομουσουλμανική συνιστώσα της Βοσνίας Ερζεγοβίνης, αλλά και σε ορθόδοξα χριστιανικές περιοχές, όπως το Μαυροβούνιο και η Republika Srpska, η σερβική ομόσπονδη οντότητα της Βοσνίας Ερζεγοβίνης.
Και κάτι ακόμη, εξίσου σημαντικό: σε όλες αυτές τις χώρες υπάρχουν πολλοί πεζόδρομοι, στους οποίους οι οδηγοί δείχνουν σεβασμό. Μόλις ένας πεζός πατήσει σε διάβαση, τα αυτοκίνητα σταματούν αμέσως και περιμένουν. Δεν χρειάζεται να γίνουν συγκρίσεις με όσα συμβαίνουν εδώ, ιδιαίτερα στην Αθήνα.

Στο παρελθόν, η Βοσνία Ερζεγοβίνη αποτελούσε χαρακτηριστικό παράδειγμα επιτυχημένης συνάντησης πολιτισμών και ειρηνικής πολυπολιτισμικής συνύπαρξης ανάμεσα σε Ορθόδοξους και Καθολικούς χριστιανούς, Μουσουλμάνους, Εβραίους και άλλες κοινότητες. Ένας σκληρός εμφύλιος πόλεμος, όμως, κατέστρεψε αυτό το υπόδειγμα. Δυστυχώς, εκείνη η πραγματικότητα έχει πλέον χαθεί.
Σήμερα παραμένουν οι διαχωριστικές γραμμές, μαζί με τα τραύματα από τις σφαγές και το μίσος. Οι Σέρβοι, ειδικότερα, έχουν περιοριστεί στη δική τους ζώνη στη Βοσνία, ενώ από το Κόσοβο έχουν αποχωρήσει όλοι, με εξαίρεση ένα μικρό κομμάτι γύρω από τη Μιτρόβιτσα. Η Βοσνία Ερζεγοβίνη στερείται ουσιαστικής ενότητας και ενιαίας κυριαρχίας και εξακολουθεί να υπάρχει ως κράτος μόνο υπό την πίεση ξένων δυνάμεων, κυρίως της Δύσης. Στο Κόσοβο, πάλι, η ηρεμία διατηρείται και τα μεσαιωνικά σερβικά μοναστήρια προστατεύονται χάρη στην παρουσία των Κυανόκρανων του ΟΗΕ.

Από το Ντούμπροβνικ συνεχίσαμε οδικώς προς το Σαράγεβο, περνώντας από το σερβικό Τρέμπινιε. Στη συνέχεια διασχίσαμε το φαράγγι του ποταμού Νερέτβα και επισκεφτήκαμε το Počitelj, με οθωμανική και βαλκανική αρχιτεκτονική, σκαρφαλωμένο σε έναν καταπράσινο λόφο με κάστρο στην κορυφή. Ακολούθησε το γνωστό Μόσταρ, μουσουλμανοκροατικό, με το περίφημο οθωμανικό γεφύρι του 1557 πάνω από τον Νερέτβα. Οι Κροάτες το βομβάρδισαν και το κατέστρεψαν το 1993, στη διάρκεια του γιουγκοσλαβικού εμφυλίου· ανακατασκευάστηκε το 2004, αλλά δεν απέκτησε ξανά την ομορφιά που του είχε χαρίσει η πατίνα των αιώνων. Τελευταίος σταθμός ήταν το Κόνιτς, όπου βρίσκεται ένα ακόμη οθωμανικό γεφύρι, χτισμένο το 1682-1683.

Τίρανα – Αλβανία

Μια πόλη γεμάτη ζωή, αλλά δίχως ιδιαίτερη ταυτότητα ή ιστορικές μνήμες.
Για 45 χρόνια κυριάρχησε ένας ακραίος σταλινισμός και στη συνέχεια επικράτησε μια εξίσου καταστροφική λογική του γιγαντισμού και της άναρχης, νεοπλουτίστικης οικοδόμησης. Αμέτρητοι πανύψηλοι ουρανοξύστες υψώνονται πλάι στο κέντρο της πόλης, που είναι εμπνευσμένο από τον Μουσολίνι, και της δίνουν την όψη ενός βαλκανικού Midwest.
Στα θετικά της πόλης είναι το πολύ πράσινο, αλλά και ορισμένοι ευρύχωροι, δενδροφυτεμένοι δρόμοι — στοιχεία που λείπουν πολύ από την Αθήνα.




