BIENNALE ARTE 2026 ΣΤΗ ΒΕΝΕΤΙΑ – ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

Λέξεις, εικόνες: Στέργιος Μήτας 

Μου αρέσει η Βενετία. Πάντα μου άρεσε, από τότε που τη γνώρισα σαν φοιτητής στα πρώτα μου ταξίδια στην Ευρώπη. Είναι μια πόλη που έχει τη σπάνια ικανότητα να σε κυριεύει και να σε ηρεμεί ταυτόχρονα. Να σε παρασύρει μέσα στην ομορφιά της και την ίδια στιγμή να σε κάνει να επιβραδύνεις τον βηματισμό σου, να παρατηρείς, να αφουγκράζεσαι, να συμμετέχεις στην καθημερινότητα της πόλης.

Την έζησα στα καλά της χρόνια σε μια διαφορετική εποχή. Η πόλη άλλαξε, παρά τις αλλαγές όμως, την πίεση του μαζικού τουρισμού και τις προκλήσεις που αντιμετωπίζει καθημερινά, εξακολουθεί να με καλεί πίσω. Όχι τόσο για τα διάσημα μνημεία της, όσο για τις γειτονιές της. Για τα στενά περάσματα του Cannaregio, τις ήσυχες αυλές του Castello, τα μικρά κανάλια όπου η ζωή εξακολουθεί να κυλά με τον δικό της ρυθμό.

Στη Βενετία επιστρέφω σχεδόν κάθε δύο χρόνια με αφορμή τη Biennale Arte. Είναι μία από τις σημαντικότερες διοργανώσεις σύγχρονης τέχνης στον κόσμο και ένας θεσμός που μεταμορφώνει ολόκληρη την πόλη. Όμως, όσο κι αν αγαπώ την τέχνη, επιστρέφω εξίσου και για την ίδια τη Βενετία.

Κατά τη διάρκεια της Biennale, τα όρια ανάμεσα στην πόλη και την τέχνη αρχίζουν να χάνονται. Ιστορικά Palazzi ανοίγουν για το κοινό και μετατρέπονται σε εντυπωσιακούς εκθεσιακούς χώρους. Πρώην βιομηχανικά συγκροτήματα αποκτούν νέα ζωή φιλοξενώντας εγκαταστάσεις, βίντεο και έργα σύγχρονων δημιουργών από κάθε γωνιά του πλανήτη. Ακόμη και μια απλή διαδρομή μέσα στην πόλη μπορεί να εξελιχθεί σε μια απρόσμενη συνάντηση με την τέχνη.

Αυτό είναι το στοιχείο που κάνει τη Biennale της Βενετίας μοναδική. Η τέχνη δεν περιορίζεται στα δύο κτίρια της Biennale, το Giardini και το Arsenale. Ξεχύνεται στα υπέροχα Palazzi, στα κανάλια, στις πλατείες, στα παλιά κτίρια και στα δρομάκια της πόλης. Γίνεται μέρος της καθημερινότητας και συνομιλεί διαρκώς με την ιστορία, την αρχιτεκτονική και τους ανθρώπους που εξακολουθούν να ζουν εδώ.

Σε αυτό το οδοιπορικό δεν θα σας πάω μόνο στα εθνικά περίπτερα της Biennale και στις μεγάλες εκθέσεις που φιλοξενήθηκαν στη Βενετία. Θα περπατήσουμε μαζί σε αυθεντικές γειτονιές που ακόμη αντιστέκονται στην ομοιομορφία του τουρισμού. Θα ανακαλύψουμε ήσυχες γωνιές, μικρές καθημερινές σκηνές και διαδρομές που συνδέουν την πόλη με την τέχνη με έναν τρόπο φυσικό και αβίαστο. Η πόλη της Βενετίας, τις χρονιές της Biennale, γίνεται το μεγαλύτερο έργο τέχνης παγκοσμίως.

Η Biennale όμως για μένα δεν ξεκινά στην είσοδο των Giardini. Ξεκινά τη στιγμή που αφήνω πίσω μου τα τουριστικά πλήθη και αρχίζω να περπατάω στη Βενετία.

Η Βενετία των εκατομμυρίων επισκεπτών

Βγαίνοντας από τον σιδηροδρομικό σταθμό Santa Lucia ή από την Piazzale Roma, ο επισκέπτης έρχεται αντιμέτωπος με μια πραγματικότητα πολύ διαφορετική από τη ρομαντική εικόνα που έχει στο μυαλό του. Οι κεντρικοί δρόμοι γεμίζουν ασφυκτικά, οι γέφυρες μετατρέπονται σε ποτάμια ανθρώπων και σε ορισμένα σημεία η κίνηση γίνεται τόσο πυκνή που δυσκολεύεσαι ακόμη και να περπατήσεις.

Η Βενετία αποτελεί έναν από τους δημοφιλέστερους προορισμούς στον κόσμο. Κάθε χρόνο υποδέχεται περίπου 20 εκατομμύρια επισκέπτες, αριθμός δυσανάλογος για μια ιστορική πόλη με λιγότερους από 50.000 μόνιμους κατοίκους στο ιστορικό της κέντρο.

Οι περισσότεροι επισκέπτες ακολουθούν σχεδόν την ίδια διαδρομή. Από τον σταθμό κατευθύνονται προς τη Γέφυρα του Ριάλτο και στη συνέχεια στην Πλατεία του Αγίου Μάρκου. Ανάμεσα σε αυτά τα δύο σημεία συγκεντρώνεται ένα τεράστιο ποσοστό της τουριστικής κίνησης της πόλης, δημιουργώντας εικόνες συνωστισμού που δύσκολα συνδέονται με τη Βενετία των ονείρων μας.

Τα τελευταία χρόνια οι τοπικές αρχές προσπαθούν να περιορίσουν το φαινόμενο. Από το 2024 εφαρμόζεται τέλος εισόδου 5 ευρώ για κάποιες μέρες, για τους επισκέπτες που φτάνουν στην πόλη μόνο για λίγες ώρες χωρίς να διανυκτερεύσουν και ο καινούργιος δήμαρχος όπως μου είπαν, θέλει να το αυξήσει στα 20 ή και 50 ευρώ.

Το μέτρο όμως δεν έχει λύσει το πρόβλημα. Οι αριθμοί παραμένουν ιδιαίτερα υψηλοί, ειδικά τις ημέρες αιχμής, αποδεικνύοντας ότι η γοητεία της Βενετίας εξακολουθεί να υπερνικά ακόμη και τα αντικίνητρα.

Ο ‘’Μυστικός κήπος’’ δίπλα στον σταθμό

Σε απόσταση λίγων μόλις μέτρων από τα τουριστικά πλήθη του σταθμού Santa Lucia, η Βενετία αλλάζει πρόσωπο. Μια μικρή πόρτα πάνω σε έναν ήσυχο τοίχο σε οδηγεί σε έναν χώρο που ελάχιστοι επισκέπτες γνωρίζουν. Ο λεγόμενος ‘’Μυστικός Κήπος’’ είναι πραγματικά μυστικός.

Περνάς την είσοδο, οι φωνές της πόλης σβήνουν και μια βρύση με δροσερό, καθαρό νερό, σε υποδέχεται. Ο κήπος άνοιξε για τον κόσμο στο πλαίσιο της Biennale Arte, σαν μέρος μιας καλλιτεχνικής εγκατάστασης που καλούσε τους επισκέπτες να επιβραδύνουν τον ρυθμό τους και να συνδεθούν με τον χώρο, μέσα από τον ήχο, τη φύση και την παρατήρηση.

Είναι μια υπενθύμιση ότι η τέχνη δεν βρίσκεται μόνο μέσα στα περίπτερα και τις αίθουσες εκθέσεων, αλλά μπορεί να κρύβεται και σε έναν λαχανόκηπο, πίσω από έναν μοναστηριακό τοίχο. Σου δίνουν λοιπόν ένα ζευγάρι ακουστικά και αρχίζεις να περιπλανιέσαι στον κήπο, ακούγοντας μια ηχητική εγκατάσταση, που αλλάζει ανάλογα με το σημείο όπου βρίσκεσαι. Η εμπειρία είναι απλή αλλά ιδιαίτερα αποτελεσματική. Σε βοηθά να επιβραδύνεις τον ρυθμό σου, να παρατηρήσεις τον χώρο γύρω σου και να ακούσεις επιλεγμένη μουσική.

Αν κάποιος μου έλεγε ότι δίπλα στον πιο πολυσύχναστο συγκοινωνιακό κόμβο της Βενετίας θα συναντούσα έναν κανονικό λαχανόκηπο, μάλλον δεν θα τον πίστευα. Κι όμως, πίσω από τους τοίχους του μοναστηριού αναπτύσσονται σειρές από λαχανικά, αρωματικά φυτά, αμπέλια και οπωροφόρα δέντρα που θυμίζουν περισσότερο επαρχιακό κτήμα παρά ιστορικό κέντρο μιας πόλης που δέχεται εκατομμύρια επισκέπτες κάθε χρόνο.

Ήταν πρωί όταν βρεθήκαμε εκεί. Ο κήπος ήταν σχεδόν άδειος. Ανήκει στο μοναστηριακό συγκρότημα της Chiesa di San Francesco della Vigna και αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης προσπάθειας ανάδειξης της παραδοσιακής σχέσης της Βενετίας με την καλλιέργεια και την αυτάρκεια. Σε μια πόλη που σήμερα συνδέεται σχεδόν αποκλειστικά με τον τουρισμό, ο χώρος αυτός υπενθυμίζει ότι για αιώνες οι κάτοικοί της καλλιεργούσαν τρόφιμα ακόμη και μέσα στα τείχη της.

Καθισμένος σε ένα ξύλινο παγκάκι, ανάμεσα στις ντοματιές, τα μαρούλια και τα αρωματικά φυτά, δυσκολεύεσαι να πιστέψεις ότι η Γέφυρα του Ριάλτο και οι ατελείωτες ουρές των τουριστών βρίσκονται μόλις λίγα λεπτά μακριά. Για μένα αυτή είναι η μαγεία της Βενετίας. Αρκεί να απομακρυνθείς λιγάκι από τις γνωστές διαδρομές, για να ανακαλύψεις μια άλλη πόλη, πιο ήσυχη, πιο ανθρώπινη και πολύ πιο αυθεντική.

Μέσα από τα calli της Βενετίας προς το Cannaregio

Οι Βενετσιάνοι αποκαλούν calli τα στενά δρομάκια που διατρέχουν την πόλη σαν πέτρινα μονοπάτια μέσα σε έναν ατελείωτο λαβύρινθο. Αφήσαμε πίσω μας τον μυστικό κήπο και χωθήκαμε στα calli που οδηγούν στο Cannaregio.

Στο Cannaregio αρχίζεις να παρατηρείς τις μικρές λεπτομέρειες που κάνουν τη Βενετία να μοιάζει ακόμη ζωντανή. Στο κανάλι ένας κάτοικος περνάει αργά με τη μικρή του βάρκα. Δεν ξέρω αν πηγαίνει στη δουλειά του ή αν απλώς μεταφέρει κάποια πράγματα. Στη Βενετία όμως το νερό εξακολουθεί να είναι δρόμος και τα μικρά σκάφη παραμένουν μέρος της καθημερινότητας. Εκεί που σε άλλες πόλεις θα έβλεπες ένα ποδήλατο ή ένα αυτοκίνητο παρκαρισμένο έξω από το σπίτι, εδώ βλέπεις μια βάρκα δεμένη σε έναν ξύλινο πάσσαλο.