Κόσοβο
Γκρατσάνιτσα

Ο κυριότερος, ίσως και ο μόνος, λόγος για ένα ταξίδι στο Κόσοβο είναι τα υπέροχα σερβικά μοναστήρια και τα μετόχια τους.
Ανήκουν στον 13ο και, κυρίως, στον 14ο αιώνα και εκφράζουν τη σερβική εκδοχή της Παλαιολόγειας Αναγέννησης. Την είσοδο ελέγχουν οι ειρηνευτικές δυνάμεις του ΟΗΕ και τα μοναστήρια βρίσκονται υπό την προστασία τους, εξαιτίας της γνωστής έχθρας ανάμεσα σε Αλβανούς και Σέρβους.
Η Γκρατσάνιτσα, κοντά στην Πρίστινα.




Ντέτσανι

Ένα ακόμη σερβικό μοναστήρι του 13ου και 14ου αιώνα στο Κόσοβο, μέσα σε ένα πανέμορφο ορεινό και δασωμένο τοπίο.
Ενώ το εσωτερικό του είναι αμιγώς βυζαντινό, το καθολικό φέρει γνωρίσματα δυτικού ρομανικού ρυθμού, λόγω της εγγύτητας με τη Δαλματία.




Πατριαρχικό Μοναστήρι του Ιπεκίου (Πετς)

Το τρίτο σερβικό μοναστήρι του Κοσόβου, από τον 13ο – 14ο αιώνα, βρίσκεται σε ένα υπέροχο ορεινό τοπίο, δίπλα σε ποτάμι.
Εδώ σώζονται τα κατάλοιπα του μεσαιωνικού σερβικού Πατριαρχείου του Pecs, γνωστού και ως Πατριαρχείο του Ιπεκίου.



Πρίζρεν – Κόσοβο

Το 1878, σε αυτή την πόλη γεννήθηκε η ιδέα της δημιουργίας ανεξάρτητου αλβανικού κράτους.
Σε αντίθεση με την Πρίστινα, που θυμίζει ένα τεράστιο βαλκανικό εμπορικό κέντρο, το Πρίζρεν είναι η μοναδική πόλη στο Κόσοβο που διατηρεί ιστορική φυσιογνωμία, με οθωμανικό χαρακτήρα.
Το ποτάμι που διασχίζει την πόλη περνά κάτω από μια τοξωτή γέφυρα, ενώ το Πρίζρεν απλώνεται στις πλαγιές ενός καταπράσινου βουνού. Εκεί βρίσκεται και η υπέροχη σερβική εκκλησία της Παναγίας Ελεούσας (Ljeviska), αν και το εσωτερικό της έχει φθαρεί αρκετά.



Σκόδρα – Αλβανία

Η Σκόδρα είναι η σημαντικότερη πόλη στον βορρά της Αλβανίας.
Απλώνεται στις όχθες μιας τεράστιας λίμνης, την οποία μοιράζονται Αλβανία και Μαυροβούνιο, ενώ την περιβάλλουν και δύο μεγάλοι ποταμοί μαζί με τους παραποτάμους τους.
Το κάστρο της Rozafa, που χρονολογείται στον 14ο αιώνα, δεσπόζει στην κορυφή ενός απότομου λόφου πάνω από την πόλη. Από εκεί η θέα προς τη Σκόδρα και την ευρύτερη περιοχή είναι μοναδική.


Πρόκειται για την πιο «ιταλική» και «ευρωπαϊκή» πόλη της Αλβανίας, αλλά και για εκείνη με τον λιγότερο βαλκανικό χαρακτήρα.




Ντούμπροβνικ – Κροατία

Από το παλιό λιμάνι μπορεί κανείς να ξεκινήσει θαλάσσια εκδρομή, να περάσει από το νησί Lokrum και να κάνει τον γύρο των τειχών από την καταγάλανη Αδριατική, πριν φτάσει στο Cavtat. Η πόλη υπήρξε παλιά αποικία των Κερκυραίων, οι οποίοι έφτασαν ως εκεί μετά το Δυρράχιο και την ονόμασαν Επίδαυρο.
Με την ατμόσφαιρα ενός νησιού του Ιονίου, το Cavtat προσφέρεται για να απομακρυνθεί κανείς από τον τουριστικό συνωστισμό του Ντούμπροβνικ — όπως το αποκαλούν οι Κροάτες, και όχι Ντουμπρόβνικ.



Μαυροβούνιο

Πρόκειται για μια μικρή χώρα με δύο ξεχωριστές όψεις. Από την εποχή του Θεοδοσίου περνά από εδώ η γραμμή που χωρίζει τη Δυτική από την Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία και, αργότερα, τη Δυτική από την Ανατολική Χριστιανοσύνη, καθώς και την Αυστροουγγαρία από τα Βαλκάνια.
Το παραθαλάσσιο τμήμα της, το μέτωπο στην Αδριατική, στρέφεται προς τη Δύση και φιλοξενεί το φιόρδ του Κότορ, αντάξιο των νορβηγικών. Για αιώνες η περιοχή βρισκόταν πρώτα υπό βενετσιάνικη και έπειτα αυστριακή κατοχή. Η υπέροχη ακτογραμμή, ωστόσο, έχει αλλοιωθεί έντονα εξαιτίας της ανεξέλεγκτης τουριστικής «ανάπτυξης».
Καταπράσινες εκτάσεις και απόκρημνα βουνά που καταλήγουν απότομα στη θάλασσα έχουν γεμίσει με ξενοδοχεία 10 έως 20 ορόφων, ενώ το μπετόν έχει περικυκλώσει ασφυκτικά ιστορικούς οικισμούς όπως το Ulcinj, το Bar, η Budva και το Tivat. Η περιβαλλοντική καταστροφή είναι πραγματική και ο γρήγορος πλουτισμός αποτυπώνεται παντού. Μια σχετικά ανέγγιχτη εξαίρεση παραμένει ο περιτειχισμένος οικισμός του Κότορ, στο βάθος του ομώνυμου φιορδ, όπου τα πράγματα είναι περισσότερο υπό έλεγχο, χάρη και στην προστασία της UNESCO.

Στο εσωτερικό συναντά κανείς μια διαφορετική πλευρά του Μαυροβουνίου: φτωχότερη και πιο προσηλωμένη στη σερβική και ορθόδοξη παράδοση. Είναι μια ορεινή περιοχή με τοπία αλπικής όψης και μικρούς, αραιούς οικισμούς που σταδιακά ερημώνουν. Το Μαυροβούνιο υπήρξε πριγκιπάτο που αντιστάθηκε στην οθωμανική κατάκτηση και είχε ως εκπρόσωπό του τον γραφικό, θρυλικό βασιλιά Νικήτα, ώσπου μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο ενσωματώθηκε αρχικά στη Σερβία και αργότερα στη Γιουγκοσλαβία. Οι κοινωνικές του δομές θυμίζουν τη Βόρεια Αλβανία, αλλά ως έναν βαθμό και τη Μάνη ή την ορεινή Κρήτη. Για αιώνες κυριάρχησαν οι κλειστές «φάρες», η πίστη και η αφοσίωση στην ευρύτερη οικογένεια, μαζί με τις βεντέτες.
Η αντίθεση ανάμεσα στις δύο αυτές όψεις της χώρας είναι έντονη. Τα παράλια φέρνουν στον νου τη Δαλματία και το Ιόνιο.

Στο εσωτερικό του Μαυροβουνίου βρίσκονται η σημερινή πρωτεύουσα, Ποντγκόριτσα, γνωστή παλαιότερα ως Τίτογκραντ, και το Τσέτινιε, η παλιά πρωτεύουσα, που στα ελληνικά αποδίδεται ως Κεττίγνη. Εκεί συναντά κανείς το μικροσκοπικό ανάκτορο του Νικήτα και ένα μεγάλο ορθόδοξο μοναστήρι. Στα βόρεια, προς τη Σερβία και τη Βοσνία, υψώνονται τα δύσβατα, πανύψηλα βουνά του Ντούρμιτορ, ενώ νότια απλώνονται οι Αλβανικές Άλπεις και η λίμνη της Σκόδρας, η μεγαλύτερη των Βαλκανίων σε έκταση.
Η διπλή υπόσταση και ο διχασμός του Μαυροβουνίου αντικατοπτρίζονται και στη διάσπαση της Ορθόδοξης Εκκλησίας της χώρας. Οι περισσότεροι Μαυροβούνιοι εξακολουθούν να υπάγονται στο Σερβικό Πατριαρχείο του Βελιγραδίου και αυτοπροσδιορίζονται εθνικά ως Σέρβοι. Υπάρχει, ωστόσο, και μια μικρότερη ομάδα Ορθοδόξων που στρέφεται στην αυτοκέφαλη Εκκλησία του Μαυροβουνίου, η οποία έχει αποσχιστεί και δεν αναγνωρίζεται από καμία άλλη Ορθόδοξη Εκκλησία. Τα μέλη της απορρίπτουν τους δεσμούς με τη Σερβία, την οποία θεωρούν αδιόρθωτα προσανατολισμένη στην Ανατολή, και αντιδρούν στη ρωσική επιρροή. Παράλληλα, επιθυμούν την ταχύτερη δυνατή ένταξη στη Δύση και υπερασπίζονται τη μαυροβουνιακή ταυτότητα.