Εδώ δεν υπήρχαν ουρές και ομάδες επισκεπτών που ακολουθούν βιαστικά έναν ξεναγό. Μόνο τοίχοι αιώνων με φθαρμένα τούβλα, το κανάλι τις βάρκες και μια αίσθηση ότι η πόλη εξακολουθεί να ζει με τον δικό της ρυθμό.

Μου αρέσει να περπατώ μέσα στα στενά δρομάκια της Βενετίας. Να αφήνω τα πόδια να αποφασίζουν τη διαδρομή. Σε κάθε γωνία αποκαλύπτεται ένα μικρό κανάλι, μια εσωτερική αυλή, ένα μισάνοιχτο παράθυρο ή μια γέφυρα που ενώνει δύο σχεδόν άδειες γειτονιές. Η πόλη μοιάζει με λαβύρινθο, αλλά είναι ένας λαβύρινθος που σε ανταμείβει κάθε φορά που χάνεσαι.

Το Cannaregio είναι μία από τις αγαπημένες μου συνοικίες της πόλης. Εδώ η Βενετία διατηρεί ακόμη ένα κομμάτι από τον χαρακτήρα που την έκανε ξεχωριστή. Τα κανάλια είναι πιο ήσυχα, οι ρυθμοί πιο ανθρώπινοι και οι πιθανότητες να συναντήσεις έναν κάτοικο μεγαλύτερες από το να συναντήσεις ένα γκρουπ τουριστών.

Στο Cannaregio και οι γλάροι ανήκουν στη γειτονιά.

Τα σπίτια ακουμπάνε πάνω στο νερό και οι ξεθωριασμένες προσόψεις τους κουβαλούν τα σημάδια του χρόνου. Οι λευκές τέντες στα παράθυρα είναι κατεβασμένες για να κρατήσουν έξω τον καλοκαιρινό ήλιο, ενώ στα μικρά μπαλκόνια θα δεις φυτά και λουλούδια σε γλάστρες.

Ένας γλάρος στέκεται στο περβάζι ενός παράθυρου και κοιτάζει μέσα στο σπίτι. Ίσως περιμένει κάποιο τάισμα, ίσως απλώς παρακολουθεί όσα συμβαίνουν στο εσωτερικό σαν ένας περίεργος γείτονας.

Στη Βενετία οι γλάροι είναι κομμάτι της πόλης. Τους συναντάς στις στέγες, στα καμπαναριά, στις αποβάθρες των vaporetto και στα παράθυρα των σπιτιών. Κι έχουν αποκτήσει τη σιγουριά των παλιών κατοίκων που ξέρουν ότι ανήκουν εδώ.

Δεν είναι η τέλεια, καρτποσταλική Βενετία. Είναι η πραγματική πόλη όμως. Με τους λεκέδες της υγρασίας στους τοίχους, τα πρόχειρα γκράφιτι που ανεβαίνουν μέχρι τα μπαλκόνια και τις φθορές που αφήνουν οι εποχές. Γι’ αυτό ακριβώς είναι πιο όμορφη. Αυτές οι μικρές εικόνες είναι που με κάνουν να επιστρέφω ξανά και ξανά στη Βενετία.

Ένας εσπρέσο στο Sullaluna

Καθώς περπατάω στα κανάλια και τα στενά του Cannaregio ξέρω ότι σε λίγο έρχεται η στιγμή που περιμένω. Είναι η ώρα για έναν καλό εσπρέσο. Και για εμάς αυτή η στάση έχει πάντα το ίδιο όνομα: Sullaluna.

Είναι ένας χώρος που εκτός από καφέ, συνδυάζει βιβλιοπωλείο, παιδική βιβλιοθήκη και μικρό καλλιτεχνικό σαλόνι. Από την πρώτη στιγμή νιώθεις περισσότερο σαν να μπαίνεις στο καθιστικό ενός φίλου παρά σε ένα κατάστημα. Τα παλιά ξύλινα τραπέζια, οι βιβλιοθήκες που φτάνουν μέχρι το ταβάνι, τα βιβλία που είναι σκορπισμένα παντού και το φως που μπαίνει από τα παράθυρα δημιουργούν μια αίσθηση ηρεμίας που δύσκολα βρίσκεις στο κέντρο της Βενετίας.

Το Sullaluna είναι το αγαπημένο μας στέκι στην πόλη για τρεις λόγους. Φτιάχνει εξαιρετικό καφέ, διαθέτει χειροποίητα vegan γλυκά και έχει μια πολύ προσεγμένη επιλογή βιβλίων που σε κάνουν να θέλεις να μείνεις περισσότερο απ’ όσο υπολόγιζες.

Μου άρεσε πάντα ο συνδυασμός καφέ και βιβλίου. Παίρνεις ένα βιβλίο από το ράφι, παραγγέλνεις έναν εσπρέσο και ξαφνικά χάνεις την αίσθηση του χρόνου. Για λίγη ώρα σταματάς να είσαι επισκέπτης και γίνεσαι μέρος της καθημερινότητας της γειτονιάς.

Ο εσπρέσο παραμένει ο εθνικός καφές των Ιταλών και ευτυχώς εξακολουθεί να έχει λογική τιμή. Στη Βενετία μπορεί να πληρώσεις ακριβά πολλά πράγματα, αλλά ένας σωστά φτιαγμένος εσπρέσο εξακολουθεί να αποτελεί μια μικρή καθημερινή πολυτέλεια προσιτή σε όλους.

Όσο για τα γλυκά, ήταν η καθημερινή αδυναμία της Αρετής. Κάθε μέρα δοκίμαζε και κάτι διαφορετικό. Αυτό που μας άρεσε ήταν η απλότητά τους. Δεν βασίζονταν στην υπερβολική ζάχαρη αλλά στην ποιότητα των υλικών. Μπορούσες να ξεχωρίσεις τη γεύση των ξηρών καρπών, των φρούτων ή της σοκολάτας χωρίς να καλύπτονται από μια γλυκύτητα που τα ισοπεδώνει όλα. Ήταν γλυκά που έμοιαζαν σπιτικά, σαν να είχαν μόλις βγει από την κουζίνα μιας οικογένειας.

Καθισμένοι δίπλα στη βιβλιοθήκη, πίνοντας τον καφέ μας, είχαμε σχεδόν ξεχάσει ότι βρισκόμασταν σε μία από τις πιο πολυσύχναστες τουριστικές πόλεις του κόσμου. Αυτή είναι η γοητεία του Cannaregio. Σου προσφέρει μικρές γωνιές όπου η Βενετία θυμάται ακόμη πώς ήταν πριν γίνει παγκόσμιο αξιοθέατο.

Η ήσυχη Βενετία της Madonna dell’Orto

Απολαύσαμε τον καφέ και το γλυκό μας στο Sullaluna και συνεχίσαμε την πορεία μας προς τη στάση του vaporetto. Για να φτάσουμε εκεί διασχίσαμε το βόρειο τμήμα του Cannaregio, τη γειτονιά της Madonna dell’Orto, μία από τις πιο αυθεντικές περιοχές της Βενετίας.

Κοιτάζοντας τις φωτογραφίες ίσως δυσκολεύεσαι να πιστέψεις ότι βρισκόμαστε σε μία από τις πιο επισκέψιμες πόλεις του κόσμου. Κι όμως, στους δρόμους γύρω μας επικρατούσε ησυχία. Μόνο μικρές πλατείες, παλιά σπίτια και ο ήχος των βημάτων μας πάνω στις πέτρες.

Εδώ η Βενετία αλλάζει πρόσωπο. Η πόλη παύει να λειτουργεί σαν σκηνικό και ξαναγίνεται γειτονιά. Τα παράθυρα είναι ανοιχτά για να μπει λίγος αέρας στα σπίτια, τα ρούχα στεγνώνουν στον ήλιο, τα λουλούδια κρέμονται από μικρά μπαλκόνια και οι προσόψεις των κτιρίων κουβαλούν με αξιοπρέπεια τα σημάδια του χρόνου. Τίποτα δεν δείχνει τέλειο και ίσως γι’ αυτό όλα μοιάζουν πιο αληθινά.

Οι μικρές πλατείες, τα campielli όπως τα αποκαλούν οι Βενετσιάνοι, είναι τα υπαίθρια καθιστικά της γειτονιάς. Εδώ συναντιούνται οι κάτοικοι, παίζουν τα παιδιά και κυλά η καθημερινότητα μακριά από τις γνωστές διαδρομές του τουρισμού. Καθώς περπατούσαμε, είχα την αίσθηση ότι έβλεπα μια πόλη που εξακολουθεί να ζει πίσω από την εικόνα της.

Τα vaporetti της Βενετίας

Φτάσαμε στην αποβάθρα της Madonna dell’Orto και περιμέναμε το vaporetto που θα μας μετέφερε προς το Castello και τα Giardini. Κάθε φορά που επιβιβάζομαι σε ένα από αυτά τα πλοιάρια θυμάμαι πόσο διαφορετική είναι η Βενετία από οποιαδήποτε άλλη πόλη έχω επισκεφθεί.

Εδώ δεν υπάρχουν λεωφορεία, τραμ, μετρό ή αυτοκίνητα. Το νερό είναι ο δρόμος και τα vaporetto είναι τα λεωφορεία της πόλης. Εξυπηρετούν καθημερινά κατοίκους και επισκέπτες, συνδέοντας τις γειτονιές της Βενετίας με τα νησιά της λιμνοθάλασσας. Από το ιστορικό κέντρο μέχρι το Murano, το St. Erasmus, το Lido και δεκάδες μικρότερους προορισμούς, σχεδόν όλες οι μετακινήσεις πραγματοποιούνται δια θαλάσσης.

Αυτό που μου κάνει εντύπωση είναι πόσο καλά λειτουργεί το σύστημα. Τα vaporetti έρχονται με αξιοσημείωτη συνέπεια, οι ανταποκρίσεις είναι εύκολες και η μετακίνηση μέσα στην πόλη γίνεται πολύ πιο ομαλά απ’ όσο θα περίμενε κανείς σε έναν τόσο ιδιαίτερο τόπο.

Παρακολουθώντας όμως λίγο καλύτερα τη διαδικασία, συνειδητοποιείς και τη δυσκολία της δουλειάς των ανθρώπων που τα λειτουργούν. Σε κάθε στάση ο καπετάνιος πρέπει να πλησιάσει ακριβώς, να κάνει κράτει, ο ναύτης να δέσει πολύ γρήγορα στον κάβο, να ανοίξει την συρόμενη πόρτα, να βοηθά επιβάτες να αποβιβαστούν και να επιβιβαστούν και αμέσως μετά να λύσει για να φύγουν. Και αυτό επαναλαμβάνεται ξανά και ξανά σε κάθε σταθμό. Είναι μια δουλειά που απαιτεί εμπειρία, συγκέντρωση και συνεχή επαγρύπνηση.

Για αυτό να εκτιμώ ακόμη περισσότερο αυτή τη μορφή μετακίνησης. Δεν είναι ένα τουριστικό αξιοθέατο αλλά ένα ζωντανό κομμάτι της καθημερινότητας της Βενετίας που εξακολουθεί να λειτουργεί με εντυπωσιακή αποτελεσματικότητα.

Με το vaporetto προς την Biennale

Αποφασίσαμε να κάνουμε μια μεγάλη διαδρομή με το vaporetto για να πάμε στην Biennale. Η διαδρομή αυτή διασχίζει όλη την βόρεια και ανατολική πλευρά της Βενετίας. Ανεβήκαμε λοιπόν στο επόμενο vaporetto και βρήκαμε θέση στο ανοιχτό κατάστρωμα. Είναι ο καλύτερος τρόπος να ταξιδεύεις. Ο αέρας της λιμνοθάλασσας, η θέα προς τα νησιά και οι συνεχείς εικόνες της πόλης που απομακρύνεται και επανεμφανίζεται δημιουργούν μια μικρή θαλάσσια εκδρομή.

Η Αρετή είχε ακουμπήσει στο κάγκελο παρακολουθώντας τη λιμνοθάλασσα. Ήταν από εκείνες τις ήσυχες στιγμές ενός ταξιδιού που δεν συμβαίνει τίποτα ιδιαίτερο και παρ’ όλα αυτά θυμάσαι για χρόνια .Καθώς το σκάφος άφηνε πίσω του το Cannaregio και τα σπίτια που ξεπρόβαλλαν μέσα από το νερό, η περιοχή άρχισε να αλλάζει.

Το vaporetto πλησίαζε προς το ανατολικό άκρο της πόλης και το σκηνικό άλλαξε. Τα παλάτια και οι κατοικημένες γειτονιές έδωσαν σταδιακά τη θέση τους στα τείχη του παλιού ναυπηγείου της Βενετίας. Το Arsenale υπήρξε για αιώνες η καρδιά της ναυτικής δύναμης της Γαληνοτάτης Δημοκρατίας και ακόμη και σήμερα διατηρεί μια αίσθηση βιομηχανικής μεγαλοπρέπειας.

Πίσω από τα τούβλινα τείχη διακρίνονται παλιοί γερανοί και εγκαταστάσεις που θυμίζουν ότι εδώ κατασκευάζονταν κάποτε τα πλοία που κυριαρχούσαν στη Μεσόγειο. Είναι μια εικόνα πολύ διαφορετική από εκείνη που συνήθως συνδέουμε με τη Βενετία, αλλά ίσως γι’ αυτό ταιριάζει τόσο καλά με το πνεύμα της Biennale, όπου η ιστορία, η βιομηχανική κληρονομιά και η σύγχρονη τέχνη συνυπάρχουν στον ίδιο χώρο.

Το Castello που αντιστέκεται στον χρόνο

Κατεβαίνεις από το vaporetto στον σταθμό S. Pietro και σχεδόν αμέσως νιώθεις ότι έχεις αλλάξει πόλη. Βρίσκεσαι στο Castello, τη μεγαλύτερη συνοικία της Βενετίας και ταυτόχρονα μία από τις λίγες που εξακολουθούν να θυμίζουν ότι εδώ ζουν ακόμη άνθρωποι και όχι μόνο επισκέπτες.

Η Βενετία έχει δύο πρόσωπα που ακουμπάνε, αλλά σπάνια συναντιούνται πραγματικά. Από τη μία βρίσκεται η πόλη του υπερτουρισμού, των αναμνηστικών και των εικόνων που όλοι γνωρίζουμε. Από την άλλη υπάρχουν συνοικίες όπως το Castello, όπου η καθημερινότητα συνεχίζει να κυλά σχεδόν αδιάφορη για το τι συμβαίνει λίγα τετράγωνα παραπέρα. Είναι δύο διαφορετικοί κόσμοι μέσα στην ίδια πόλη.

Εδώ και χρόνια έχω επιλέξει να αποφεύγω όσο μπορώ την τουριστική Βενετία. Όχι γιατί δεν έχει ομορφιές, αλλά γιατί με ενδιαφέρει περισσότερο να ανακαλύπτω τη ζωή που επιμένει να υπάρχει πίσω από το σκηνικό. Γι’ αυτό και σε φέρνω στην Biennale από αυτόν τον δρόμο. Για να γνωρίσεις μια Βενετία που δεν φωτογραφίζεται συχνά, αλλά είναι ίσως η πιο αυθεντική. Μια Βενετία που δεν προσπαθεί να εντυπωσιάσει κανέναν.

Καθώς περπατούσαμε στα στενά του Castello, τα απλωμένα ρούχα σχημάτιζαν πολύχρωμες γραμμές πάνω από τα κεφάλια μας, οι κάτοικοι και οι λιγοστοί τουρίστες γευμάτιζαν στα μικρά εστιατόρια της γειτονιάς και τα παράθυρα έμεναν ανοιχτά στον καλοκαιρινό αέρα. Δεν υπήρχε βιασύνη. Δεν υπήρχε θόρυβος. Μόνο η αίσθηση μιας πόλης που εξακολουθεί να ζει με τους δικούς της ρυθμούς.

Το Castello είναι η Βενετία που πρωτογνώρισα στα ταξίδια μου εδώ, σαν φοιτητής. Μπορεί τα χρόνια να πέρασαν, οι επισκέπτες να πολλαπλασιάστηκαν και η πόλη να άλλαξε, όμως σε αυτές τις γειτονιές εξακολουθεί να επιβιώνει κάτι πολύτιμο: η αίσθηση ότι η Βενετία παραμένει πρώτα απ’ όλα τόπος κατοικίας και μετά τουριστικός προορισμός.

Το μεγαλύτερο installation της Biennale βρίσκεται ίσως στο Castello

Καθώς περπατούσα στο Castello κάτω από τα απλωμένα ρούχα, είχα την αίσθηση ότι βρισκόμουν μέσα σε ένα τεράστιο και απόλυτα φυσικό installation. Μόνο που αυτό δεν είχε επιμελητή, δεν είχε χορηγούς, δεν είχε θεωρητικά κείμενα στον τοίχο και φυσικά δεν χρειαζόταν εισιτήριο.

Τα σεντόνια και τα ρούχα που ανέμιζαν πάνω από τα στενά δρομάκια, τα παράθυρα ανοιχτά, οι μυρωδιές από τα σπίτια και οι ήχοι της γειτονιάς συνέθεταν ένα έργο που δημιουργείται καθημερινά εδώ και δεκαετίες. Ένα έργο για την απλή ζωή, τη βιωσιμότητα, τη συνύπαρξη και τον ανθρώπινο ρυθμό. Όλα όσα βλέπω συχνά να αποτελούν θέμα στις αίθουσες της Biennale.

Ακόμη και τα χρώματα των σπιτιών έμοιαζαν να συμμετέχουν σε αυτό το αυθόρμητο έργο. Ζεστές ώχρες, ξεθωριασμένα κεραμιδί, απαλά κίτρινα και γήινα κόκκινα δημιουργούσαν μια παλέτα που ηρεμούσε το βλέμμα. Χρώματα που είχαν ωριμάσει μαζί με τη γειτονιά, κάτω από τον ίδιο ήλιο και την ίδια υγρασία της λιμνοθάλασσας επί δεκαετίες, συνέθεταν μια εικόνα που έμοιαζε περισσότερο με ζωγραφικό πίνακα παρά με καθημερινή σκηνή.

Στεκόμουν και παρατηρούσα τα πανιά να κινούνται στον αέρα της λιμνοθάλασσας. Ήταν μια εικόνα βαθιά χαλαρωτική. Το βλέμμα ξεκουραζόταν. Το μυαλό ηρεμούσε. Δεν υπήρχε τίποτα να αποκωδικοποιήσεις, τίποτα να ερμηνεύσεις, τίποτα να σου εξηγήσει κάποιος. Μόνο η ζωή όπως είναι.

Λίγη ώρα αργότερα θα έμπαινα στην Biennale. Εκεί όπου η τέχνη συχνά προσπαθεί να μιλήσει για τα ίδια θέματα μέσα από κατασκευές, οθόνες, καλώδια, τεχνητούς ήχους και σκοτεινούς χώρους. Προσωπικά ένιωθα ότι είχα ήδη δει την πιο ολοκληρωμένη εκδοχή αυτού του έργου περπατώντας στο Castello. Και το καλύτερο ήταν ότι οι κάτοικοι της γειτονιάς δεν το είχαν δημιουργήσει για να το θαυμάσω εγώ. Απλώς ζούσαν τη ζωή τους.

Η είσοδος στη Biennale

Λίγα λεπτά αργότερα φτάσαμε στα Giardini. Η Biennale βρισκόταν μπροστά μας.

Δύο χρόνια πριν, το κεντρικό περίπτερο με είχε υποδεχθεί με έναν εντελώς διαφορετικό τρόπο. Η πρόσοψή του είχε μεταμορφωθεί από μια εντυπωσιακή τοιχογραφία που δημιούργησε μια κολεκτίβα ιθαγενών καλλιτεχνών της Λατινικής Αμερικής. Ήταν ένα έργο μνημειώδες για μένα, γεμάτο χρώμα, ζωή και ενέργεια, τόσο δυνατό που έχει γίνει μέρος της μνήμης μου για εκείνη τη Biennale.

Αυτή τη φορά στάθηκα μπροστά στο ίδιο κτίριο και αντίκρισα ξανά τους λευκούς τοίχους του. Για μια στιγμή ξαφνιάστηκα. Η τοιχογραφία είχε σβηστεί, όπως συμβαίνει συχνά με πολλά έργα της σύγχρονης τέχνης. Η τέχνη μπορεί να είναι ισχυρή, να σε συγκινεί και να σε ακολουθεί για χρόνια, αλλά πολλές φορές είναι και βαθιά εφήμερη. Παραμένει στη μνήμη πολύ περισσότερο απ’ όσο παραμένει στον φυσικό χώρο.

Η Biennale Arte θεωρείται η σημαντικότερη διεθνής διοργάνωση σύγχρονης τέχνης στον κόσμο και διοργανώνεται στη Βενετία από το 1895. Κάθε δύο χρόνια καλλιτέχνες, επιμελητές, συλλέκτες, δημοσιογράφοι και επισκέπτες από ολόκληρο τον πλανήτη συναντιούνται εδώ για να δουν τις νέες τάσεις της σύγχρονης καλλιτεχνικής δημιουργίας. Η έκθεση απλώνεται στα Giardini, στο Arsenale αλλά και σε δεκάδες Palazzi, εκκλησίες και ιστορικά κτίρια σε ολόκληρη την πόλη.

Πίσω από την καλλιτεχνική της διάσταση, η Biennale είναι φυσικά και μια τεράστια οικονομική μηχανή. Περίπου επτακόσιες χιλιάδες επισκέψεις καταγράφηκαν στην προηγούμενη διοργάνωση, ενώ σχεδόν εκατό χώρες συμμετέχουν σήμερα με εθνικά περίπτερα και παράλληλες εκθέσεις. Για έξι μήνες η Βενετία μετατρέπεται στο κέντρο του παγκόσμιου κόσμου της τέχνης, προσελκύοντας καλλιτέχνες, επιμελητές, συλλέκτες, δημοσιογράφους και επισκέπτες από κάθε γωνιά του πλανήτη.