Ο θρησκευτικός αυτός διαχωρισμός προκαλεί έντονα πάθη στους Μαυροβούνιους, όσο κι αν αυτό μοιάζει απρόσμενο. Η αντιπαράθεση δεν έχει αφετηρία δογματικές διαφορές, αλλά ιστορικούς λόγους και βαθιές πολιτισμικές καταβολές. Πρόκειται, όπως αναφέραμε, για μια χώρα με δύο ταυτότητες, που αντιστοιχούν στη διαίρεση Ανατολής και Δύσης, η οποία μετρά δύο χιλιετίες.
Καμία από τις δύο πόλεις, ούτε η Ποντγκόριτσα ούτε το Τσέτινιε, δεν διαθέτει ιδιαίτερη γοητεία. Στην πρώτη υπάρχει ένας μικρός ιστορικός πυρήνας, ενώ η εικόνα της συμπληρώνεται από φαρδιές δεντροφυτεμένες λεωφόρους της εποχής του τιτοϊκού σοσιαλισμού, άπειρα πάρκα, ευρύχωρους πεζόδρομους και μεγάλα εμπορικά κέντρα. Την πόλη διασχίζουν δύο ποτάμια, πάνω από τα οποία περνούν πολλές γέφυρες, δύο από τις οποίες είναι κατασκευής Calatrava.
Σε κοντινή απόσταση από την Ποντγκόριτσα βρίσκεται ο αρχαιολογικός χώρος της αρχαίας Διόκλειας, όπου διασώζονται ιλλυρικά και ρωμαϊκά ερείπια.

Ραντίμλια

Η Ραντίμλια (Radimlja) ξεχωρίζει ως η σημαντικότερη ανάμεσα στις 28 τοποθεσίες των Δυτικών Βαλκανίων όπου βρίσκονται τα stećci. Πρόκειται για ξεχωριστές επιτύμβιες στήλες του Μεσαίωνα, που χρονολογούνται από τον 12ο έως τον 16ο αιώνα και φέρουν ανάγλυφες παραστάσεις. Τα μνημεία έχουν ενταχθεί στον Κατάλογο Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς της UNESCO.

Στις μεσαιωνικές νεκροπόλεις της Βοσνίας και Ερζεγοβίνης έχουν εντοπιστεί μονολιθικές ταφόπλακες, διακοσμημένες με πολλά σύμβολα του ήλιου και της σελήνης. Στις χαράξεις τους απεικονίζονται, επίσης, σκηνές κυνηγιού και εργασίας, καθώς και χορευτικές παραστάσεις.

Λίμνη Σκόδρα

Η τελευταία ημέρα της δεκαήμερης περιήγησής μας στα Δυτικά Βαλκάνια ήταν αφιερωμένη στη λίμνη της Σκόδρας, την οποία εξερευνήσαμε με πλεούμενο.
Μεγαλύτερη από την Οχρίδα και τη Μεγάλη Πρέσπα, η λίμνη της Σκόδρας είναι η μεγαλύτερη σε έκταση στα Βαλκάνια και σε ολόκληρη τη Νότια Ευρώπη. Η λίμνη μοιράζεται ανάμεσα στην Αλβανία και το Μαυροβούνιο· η δική μας περιήγηση έγινε στο μαυροβουνιακό τμήμα της.

Η λίμνη αποτελεί εξαιρετικά σημαντικό υδροβιότοπο, με πλούσια υδρόβια ζωή, πλήθος πουλιών, νούφαρα και γαλήνια ατμόσφαιρα. Παρότι βρίσκεται κοντά στην Αδριατική, όπου το κλίμα είναι ηπιότερο, θερμότερο αλλά και πιο υγρό, γύρω της ορθώνονται οι ψηλές οροσειρές των Αλβανικών Άλπεων. Αυτές αποτελούν τμήμα των Διναρικών Άλπεων, που ξεκινούν από τη Σλοβενία και διασχίζουν την Κροατία και τη Βοσνία-Ερζεγοβίνη. Τα βουνά γίνονται ψηλότερα στο Μαυροβούνιο και ακόμη περισσότερο στην Αλβανία, όπου ορίζουν και τα σύνορα με τη Βόρεια Μακεδονία.

*Ο Χρήστος Ράμμος είναι δικαστής και έχει διατελέσει επικεφαλής της ΑΔΑΕ