In Minor Keys – Koyo Kouoh

Τα πρώτα έργα που συνάντησα στην κύρια αίθουσα στα Giardini, ήταν τα κεραμικά ζώα της Celia Vásquez Yui από τον Περουβιανό Αμαζόνιο. Για την Celia κάθε είδος έχει το δικό του πνεύμα και όλα τα πλάσματα συμμετέχουν σε έναν κοινό διάλογο με τη φύση. Τα ζώα είναι τοποθετημένα σαν να συμμετέχουν σε μια συνέλευση ή σε ένα συμβούλιο. Δεν είναι διακοσμητικά αντικείμενα. Είναι παρουσίες. Ήταν μια απρόσμενα ήρεμη είσοδος στη Biennale. Χωρίς εντυπωσιασμούς, χωρίς τεχνολογικά εφέ και χωρίς διάθεση να επιβληθούν στον θεατή.

Η φετινή Biennale έχει τίτλο ‘’In Minor Keys’’ και είναι αφιερωμένη στο όραμα της Koyo Kouoh, της σημαντικής επιμελήτριας από το Καμερούν που έφυγε από τη ζωή πριν προλάβει να δει την έκθεση να ανοίγει τις πόρτες της.

Ο τίτλος παραπέμπει στη μουσική. Στις ‘’ελάσσονες κλίμακες’’, στους χαμηλότερους τόνους, στις μικρές ιστορίες και στις πιο ήσυχες φωνές. Αντί για μια έκθεση που προσπαθεί να εντυπωσιάσει με ένταση και θόρυβο, η Kouoh φαντάστηκε μια Biennale που θα σε καλούσε να επιβραδύνεις, να παρατηρήσεις και να αφουγκραστείς.

Η Koyo Kouoh δεν επέλεξε να χτίσει την έκθεση γύρω από τα μεγάλα ονόματα της αγοράς τέχνης. Αντίθετα, έφερε στη Βενετία περισσότερους από εκατό καλλιτέχνες, συλλογικότητες και καλλιτεχνικούς οργανισμούς από κάθε γωνιά του κόσμου, δίνοντας ιδιαίτερο χώρο σε φωνές που συνήθως ακούγονται χαμηλότερα.

Αυτό εξηγεί και τον τίτλο In Minor Keys. Δεν πρόκειται για μια Biennale που αναζητά τον θόρυβο και το θέαμα. Αναζητά τις πιο ήσυχες αφηγήσεις, τις ιστορίες των περιφερειών, των κοινοτήτων και των ανθρώπων που βρίσκονται έξω από το κέντρο της παγκόσμιας καλλιτεχνικής σκηνής.

Εγώ είχα ήδη συναντήσει στο Castello τις δικές μου ‘’minor keys’’ της Βενετίας πολύ πριν περάσω την πύλη της Biennale.

Η κριτική επιτροπή παραιτήθηκε, φέτος θα κρίνει ο κόσμος

Ανάμεσα στα έργα και τις εγκαταστάσεις υπήρχε φέτος και μια συζήτηση που δεν αφορούσε την τέχνη αλλά τον ίδιο τον θεσμό της Biennale. Η συμμετοχή του Ισραήλ προκάλεσε έντονες αντιδράσεις σε μέρος του καλλιτεχνικού κόσμου, με αποτέλεσμα να δημιουργηθεί ένα κλίμα έντασης που ξεπέρασε τα όρια των εκθεσιακών χώρων.

Το ζήτημα επηρέασε και τη διαδικασία των βραβείων. Η κριτική επιτροπή βρέθηκε αντιμέτωπη με διαφωνίες που τελικά οδήγησαν σε παραίτηση όλων των μελών της πριν ολοκληρωθεί το έργο της. Ήταν μια εξέλιξη ασυνήθιστη για έναν θεσμό με ιστορία άνω των 130 ετών και έδειξε πόσο δύσκολο είναι σήμερα να διαχωριστεί η τέχνη από τα μεγάλα πολιτικά γεγονότα της εποχής.

Αντί να ορίσει νέα επιτροπή, η Biennale επέλεξε μια διαφορετική διαδρομή. Τη θέση των κριτών κλήθηκε να πάρει το ίδιο το κοινό. Οι επισκέπτες που θα πάνε και στους δυο χώρους – Giardini και Arsenale – θα λάβουν μετά ένα email και θα μπορούν να ψηφίσουν τα έργα που τους άγγιξαν περισσότερο. Έτσι η τελική αξιολόγηση βασίστηκε στη συλλογική εμπειρία χιλιάδων ανθρώπων που θα περιπλανηθούν στους χώρους της έκθεσης.

Μου άρεσε αυτή η επιλογή και την βρήκα ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα. Σε μια διοργάνωση που συχνά κατηγορείται ότι απευθύνεται κυρίως σε ειδικούς, επιμελητές και ανθρώπους της αγοράς τέχνης, η απόφαση να δοθεί ο λόγος στους απλούς επισκέπτες μοιάζει σχεδόν με ένα μικρό πείραμα δημοκρατίας μέσα στον κόσμο της σύγχρονης τέχνης.

Η Biennale μέσα από τα δικά μου μάτια

Τα έργα που με σταμάτησαν

Είναι αδύνατον να παρουσιάσω μέσα σε λίγες σελίδες τους εκατοντάδες καλλιτέχνες που συμμετέχουν στη Biennale. Ακόμη και αν το επιχειρούσα, το αποτέλεσμα θα ήταν ένας κατάλογος και όχι ένα ταξίδι. Εδώ θα δεις μόνο τα έργα που με σταμάτησαν μέσα στο μεγάλο οδοιπορικό μου στη Biennale.

Ποτέ δεν διαβάζω πρώτα το κείμενο δίπλα σε ένα έργο. Πρώτα το κοιτάζω και το αφουγκράζομαι. Θα σου δείξω μόνο όσα έργα με άγγιξαν πραγματικά και με έκαναν να πω από την πρώτη ματιά: ‘’εδώ είμαι’’.

Είναι εκείνες οι στιγμές που η καλλιτεχνική διαίσθηση λειτουργεί πριν από τη λογική, πριν από τις επεξηγήσεις και πριν από τις γνώμες των άλλων. Δεν ήταν καθόλου εύκολο. Ανάμεσα σε τόσα έργα, εικόνες και αφηγήσεις έπρεπε να ξεχωρίσω ελάχιστα.

Ο Sammy Baloji ήταν από τις πρώτες περιπτώσεις όπου σταμάτησα σχεδόν αμέσως. Η τέχνη, όπως και ο έρωτας, δεν εξηγείται πάντα. Κάποιες φορές απλώς αναγνωρίζεις κάτι που σε αγγίζει από την πρώτη στιγμή, χωρίς να μπορείς να εξηγήσεις το γιατί.

Μόλις είχα αφήσει πίσω μου τα απλωμένα σεντόνια του Castello και ξαφνικά βρισκόμουν μπροστά σε έναν άλλο κόσμο που μιλούσε την ίδια γλώσσα. Τη γλώσσα της καθημερινότητας, της χειροποίητης δημιουργίας και της σχέσης του ανθρώπου με το φυσικό περιβάλλον.

Έτσι ακριβώς ένιωσα μπροστά στο έργο του.

Sammy Baloji: η δύναμη των χαμηλών τόνων

Έξω τα σεντόνια του Castello, μέσα τα απλωμένα πανιά του Baloji

Λίγη ώρα πριν περπατούσα στο Castello κάτω από τα απλωμένα σεντόνια των κατοίκων. Τα λευκά πανιά ανέμιζαν ανάμεσα στα σπίτια δημιουργώντας εκείνα τα αυθεντικά installation της καθημερινής ζωής που τόσο με είχαν γοητεύσει.

Τώρα βρισκόμουν μέσα στο κεντρικό περίπτερο της Biennale, απέναντι στα απλωμένα υφαντά και τα κολλάζ του Sammy Baloji. Δύο εντελώς διαφορετικοί κόσμοι που όμως μιλούσαν χαμηλόφωνα για τα ίδια πράγματα. Τη μνήμη, τον τόπο, το περιβάλλον, τους ανθρώπους και το πέρασμα του χρόνου.

Ο Baloji γεννήθηκε στη Λουμπουμπάσι του Κονγκό και μέσα από το έργο του εξερευνά τις πληγές που άφησαν η αποικιοκρατία και η εκμετάλλευση των φυσικών πόρων της χώρας του. Οι εικόνες που χρησιμοποιεί συνδέονται με την ιστορία των ορυχείων, των πρώτων υλών και των αντικειμένων που μεταφέρθηκαν από την Αφρική στα ευρωπαϊκά μουσεία και δεν επιστρέφουν.

Από μακριά το έργο του Sammy Baloji έμοιαζε σχεδόν με ένα μεγάλο υφαντό. Ένα πεδίο από γήινα χρώματα, νερά, ψάρια, ρίζες, πετρώματα και οργανικές μορφές που θύμιζαν ταυτόχρονα χάρτη, τοπίο και μνήμη. Ηταν ένα έργο ακριβώς στον τίτλο της έκθεσης ‘’In Minor Keys”

Όσο το παρατηρούσα ανακάλυπτα συνεχώς νέες λεπτομέρειες. Ήταν σαν να κοιτούσα ένα οικοσύστημα όπου η φύση, η ιστορία και ο άνθρωπος συνυπήρχαν στο ίδιο κάδρο.

Προς τα εθνικά περίπτερα

Βγήκαμε με την Αρετή έξω στον κήπο του Giardini και ξεκινήσαμε το οδοιπορικό τέχνης στα εθνικά περίπτερα των χωρών που συμμετέχουν στην φετινή Biennale. Στο Giardini μπαίνεις το πρωί όταν ανοίγει και φεύγεις το απόγευμα όταν κλείνει. Φιλοξενεί 29 μόνιμα εθνικά περίπτερα, έναν μικρό αρχιτεκτονικό χάρτη του κόσμου μέσα στη Βενετία.

Πρώτα όμως ας δούμε την πολύ ενδιαφέρουσα ιστορία των Giardini.

Όταν ιδρύθηκε η Biennale το 1895, υπήρχε μόνο ένα κεντρικό εκθεσιακό κτήριο. Πολύ γρήγορα όμως η διοργάνωση απέκτησε διεθνή χαρακτήρα και άρχισαν να συμμετέχουν ξένες χώρες. Τότε γεννήθηκε μια πρωτότυπη ιδέα: αντί όλα τα έργα να παρουσιάζονται μαζί, κάθε χώρα να αποκτήσει τον δικό της χώρο ώστε να εκφράζει τη δική της πολιτιστική ταυτότητα.

Το πρώτο εθνικό περίπτερο ήταν του Βελγίου το 1907. Ακολούθησαν η Γερμανία, η Βρετανία, η Ουγγαρία, η Γαλλία, η Ρωσία και πολλές άλλες χώρες. Η Biennale παραχωρούσε το οικόπεδο μέσα στα Giardini και κάθε κράτος αναλάμβανε να χρηματοδοτήσει και να κατασκευάσει το δικό του κτίριο. Έτσι δημιουργήθηκε σταδιακά ένα μοναδικό ‘’χωριό εθνικής αρχιτεκτονικής ’’, όπου κάθε περίπτερο αντικατοπτρίζει και την εποχή και την ιδεολογία της χώρας που το έκτισε.

Αυτός είναι και ο λόγος που περπατώντας στα Giardini δεν βλέπεις μόνο τέχνη αλλά και πολιτική ιστορία. Τα περίπτερα της Γερμανίας, της Ρωσίας, της Βρετανίας, της Γαλλίας ή των ΗΠΑ δεν είναι προσωρινές κατασκευές· είναι μόνιμα κτίρια, πολλά από τα οποία έχουν ηλικία μεγαλύτερη των εκατό ετών.

Λίγοι γνωρίζουν ότι η Ελλάδα ανήκει στις χώρες που διαθέτουν μόνιμο περίπτερο στα Giardini. Το ελληνικό κτίριο κατασκευάστηκε το 1934, σε μια εποχή που η Biennale επεκτεινόταν και αρκετά κράτη αποκτούσαν τη δική τους μόνιμη παρουσία. Σήμερα, σχεδόν έναν αιώνα αργότερα, η θέση αυτή θεωρείται πολιτιστικό προνόμιο, καθώς οι περισσότερες νεότερες συμμετοχές αναγκάζονται να αναζητούν προσωρινούς εκθεσιακούς χώρους διάσπαρτους στη Βενετία.

Μάλιστα, η ύπαρξη μόνιμων περιπτέρων έχει δημιουργήσει και μια ενδιαφέρουσα ανισότητα. Οι χώρες που απέκτησαν χώρο στις αρχές του 20ού αιώνα εξασφάλισαν μια μόνιμη παρουσία στην καρδιά της Biennale, ενώ τα νεότερα κράτη συνήθως αναγκάζονται να εκθέτουν σε παλάτια, αποθήκες ή άλλα κτίρια διάσπαρτα στη Βενετία.

Αυτό εξηγεί και γιατί το να έχεις περίπτερο στα Giardini θεωρείται ακόμη σήμερα ένα είδος πολιτιστικού προνομίου. Δεν είναι μόνο ένας εκθεσιακός χώρος. Είναι μια θέση που αποκτήθηκε πριν από έναν αιώνα και παραμένει μέχρι σήμερα.

Τα είδαμε όλα τα εθνικά περίπτερα. Θέλω να σου πω όμως ότι είναι αδύνατον να σου τα παρουσιάσω όλα. Θα κάνουμε ένα οδοιπορικό σε εννέα εθνικά περίπτερα που με σταμάτησαν και μου άρεσαν. Προτίμησα να ακολουθήσω τα συναισθήματα, τις εικόνες και τις ιδέες που σχηματίζονταν μέσα μου όταν έβλεπα τα έργα και όχι τις σημειώσεις του επιμελητή. Αυτή είναι η Biennale που θέλω να μοιραστώ μαζί σου.

Ιαπωνία – Grass Babies, Moon Babies.

Η Ιαπωνία σε βάζει να κρατήσεις το μέλλον στην αγκαλιά σου

Ηταν ίσως το μοναδικό περίπτερο όπου μπορούσες να έχεις πραγματικά διαδραστική επαφή με το έργο. Φτάνεις στην είσοδο και σου δίνουν να κρατήσεις μία από τις 57 κούκλες-μωρά, με βάρος 6 κιλά, όσο έχει ένα μωρό τεσσάρων μηνών. Το μωρό θα το κουβαλάς μαζί σου σε όλη τη διαδρομή μέσα στο περίπτερο. Ξαφνικά συμμετέχεις στο έργο χωρίς να το καταλάβεις και γίνεσαι για λίγη ώρα μαμά ή μπαμπάς.

Ο καλλιτέχνης είναι ο Ei Arakawa-Nash και ο τίτλος της εγκατάστασης είναι Grass Babies, Moon Babies. Ένας ποιητικός τίτλος που μοιάζει να αιωρείται ανάμεσα στη γη και τον ουρανό, ανάμεσα στην καθημερινή φροντίδα ενός παιδιού και στο άγνωστο μέλλον που το περιμένει. Δεν μιλά μόνο για τη γέννηση. Μιλά για την ευθύνη που συνοδεύει κάθε νέα ζωή στον σύγχρονο κόσμο με τις τεράστιες αλλαγές που γίνονται.

Η μητέρα του Ei Arakawa-Nash τον μεγάλωσε μόνη της από την ηλικία των δώδεκα ετών. Μαζί με φίλες της στη Φουκουσίμα έραψαν και τα 208 βρεφικά ρούχα της εγκατάστασης. Έτσι το έργο δεν αφορά μόνο τα παιδιά και το μέλλον. Αφορούσε και όλους εκείνους τους ανθρώπους που στέκονται πίσω από κάθε παιδί και το βοηθούν να μεγαλώσει. Χρησιμοποιεί τη γονεϊκότητα σαν αφετηρία για να μιλήσει για τη φροντίδα, την ευθύνη και τους δεσμούς που μας συνδέουν με τους άλλους.

Βλέποντας την Αρετή να κρατάει την κούκλα στα χέρια της, ήταν αδύνατο να μη σκεφτώ και το δημογραφικό αδιέξοδο που αντιμετωπίζει σήμερα η κοινωνία μας. Η τέχνη συχνά ξεκινά από μια πρόθεση αλλά καταλήγει να γεννά περισσότερα ερωτήματα από εκείνα που είχε αρχικά σχεδιάσει ο δημιουργός της.

Μου άρεσε το περίπτερο της Ιαπωνίας γιατί μέσα από μια απλή προσωπική εμπειρία ανοίγει μια συζήτηση για την φροντίδα, την ευθύνη και τελικά για το μέλλον των κοινωνιών μας.

Βέλγιο – IT NEVER SSST

Όταν οι λέξεις δεν αρκούν

Το βελγικό περίπτερο είχε επίσης ένα διαδραστικό χαρακτήρα. Είναι μια εγκατάσταση που περιστρέφεται γύρω από τη γλώσσα, την επικοινωνία και τις δυσκολίες της ανθρώπινης συνύπαρξης σε έναν κόσμο που μοιάζει να μιλά ασταμάτητα χωρίς πάντα να ακούει.

Η καλλιτέχνης Miet Warlop έδωσε στην έκθεση τον τίτλο, IT NEVER SSST, που παραπέμπει σε έναν κόσμο που δεν ησυχάζει ποτέ. Γύψινες λέξεις, ανάγλυφα, τύμπανα και περφόρμανς συνθέτουν ένα περιβάλλον όπου η γλώσσα διαρκώς χτίζεται και διαρκώς καταρρέει. Οι λέξεις βρίσκονται παντού, αλλά αντί να ενώνουν τους ανθρώπους μοιάζουν συχνά να χάνονται μέσα στον θόρυβο της εποχής μας.

Η επικοινωνία όσο και αν έχει επεκταθεί στην εποχή μας δεν είναι ποτέ τελειωμένη. Οι λέξεις αλλάζουν νόημα, οι άνθρωποι παρεξηγούνται, οι κοινωνίες μεταβάλλονται. Τίποτα δεν μένει σταθερό. Όπως ακριβώς και ο κόσμος γύρω μας, το έργο παραμένει ανοιχτό, ατελές και διαρκώς σε εξέλιξη.

Το πιο ενδιαφέρον στοιχείο ήταν ότι το έργο δεν παρουσιαζόταν σαν κάτι ολοκληρωμένο. Σε ένα από τα δωμάτια συνάντησα έναν γλύπτη να εργάζεται μπροστά στους επισκέπτες. Οι γύψινες επιγραφές συνέχιζαν να δημιουργούνται και να μεταμορφώνονται κατά τη διάρκεια της Biennale. Νοιώθεις ότι δεν επισκέπτεσαι μια έκθεση αλλά ένα εργαστήριο όπου η τέχνη βρισκόταν ακόμη υπό κατασκευή.

Αν η Ιαπωνία με έκανε να σκεφτώ ποιος θα κρατήσει το μέλλον στην αγκαλιά του, το Βέλγιο με έκανε να αναρωτηθώ αν εξακολουθούμε να βρίσκουμε τον τρόπο να μιλάμε και να ακούμε ο ένας τον άλλον.

Ισπανία – Los Restos

Η καρτποσταλική μνήμη

Το περίπτερο της Ισπανίας είναι από μόνο του πανέμορφο, σχεδόν κρυμμένο πίσω απο το αναρριχητικό φυτό που καλύπτει την πρόσοψή του. Μπαίνοντας μέσα έμεινα για λίγο άφωνος. Στην αρχή δεν κατάλαβα τι ήταν όλα αυτά που κάλυπταν τους τοίχους. Όταν πλησίασα κοντά κατάλαβα ότι ήταν καρτ-ποστάλ.

50.000 καρτ-ποστάλ κολλημένες από πάνω μέχρι κάτω στους τοίχους, σε όλες τις αίθουσες του περιπτέρου.

Ο Ισπανός καλλιτέχνης Oriol Vilanova ονόμασε το έργο του Los Restos — Τα Απομεινάρια. Αυτό είναι το ερώτημα που βάζει το ισπανικό περίπτερο: τι απομένει όταν περάσουν οι άνθρωποι, οι πόλεις και οι εποχές; Ο ίδιος συλλέγει εδώ και χρόνια καρτ ποστάλ από αγορές, παζάρια και παλαιοπωλεία σε όλη την Ευρώπη. Για τη Biennale χρησιμοποίησε αυτό το υλικό για να δημιουργήσει ένα έργο που μιλά για τη μνήμη, τον χρόνο και τα ίχνη που αφήνουμε πίσω μας. Οι εικόνες που κάποτε ταξίδευαν από χέρι σε χέρι κουβαλώντας προσωπικές ιστορίες μετατρέπονται σήμερα σε ένα συλλογικό αρχείο.

Καθώς περιπλανιόμουν στον χώρο έκανα κάποιες σκέψεις που μάλλον δεν ανήκουν στον καλλιτέχνη αλλά σε εμένα. Κάποτε, όταν ταξιδεύαμε, αγοράζαμε μια καρτ ποστάλ και τη στέλναμε στους αγαπημένους μας. Ήταν ένας τρόπος να μοιραστούμε μια εικόνα από τον τόπο που επισκεπτόμασταν και να πούμε ένα απλό ‘’είμαι εδώ και σε σκέφτομαι’’. Χρειάζονταν ημέρες ή και εβδομάδες για να φτάσει στον προορισμό της.

Σήμερα όλα αυτά συμβαίνουν μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα. Μια φωτογραφία σε στυλ καρτ-ποστάλ ανεβαίνει στο Instagram, διασχίζει τον πλανήτη και εμφανίζεται αμέσως στις οθόνες εκατοντάδων ανθρώπων. Οι καρτ ποστάλ ήταν για μένα κατά κάποιον τρόπο ο πρόγονος του στυλ των φωτογραφιών του Instagram. Άλλαξε η τεχνολογία, άλλαξε η ταχύτητα, όμως η ανθρώπινη ανάγκη παρέμεινε ίδια.

Θα πω όμως και κάτι ακόμη. Η λέξη ‘’καρτ ποστάλ’’ δεν είχε ποτέ για μένα ιδιαίτερα θετικό πρόσημο. Μου θυμίζει συχνά την εξιδανικευμένη εικόνα ενός τόπου. Το επιτηδευμένα όμορφο, το τουριστικό, το προσεκτικά επιλεγμένο κάδρο που κρύβει ό,τι βρίσκεται έξω από αυτό. Στα ταξίδια μου αναζητώ συνήθως το αντίθετο. Τις μικρές ατέλειες, τις ανθρώπινες ιστορίες, τις γειτονιές και τις στιγμές που δεν χωρούν σε μια κλασική καρτ ποστάλ.

Το έργο όμως με κράτησε μπροστά του. Δεν έβλεπα μόνο χιλιάδες εικόνες. Έβλεπα χιλιάδες ανθρώπους να προσπαθούν να διασώσουν μια στιγμή από τον χρόνο. Και τελικά αυτό είναι κάτι που με ενδιαφέρει. Είτε κρατάς μια καρτ ποστάλ είτε μια φωτογραφική μηχανή, δύσκολα μπορείς να αγνοήσεις την ανάγκη να πεις ‘’ήμουν εδώ’’. Μάλλον αυτό να προσπαθούν να κάνουν τόσο οι καρτ ποστάλ όσο και οι φωτογραφίες: να αφήσουν ένα μικρό ίχνος από τη σύντομη παρουσία μας μέσα στον χρόνο.

Μεγάλη Βρετανία – Predicting History: Testing Translation

Ποιος γράφει την ιστορία;

Το βρετανικό περίπτερο με έβαλε σε σκέψεις από την αρχή που μπήκα. Επιλέγει να μιλήσει για τους ανθρώπους που συνήθως μένουν εκτός κάδρου. Τους εργάτες, τους τεχνίτες, τους μετανάστες και τις κοινότητες που συνέβαλαν στη διαμόρφωση της σύγχρονης Βρετανίας χωρίς να βρουν συχνά θέση στην επίσημη αφήγηση.

Η Lubaina Himid με το έργο Predicting History: Testing Translation μας λέει δεν μπορείς να προβλέψεις την ιστορία, δεν μπορείς να μεταφράσεις τέλεια έναν πολιτισμό σε έναν άλλον και κάθε μετάφραση είναι μια προσέγγιση και κάθε ανθρώπινη μετακίνηση μια διαπραγμάτευση ταυτότητας.

Η Lubaina Himid γεννήθηκε το 1954 στη Ζανζιβάρη και μεγάλωσε στη Βρετανία, δεν εκπροσωπεί το βρετανικό κράτος με την κλασική έννοια. Είναι από τις σημαντικότερες μορφές του Black British Art Movement και εδώ και δεκαετίες ασχολείται ακριβώς με όσα η επίσημη βρετανική ιστορία συνήθως άφηνε στο περιθώριο: αποικιοκρατία, διασπορά, αόρατες κοινότητες και τους ανθρώπους που έχτισαν τη Βρετανία χωρίς να αναγνωριστούν.

Η ίδια δηλώνει ότι το έργο της προέρχεται από το ενδιαφέρον της για το πώς οι άνθρωποι δημιουργούν την έννοια του ‘’σπιτιού’’, ειδικά όταν βρίσκονται σε μέρη που δεν σχεδιάστηκαν για να τους υποδεχθούν. Μιλά για το αίσθημα του ανήκειν, για τη ζωή μακριά από τις ρίζες σου και για την προσπάθεια να βρεις τη θέση σου σε μια νέα κοινωνία.

Κοιτώντας τα έργα του Βρετανικού περιπτέρου σκεφτόμουν την μεγάλη αντίφαση της βρετανικής ιστορίας. Μια αυτοκρατορία που για αιώνες ταξίδευε σε ολόκληρο τον κόσμο επιβάλλοντας τη δύναμή της, σήμερα στρέφει το βλέμμα της σε εκείνους που βρέθηκαν στην άλλη πλευρά αυτής της ιστορίας. Κάποιος θα το έλεγε αυτοκριτική. Κάποιος άλλος θα το έλεγε καθυστερημένη δικαιοσύνη. Ίσως να είναι και τα δύο.

Γερμανία – RUIN

Όταν η Ιστορία αρνείται να φύγει από το δωμάτιο

Από όλα τα εθνικά περίπτερα που επισκέφθηκα, το γερμανικό ήταν ίσως το πιο πολιτικό. Όχι με τον τρόπο της καταγγελίας ή του συνθήματος, αλλά με τον τρόπο που η Ιστορία επιστρέφει συνεχώς και κάθεται δίπλα σου, ακόμη κι όταν νομίζεις ότι έχει τελειώσει.

Το έργο έχει τον τίτλο RUIN – Ερείπιο και παρουσιάζει έργα των καλλιτεχνών Sung Tieu και Henrike Naumann. Εξετάζει το πώς οι πολιτικές ιδεολογίες, οι μεταναστευτικές διαδρομές και οι προσωπικές βιογραφίες συνεχίζουν να υπάρχουν μέσα στους χώρους που κατοικούμε και μέσα στα αντικείμενα που μας περιβάλλουν.

Μπαίνοντας μέσα στο περίπτερο βρέθηκα σε έναν παράξενο πράσινο χώρο γεμάτο έπιπλα, καθημερινά αντικείμενα, καρέκλες που αιωρούνταν στους τοίχους και ανθρώπινες μορφές φτιαγμένες από ρούχα. Τίποτα δεν φώναζε. Όλα όμως έμοιαζαν να κουβαλούν μνήμη. Σαν να είχαν απομείνει μετά από κάποιο γεγονός που δεν βλέπεις αλλά το αισθάνεσαι παντού γύρω σου.

Το έργο της Henrike Naumann με τίτλο The Home Front εξερευνά το σπίτι σαν πολιτικό χώρο. Το σαλόνι, τα έπιπλα και τα καθημερινά αντικείμενα δεν παρουσιάζονται εδώ σαν ουδέτερα στοιχεία διακόσμησης αλλά σαν φορείς ιδεολογιών, κοινωνικών συγκρούσεων και ιστορικών τραυμάτων.

Το έργο της Sung Tieu μεταμορφώνει το ίδιο το κτίριο του περιπτέρου σε ένα σχόλιο για τη μετανάστευση και τη μνήμη. Η καλλιτέχνιδα γεννήθηκε στο Βιετνάμ και μεγάλωσε σε συγκρότημα κατοικιών του Ανατολικού Βερολίνου όπου έζησαν Βιετναμέζοι εργάτες και άλλες μεταναστευτικές κοινότητες μετά την επανένωση της Γερμανίας. Η προσωπική της ιστορία γίνεται αφετηρία για μια ευρύτερη συζήτηση γύρω από το ποιος ανήκει σε μια χώρα και ποιος μένει στο περιθώριο της επίσημης αφήγησης.

Αυτό που κράτησα εγώ από το γερμανικό περίπτερο δεν ήταν τόσο τα επιμέρους έργα όσο η αίσθηση ότι η Ιστορία δεν τελειώνει ποτέ. Αλλάζει μορφή, αλλάζει γλώσσα, μετακομίζει από τα δημόσια μνημεία στα σπίτια, στα έπιπλα, στις γειτονιές και στις ζωές των ανθρώπων.

Και εκεί, μέσα σε αυτόν τον παράξενο πράσινο χώρο, η Γερμανία έμοιαζε να συνομιλεί για άλλη μια φορά με τα δικά της φαντάσματα.

Η Biennale δεν δοκιμάζει μόνο την αισθητική σου αντοχή αλλά και τη σωματική.

Υπάρχει και μια πλευρά της Biennale που δεν εμφανίζεται στους καταλόγους και στα δελτία Τύπου. Η κούραση.

Το εισιτήριο κοστίζει 30 ευρώ και σου δίνει μία μόνο είσοδο στα Giardini και μία στο Arsenale. Αν βγεις, δεν μπορείς να επιστρέψεις. Αυτό σημαίνει ότι οι περισσότεροι επισκέπτες περνούν ολόκληρη την ημέρα μέσα στους χώρους της έκθεσης, συχνά περπατώντας κάτω από τη ζέστη του βενετσιάνικου καλοκαιριού.

Και εδώ αρχίζουν τα προβλήματα.

Για μια διοργάνωση που υποδέχεται εκατοντάδες χιλιάδες επισκέπτες και αποτελεί μία από τις σημαντικότερες πολιτιστικές εκδηλώσεις στον κόσμο, οι βασικές παροχές προς το κοινό είναι απογοητευτικά περιορισμένες. Οι τουαλέτες είναι λίγες για τον όγκο των επισκεπτών και συνήθως όχι καθαρές, τα σημεία ξεκούρασης ελάχιστα, τα παγκάκια ανεπαρκή και συχνά άβολα για κάποιον που είναι όρθιος πολλές ωρες. Αναζήτησα αρκετές φορές μια απλή βρύση με πόσιμο νερό και δεν τη βρήκα. Ακόμη και οι εξωτερικοί χώροι μοιάζουν σχεδιασμένοι περισσότερο για τη διέλευση παρά για την παραμονή των ανθρώπων.

Η Biennale της Βενετίας δεν είναι μια φιλόξενη έκθεση που σε οδηγεί από έργο σε έργο. Είναι ένα πολύωρο οδοιπορικό μέσα σε δεκάδες περίπτερα, αμέτρητες αίθουσες και χιλιόμετρα περπατήματος. Κάποια στιγμή οι επισκέπτες σταματούν να κοιτούν τα έργα και αρχίζουν να ψάχνουν ένα παγκάκι.

Στο μέσον της ημέρας είχαμε φυσικά κουραστεί. Η Αρετή κάθισε σκεπτική σε ένα παγκάκι με κλειστά μάτια για να ξεκουραστεί. Λίγο πιο πέρα μια επισκέπτρια είχε ξαπλώσει ολόκληρη πάνω στο ξύλο αδιαφορώντας για τα βλέμματα των περαστικών.

Σκεφτόμουν ότι κάθε φορά που επισκέπτομαι τη Biennale νιώθω κάποιες στιγμές σαν εγκλωβισμένος. Όχι από την τέχνη, αλλά από τον τρόπο λειτουργίας της διοργάνωσης. Και αυτό μου φαίνεται παράδοξο. Μια έκθεση που μιλά συνεχώς για τον άνθρωπο, την κοινωνία, τη συμπερίληψη και τη φροντίδα θα έπρεπε ίσως να φροντίζει λίγο περισσότερο και τους ίδιους τους επισκέπτες της.

Σκανδιναβία – How Many Angels Can Dance on the Head of a Pin?

Ένα εικαστικό παραμύθι για μεγάλους

Ο τίτλος, How Many Angels Can Dance on the Head of a Pin? — Πόσοι άγγελοι μπορούν να χορέψουν πάνω στο κεφάλι μιας καρφίτσας; — προέρχεται από ένα παλιό μεσαιωνικό φιλοσοφικό ερώτημα. Ένα ερώτημα που μοιάζει παράλογο εκ πρώτης όψεως, αλλά στην πραγματικότητα μιλά για όλα εκείνα τα πράγματα που δεν μπορούν να μετρηθούν, να αποδειχθούν ή να εξηγηθούν πλήρως.

Το σκανδιναβικό περίπτερο ήταν από τα πιο αινιγματικά της Biennale. Οι τρεις χώρες του Βορρά — Νορβηγία, Σουηδία και Φινλανδία — μοιράζονται ένα κοινό περίπτερο και συχνά μια κοινή ευαισθησία που στρέφεται προς τη φύση, τον άνθρωπο και τις αυτόχθονες παραδόσεις του βόρειου κόσμου.

Οι τρεις καλλιτέχνες, Tori Wrånes, Klara Kristalova και Benjamin Orlow, δημιούργησαν έναν κόσμο που έμοιαζε να βρίσκεται κάπου ανάμεσα σε μύθο, όνειρο και δάσος του Βορρά. Κοράκια, δέντρα και ανθρώπινες μορφές που αψηφούσαν τη βαρύτητα συνέθεταν ένα περιβάλλον όπου τίποτα δεν έμοιαζε οριστικό. Δεν υπήρχε μια ξεκάθαρη ιστορία να ακολουθήσεις. Υπήρχε μόνο η αίσθηση ότι η φύση, τα ζώα και ο άνθρωπος εξακολουθούν να συνδέονται με τρόπους που ο σύγχρονος κόσμος έχει σχεδόν ξεχάσει.

Οι συνθέσεις των τριών καλλιτεχνών λειτουργούν σαν ένας ζωντανός οργανισμός όπου οι μορφές διαλύονται και επανασυντίθενται διαρκώς, δημιουργώντας νέες σχέσεις ανάμεσα στον άνθρωπο, τη φύση και τη φαντασία. Η αρχιτεκτονική, η γλυπτική, ο ήχος, οι μύθοι, τα σώματα και τα ζώα συνυπάρχουν σε μια κατάσταση συνεχούς μεταμόρφωσης.

Ένιωσα σαν να βρίσκομαι μέσα σε ένα εικαστικό παραμύθι. Ένα έργο που δεν προσπαθούσε να μου εξηγήσει κάτι αλλά να μου ξυπνήσει εικόνες. Μέσα από συμβολισμούς, παράξενες μορφές και ονειρικές συνθέσεις με μετέφερε σε μια άλλη πραγματικότητα, πιο αργή, πιο γήινη και ίσως πιο ανθρώπινη από αυτήν που έχουμε συνηθίσει.

Βραζιλία – Comigo ninguém pode

Οι μνήμες που επιμένουν να γεννιούνται

Το βραζιλιάνικο περίπτερο δεν χρειάζονταν πολλές εξηγήσεις για να σε τραβήξει μέσα του. Μορφές που έμοιαζαν μισοανθρώπινες, μισογεννημένες, ξεπρόβαλλαν από λευκά κουκούλια στους τοίχους, ενώ στο πάτωμα απλώνονταν εκατοντάδες κεραμικά αντικείμενα που θύμιζαν φωλιές, σπόρους ή μήτρες.

Το έργο της Rosana Paulino ‘’Comigo ninguém pode’’ – κανείς δεν μπορεί να τα βάλει μαζί μου, μιλούσε για τη μνήμη, την καταγωγή και τα ίχνη που αφήνει η ιστορία πάνω στο σώμα. Ο τίτλος προέρχεται από ένα φυτό που στη λαϊκή παράδοση της Βραζιλίας θεωρείται προστατευτικό απέναντι στις κακές δυνάμεις. Η ιδέα του έργου συνδέει αυτή την ιδέα της προστασίας με την επιβίωση, την αντοχή και τη μνήμη των ανθρώπων που βρέθηκαν για αιώνες στο περιθώριο της ιστορίας.

Καθώς περιπλανιόμουν στον χώρο, είχα την αίσθηση ότι παρακολουθούσα μια ατελείωτη διαδικασία γέννησης. Λες και οι μορφές να προσπαθούσαν να βγουν από το σκοτάδι της λήθης και να αποκτήσουν ξανά παρουσία. Το μήνυμα για μένα ήταν ότι η μνήμη, όσο κι αν την θάψεις, βρίσκει πάντα έναν τρόπο να επιστρέψει.

Αυστραλία – Conference of One’s Self

Το ταξίδι προς τον εαυτό μας

Η Αυστραλία φαίνεται πως αγαπά το σκοτάδι. Το θυμάμαι και από την προηγούμενη Biennale και το συνάντησα ξανά φέτος. Μπαίνοντας στο περίπτερο χρειάστηκα λίγα δευτερόλεπτα για να συνηθίσουν τα μάτια μου. Στο κέντρο του χώρου, μέσα στο απόλυτο σκοτάδι, υψωνόταν μια φωτεινή οκταγωνική κατασκευή που έμοιαζε να αιωρείται. Από πάνω της ένα φωτεινό περίγραμμα προσδιόριζε το έργο στον χώρο.

Το έργο του Khaled Sabsabi, με τίτλο Conference of One’s Self, παίρνει έμπνευση από το σουφικό ποίημα The Conference of the Birds, ένα αλληγορικό ταξίδι αναζήτησης της γνώσης και της πνευματικής κατανόησης. Ο Sabsabi περιγράφει το έργο σαν μια πολυαισθητηριακή πρόσκληση προς όλους τους ανθρώπους, ανεξάρτητα από θρησκεία, εθνότητα ή καταγωγή, να συναντηθούν σε έναν κοινό χώρο περισυλλογής και να σκεφτούν τη συλλογική ανθρώπινη εμπειρία.

Η παρουσία του Sabsabi φέτος πέρασε από σαράντα κύματα. Παρόλο που είχε επιλεγεί επίσημα, η Creative Australia (ο κρατικός φορέας) είχε ακυρώσει προσωρινά την απόφασή της λόγω κάποιων πολιτικών/κοινωνικών αντιπαραθέσεων γύρω από παλαιότερα έργα του. Μετά από έντονες αντιδράσεις του καλλιτεχνικού κόσμου και μια ανεξάρτητη έρευνα, ο φορέας ανακάλεσε, ζήτησε δημόσια συγγνώμη και τον επανέφερε πανηγυρικά ως τον επίσημο εκπρόσωπο της χώρας.

Πρόκειται για μια καθηλωτική, πολυαισθητηριακή εγκατάσταση (immersive multisensory installation) από οκτώ μεγάλους ζωγραφικούς καμβάδες πάνω στους οποίους προβάλλονται κινούμενες εικόνες. Οι προβολές αντανακλώνται συνεχώς πάνω στις ζωγραφικές επιφάνειες, δημιουργώντας έναν διαρκή διάλογο ανάμεσα στη ζωγραφική, το φως και την κίνηση. Η εγκατάσταση συνοδεύεται από ηχητικό περιβάλλον με καθημερινούς ήχους και λειτουργεί σε επαναλαμβανόμενο κύκλο 54 λεπτών.

Khaled Sabsabi – Conference of One’s Self

Ο Khaled Sabsabi γεννήθηκε στην Τρίπολη του Λιβάνου και μετανάστευσε παιδί στην Αυστραλία λόγω του εμφυλίου πολέμου. Το έργο του εδώ και δεκαετίες κινείται γύρω από θέματα ταυτότητας, μετανάστευσης, πνευματικότητας και συνύπαρξης διαφορετικών πολιτισμών.

Από μακριά το έργο είναι εντυπωσιακό. Τα μπλε, πράσινα και μωβ χρώματα κινούνται αργά πάνω στις επιφάνειές του δημιουργώντας μια σχεδόν υπνωτιστική ατμόσφαιρα. Είναι από εκείνα τα έργα που δεν σε κατακλύζουν με πληροφορίες αλλά σε ηρεμούν. Αν σταθείς σιωπηλός και το παρατηρείς μπαίνεις σε διάθεση διαλογισμού.

Όταν όμως πλησιάζεις, το έργο αποκαλύπτει μια δεύτερη ανάγνωση. Εκεί που από μακριά έβλεπες μια ενιαία εικόνα, αρχίζεις να ανακαλύπτεις χιλιάδες μικρές λεπτομέρειες, μορφές, σκηνές και χρωματικές διαστρωματώσεις. Είδα ένα σχεδόν ατελείωτο πεδίο από λουλούδια, φυτά, πέταλα και οργανικές μορφές που μοιάζουν να συγχωνεύονται μεταξύ τους. Σαν ένα οικοσύστημα που πάλλεται και μεταμορφώνεται διαρκώς. Από κοντά το έργο γίνεται σχεδόν βιολογικό.

Η Αυστραλία μιλά για ενδοσκόπηση, πνευματικότητα και συλλογική ανθρώπινη εμπειρία. Εγώ όμως έφυγα από το περίπτερο κρατώντας κάτι πιο απλό. Τη διαπίστωση ότι η πραγματική δύναμη του έργου δεν βρίσκεται μόνο σε αυτό που βλέπεις από απόσταση αλλά σε όσα ανακαλύπτεις όταν αποφασίσεις να πλησιάσεις. Όπως ακριβώς συμβαίνει συχνά και με τους ανθρώπους, όταν πλησιάσεις βλέπεις την ομορφιά.

Τον Khaled Sabsabi θα τον συναντήσουμε ξανά στο επόμενο άρθρο μου, στην Arsenale, γιατί είναι ο μοναδικός καλλιτέχνης με δυο installations στην φετινή οργάνωση.

Ελλάδα – Escape room

Από το club, στο σπήλαιο του Πλάτωνα

Το ελληνικό περίπτερο ήταν μάλλον το πιο απρόσμενο από όλα όσα είδα στη Biennale. Ομολογώ ότι μόλις μπήκα μέσα η πρώτη μου σκέψη ήταν πως κάποιος είχε στήσει ένα τεράστιο queer club στο Giardini. Γύρισα στην Αρετή και της το είπα αυθόρμητα. Εκείνη γέλασε και μου απάντησε: ‘’Ακριβώς το ίδιο σκέφτηκα κι εγώ’’.

Ήταν από τις λίγες φορές στη Biennale που ένας χώρος σου δημιουργούσε τόσο έντονα μια αίσθηση πριν ακόμη διαβάσεις τις επεξηγήσεις. Νέον φώτα, κόκκινες αντανακλάσεις, σκοτεινή ατμόσφαιρα, γιγαντιαίες φουσκωτές μορφές που αιωρούνταν πάνω από τα κεφάλια των επισκεπτών, αναφορές στην επιθυμία, ανδρικά σώματα και η φωτεινή επιγραφή ESCAPE στο βάθος. Ένας χώρος που θύμιζε περισσότερο νυχτερινή έξοδο παρά εθνικό περίπτερο.

Ο δημιουργός του έργου ‘’Escape Room’’, Ανδρέας Αγγελιδάκης, μεταμορφώνει το ελληνικό περίπτερο σε μια σύγχρονη εκδοχή του Πλατωνικού Σπηλαίου. Η γνωστή αλληγορία του Πλάτωνα μεταφέρεται στη σημερινή εποχή της μετα-αλήθειας, των ψηφιακών ψευδαισθήσεων, των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και της ολοένα αυξανόμενης δυσκολίας να ξεχωρίσουμε την πραγματικότητα από την εικόνα της.

Το έργο χωρίζεται συμβολικά σε δύο ενότητες. Από τη μία υπάρχει το ‘’Εθνικό’’ κομμάτι, ένας πλήρως ψηφιακός κόσμος όπου οι χαρακτηριστικές κολώνες-πουφ του Αγγελιδάκη λειτουργούν ταυτόχρονα σαν γλυπτά, έπιπλα και σκηνικό. Από την άλλη βρίσκεται το ‘’Περίπτερο’’, ένας χώρος που θυμίζει κατάστημα τουριστικών αναμνηστικών, όπου σύμβολα της ελληνικής ιστορίας, της λαϊκής κουλτούρας και της συλλογικής μνήμης επανασυντίθενται σε ένα παράδοξο και συχνά ειρωνικό περιβάλλον.

Ένα από τα πιο ανθρώπινα στοιχεία του περιπτέρου βρισκόταν έξω από αυτό. Τα μεγάλα πουφ που είχαν τοποθετηθεί στον εξωτερικό χώρο έδιναν στους επισκέπτες τη δυνατότητα να ξαπλώσουν, να ξεκουραστούν και να πάρουν μια ανάσα από τον εξαντλητικό ρυθμό της Biennale. Σε μια διοργάνωση που συχνά μοιάζει να ξεχνά τις ανάγκες του επισκέπτη, αυτή η μικρή χειρονομία φιλοξενίας μου φάνηκε εξίσου σημαντική με το ίδιο το έργο.

Bulgari – The Face of Desire is Loss

Όταν οι χορηγοί αποκτούν περίπτερο

Ήταν αργά το απόγευμα και είχαμε ολοκληρώσει το πολύωρο οδοιπορικό μας στα Giardini της Biennale. Η μέση μας είχε αρχίσει να διαμαρτύρεται και το μυαλό είχε φτάσει στα όριά του από τις δεκάδες εικόνες και έργα της ημέρας. Καθώς κατευθυνόμασταν προς την έξοδο, είδα ένα ακόμη περίπτερο που με μπέρδεψε. Απ’ έξω έγραφε μόνο μια λέξη: Bulgari.

Ομολογώ ότι για λίγα δευτερόλεπτα προσπαθούσα να θυμηθώ ποια χώρα εκπροσωπούσε. Μήπως την διπλανή βαλκανική; Μετά συνειδητοποίησα ότι δεν επρόκειτο για χώρα. Ήταν η Bulgari, ο μεγάλος χορηγός της Biennale, ο ιστορικός οίκος κοσμημάτων με τις ελληνικές καταβολές, που φέτος απέκτησε τη δική του παρουσία ανάμεσα στα εθνικά περίπτερα.

Ηταν μια μεγάλη έκπληξη για μένα. Μπορεί ένας χορηγός που δεν είναι κράτος, να αποκτά δικό του εκθεσιακό χώρο μέσα στη Biennale; Η διάκριση ανάμεσα στην πολιτιστική εκπροσώπηση και την εταιρική προβολή αρχίζει να γίνεται λιγότερο σαφής. Θεωρώ ότι δεν ταιριάζει αυτή η επιλογή της Biennale και είναι μια ενδιαφέρουσα ένδειξη για το πώς λειτουργεί σήμερα ο κόσμος της τέχνης. Μέχρι πού φτάνει η χορηγία και από ποιο σημείο αρχίζει η πολιτιστική εκπροσώπηση; Δίπλα στα κράτη που εκπροσωπούν πολιτισμούς, εμφανίζονται πλέον και παγκόσμια brands με οικονομική δύναμη ώστε να αποκτούν σχεδόν ισότιμη παρουσία στον ίδιο χώρο.

Είχα μια άρνηση να μπω στο περίπτερο, αλλά ήθελα να δω και τι παρουσίαζε. Η Bulgari παρουσίασε το έργο ‘’The Face of Desire is Loss’’ της Lotus L. Kang. Η καλλιτέχνιδα δημιουργεί έργα που κινούνται γύρω από τη μνήμη, την απώλεια, τη φθορά και τη μεταμόρφωση των πραγμάτων μέσα στον χρόνο. Η εγκατάσταση εξερευνά την επιθυμία όχι σαν κατάκτηση αλλά σαν μια διαρκή διαδικασία απώλειας και μεταμόρφωσης. Βρήκα το θέμα σχεδόν παράδοξο. Ένας από τους πιο διάσημους οίκους πολυτελείας στον κόσμο, χτισμένος πάνω στην επιθυμία, την απόκτηση και το αντικείμενο-σύμβολο, επέλεγε να παρουσιάσει ένα έργο που μιλούσε για την απώλεια.

Το Giardini της Biennale τελειώνει, η Βενετία συνεχίζεται

Φύγαμε από το Giardini αργά το απόγευμα, λίγο πριν κλείσουν τα περίπτερα. Το κεφάλι μου ήταν γεμάτο εικόνες, ιδέες και ερωτήματα για την τέχνη μετά από μια ολόκληρη μέρα στη Biennale. Λίγα μόλις μέτρα πιο πέρα βρίσκεται η παλιά πύλη που οδηγεί στο Castello. Μια φρουριακή είσοδος άλλων εποχών, που κάποτε πιθανότατα έκλεινε τη νύχτα για να προστατεύει τη γειτονιά. Από εδώ μπαίνεις και σήμερα στο Castello.

Περάσαμε την πύλη και σχεδόν αμέσως άλλαξε ο κόσμος γύρω μας. Οι εθνικές συμμετοχές, οι επιμελητές και οι καλλιτεχνικές θεωρίες έμειναν πίσω. Μπροστά μας απλώθηκαν τα στενά του Castello, με τα παλιά τούβλα, τα απλωμένα ρούχα στα μπαλκόνια, τις μικρές αυλές και τις σιωπές μιας γειτονιάς που εξακολουθεί να κατοικείται.

Μου αρέσει πολύ το Castello. Να περπατώ δίπλα σε μικρές καθημερινές εικόνες, που για μένα παραμένουν εξίσου γοητευτικές, με τα έργα που είχα δει λίγα λεπτά νωρίτερα στη Biennale. Ένα σκοινί με ρούχα που ανεμίζουν στον αέρα, ένα στενό δρομάκι που χάνεται ανάμεσα στα σπίτια, μια ανοιχτή πόρτα, ένα παράθυρο με κουκλόσπιτα, ένα ραδιόφωνο που παίζει αγαπημένες άριες.

Η Βενετία δεν με αφήνει να ξεκουραστώ

Φεύγοντας από τη Biennale και περπατώντας στα στενά του Castello, πίστευα ότι η ημέρα είχε τελειώσει. Είχαμε ήδη περάσει ώρες ολόκληρες στα περίπτερα και το μόνο που σκεφτόμουν ήταν το υπέροχο παγωτό και το Prosecco που θα έπινα σε λίγο. Τότε εμφανίστηκαν μπροστά μας δύο παλιοί βιομηχανικοί χώροι που είχαν εκθέσεις.

Κοιταχτήκαμε με την Αρετή και βάλαμε τα γέλια.

«Τι περίμενες; Ότι δεν θα μπούμε;»

Φυσικά και μπήκαμε.

Στον πρώτο χώρο παρουσιαζόταν η έκθεση LUNA του Φιλιππινέζου καλλιτέχνη Ronald Ventura. Γιγαντιαίοι πίνακες και γλυπτά γεμάτα μορφές, κάποιες αρχαιοελληνικές, θραύσματα σωμάτων και συμβολισμούς δημιουργούσαν έναν κόσμο που έμοιαζε να αιωρείται ανάμεσα στο όνειρο και την καταστροφή. Ένα έργο πυκνό, σχεδόν χαοτικό, που απαιτούσε χρόνο για να το διαβάσεις.

Στον διπλανό χώρο η ατμόσφαιρα ήταν τελείως διαφορετική. Η Καταλανή Claudia Pagès Rabal, με το έργο Paper Tears, χρησιμοποιούσε παλιά υδατογραφήματα χαρτιού, ήχο, βίντεο και περφόρμανς για να αφηγηθεί την ιστορία των εμπορικών δικτύων που συνέδεσαν τη Βενετία με την Καταλονία και διαμόρφωσαν έναν ολόκληρο κόσμο ανταλλαγών, πλούτου αλλά και αποικιοκρατίας.

Εδώ συνειδητοποίησα ξανά, για άλλη μια φορά, γιατί αγαπώ τόσο πολύ τη Βενετία. Ακόμη και όταν νομίζεις ότι η ημέρα τελείωσε, πίσω από μια πόρτα, σε μια παλιά αποθήκη ή σε ένα ξεχασμένο κανάλι, σε περιμένει μια ακόμη έκθεση που δεν μπορείς να αγνοήσεις.

Cannaregio, λίγο πριν πέσει το φως – ένα παγωτό, ένα Prosecco και η Βενετία

Επιστρέψαμε στο αγαπημένο μας Cannaregio, εκεί όπου η Βενετία μοιάζει να χαμηλώνει τους ρυθμούς της και να θυμάται ότι είναι πρώτα απ’ όλα μια πόλη κατοικημένη. Λίγο πριν δύσει ο ήλιος βρεθήκαμε σε ένα από τα πιο όμορφα κανάλια της συνοικίας, σε ένα σημείο που προσφέρει δύο σχεδόν τελετουργικές επιλογές για το τέλος μιας ημέρας στη Biennale.

Από τη μία το Bacaro del Gelato, ένα από τα πιο γνωστά gelaterie της περιοχής με εξαιρετικά παγωτά. Από την άλλη το Vino Vero, ένας από τους πιο αγαπημένους χώρους φυσικού κρασιού στη Βενετία, που δημιουργήθηκε από ανθρώπους οι οποίοι πίστεψαν στο natural wine πολύ πριν αυτό γίνει μόδα. Σήμερα θεωρείται σημείο αναφοράς για όσους αναζητούν μικρούς παραγωγούς και ιδιαίτερες ετικέτες από όλη την Ιταλία και την Ευρώπη.

Πρώτα ένα παγωτό στο χέρι πάνω στην διπλανή γέφυρα. Το αγαπημένο μου η μαύρη σοκολάτα 85%. Αυθεντική βιολογική μαύρη σοκολάτα που η γεύση της θα μου μείνει αξέχαστη, το αγαπημένο της Αρετής, το φιστίκι. Δεν μπορώ να στα περιγράψω πρέπει να το δοκιμάσεις.

Λίγο αργότερα ένα ποτήρι Prosecco καθισμένοι στην άκρη του νερού, παρακολουθώντας τις βάρκες να περνούν αργά μέσα στο απογευματινό φως.

Αυτή είναι για μένα η μεγαλύτερη γοητεία της Βενετίας, η απλότητα και η ηρεμία. Ακόμη και μετά από μια ολόκληρη ημέρα γεμάτη τέχνη, εθνικά περίπτερα, εγκαταστάσεις και ατελείωτο περπάτημα, η πόλη βρίσκει πάντα έναν τρόπο να σου υπενθυμίσει πως το σημαντικότερο έργο τέχνης παραμένει η ίδια.

Εδώ ολοκληρώνεται το πρώτο μέρος αυτού του οδοιπορικού στη Βενετία και στη Biennale Arte 2026.

Στο δεύτερο μέρος θα αφήσουμε πίσω μας τους κήπους του Giardini και θα χαθούμε στα στενά της Βενετίας, ακολουθώντας τη διαδρομή προς την Arsenale, την ιστορική καρδιά της Biennale. Εκεί μας περιμένουν περισσότεροι από 110 καλλιτέχνες από όλο τον κόσμο, νέες εθνικές συμμετοχές, μνημειώδεις εγκαταστάσεις και έργα που καταλαμβάνουν ολόκληρους βιομηχανικούς χώρους.

Θα πάμε όμως και σε μερικά από τα πιο εντυπωσιακά Palazzi της πόλης. Εκεί όπου η σύγχρονη τέχνη συναντά την ιστορία της Βενετίας μέσα σε χώρους που από μόνοι τους αποτελούν έργα τέχνης. Στη Biennale η εμπειρία δεν περιορίζεται στα επίσημα περίπτερα της έκθεσης, απλώνεται σε ολόκληρη την πόλη, μετατρέποντας την στο μεγαλύτερο έργο τέχνης παγκοσμίως

*Ο Στέργιος Μήτας είναι σκηνοθέτης & ταξιδιωτικός αρθρογράφος. Η Αρετή Τουσέρ είναι μουσικός & συνθέτρια.