ΕΝΟΧΕΣ ΟΤΑΝ ΞΕΚΟΥΡΑΖΟΜΑΣΤΕ: ΤΙ ΣΗΜΑΙΝΕΙ ΤΟ 14% ΤΩΝ ΠΕΡΙΣΤΑΣΕΩΝ;

Οι ενοχές όταν ξεκουραζόμαστε μπορεί να εμφανιστούν ακόμη και σε μια ήσυχη στιγμή στον καναπέ. Η δυσκολία να χαλαρώσουμε μπορεί να συνδέεται με την αίσθηση ότι θα έπρεπε να χρησιμοποιούμε τον χρόνο μας πιο παραγωγικά.

Οι ερευνητές εξετάζουν αυτή την εμπειρία ως «ενοχή του ελεύθερου χρόνου». Δεν πρόκειται για διάγνωση, αλλά για έναν τρόπο να περιγράψουν και να μετρήσουν ένα συναίσθημα που μπορεί να συνυπάρχει με την ανάπαυση.

Τι σημαίνουν οι ενοχές όταν ξεκουραζόμαστε;

Ο όρος leisure guilt περιγράφει την ενοχή ή την ανησυχία που προκύπτει όταν περνάμε χρόνο χαλαρά αντί να τον αφιερώνουμε σε μια παραγωγική δραστηριότητα.

Μια δημοσίευση των Koo και συνεργατών εξέτασε το θέμα μέσα από τέσσερις μελέτες. Στις τρεις πρώτες, οι ερευνητές ανέπτυξαν και εξέτασαν μια κλίμακα για την τάση να νιώθει κάποιος τέτοιου είδους ενοχή.

Η κλίμακα παρουσίασε σταθερότητα στον χρόνο και εσωτερική συνοχή. Οι υψηλότερες βαθμολογίες συνδέθηκαν με λιγότερο θετικές εμπειρίες ελεύθερου χρόνου και χαμηλότερη ευημερία. Η σύνδεση αυτή, όμως, δεν αποδεικνύει ότι η ενοχή προκαλεί από μόνη της χαμηλότερη ευημερία.

Πόσο συχνά εμφανίζεται η ενοχή;

Στη μελέτη καθημερινής καταγραφής, οι συμμετέχοντες ανέφεραν ενοχή κατά μέσο όρο στο 14% των περιστάσεων ελεύθερου χρόνου. Με άλλα λόγια, το συναίσθημα εμφανίστηκε περίπου σε 14 από κάθε 100 καταγεγραμμένες περιστάσεις, όχι σε κάθε στιγμή ανάπαυσης.

Ο αριθμός αφορά περιστάσεις στη συγκεκριμένη μελέτη. Δεν σημαίνει ότι το 14% των ανθρώπων νιώθει ενοχές όταν ξεκουράζεται, ούτε αποτελεί ποσοστό για την Ελλάδα ή πρόβλεψη για το πώς θα νιώσει ένα άτομο.

Στην ίδια καταγραφή, η ενοχή αναφέρθηκε συχνότερα από νεότερους ανθρώπους, γυναίκες και άτομα χαμηλότερης κοινωνικοοικονομικής θέσης. Καταγράφηκε επίσης συχνότερα σε μοναχικές παρά σε κοινωνικές δραστηριότητες ελεύθερου χρόνου.

Αυτές οι διαφορές περιγράφουν τα ευρήματα της έρευνας. Δεν σημαίνουν ότι το φύλο, η ηλικία ή το αν κάποιος βρίσκεται μόνος προκαλούν το συναίσθημα.

Μπορεί να επηρεάζει την απόλαυση της ανάπαυσης;

Η ενοχή μπορεί να συνυπάρχει με μια δραστηριότητα που έχουμε επιλέξει για τον ελεύθερο χρόνο μας. Σε διδακτορική διατριβή, το εντονότερο αίσθημα ενοχής συνδέθηκε με μικρότερη απόλαυση πρόσφατων δραστηριοτήτων και με μεγαλύτερη τάση αποφυγής του ελεύθερου χρόνου.

Στην ίδια έρευνα, η ενοχή κατά τη διάρκεια μιας τέτοιας στιγμής συνδέθηκε με λιγότερο θετικά συναισθήματα για εκείνη τη στιγμή και με μεγαλύτερη διάθεση να αξιοποιήσουν παραγωγικά τον χρόνο τους αργότερα.

Μια άλλη ερευνητική εργασία, με συνολικά 1.310 συμμετέχοντες σε τέσσερις μελέτες, εξέτασε μια συγγενική πεποίθηση: ότι ο ελεύθερος χρόνος είναι σπατάλη. Η πεποίθηση αυτή συνδέθηκε με χαμηλότερη απόλαυση δραστηριοτήτων, ιδιαίτερα όταν οι δραστηριότητες γίνονταν ως αυτοσκοπός και όχι ως μέσο για κάποιον άλλο στόχο.

Οι δραστηριότητες ελεύθερου χρόνου δεν είναι ίδιες για όλους. Μπορεί να περιλαμβάνουν, για παράδειγμα, τηλεόραση, κοινωνική συναναστροφή, άσκηση ή ένα χόμπι, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι χαλαρώνουν όλοι με τις ίδιες δραστηριότητες.

Συμφωνούν όλες οι μελέτες;

Όχι απολύτως. Σε έρευνα με 687 φοιτητές του Πανεπιστημίου Yalova, ηλικίας 18 έως 29 ετών, δεν βρέθηκε στατιστικά σημαντική σχέση ανάμεσα στην ενοχή ελεύθερου χρόνου και τα επίπεδα ευτυχίας τους.

Τα αποτελέσματα, επομένως, δεν δίνουν ενιαία εικόνα. Οι μελέτες εξέτασαν διαφορετικούς πληθυσμούς και διαφορετικά αποτελέσματα, σε διαφορετικά πλαίσια. Επιπλέον, η έρευνα του Yalova βασίστηκε σε φοιτητικό δείγμα ευκολίας, οπότε δεν μπορεί από μόνη της να περιγράψει όλους τους νέους ή τον γενικό πληθυσμό.

Η σχέση της ενοχής με την εμπειρία της ανάπαυσης χρειάζεται προσεκτική ερμηνεία. Μια στατιστική σύνδεση δεν λέει τι θα συμβεί σε κάθε άνθρωπο, ούτε εξηγεί μόνη της κάθε δυσκολία χαλάρωσης.

Και τι γνωρίζουμε για την Ελλάδα;

Τα διαθέσιμα ελληνικά στοιχεία απαντούν σε μια διαφορετική ερώτηση: πόσο ικανοποιημένοι είμαστε από την ποσότητα του ελεύθερου χρόνου μας. Το 2022 η μέση βαθμολογία ήταν 5,5 στα 10 στην Ελλάδα, έναντι 6,8 στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

Η μέτρηση αφορά την αυτοαναφερόμενη ικανοποίηση από την ποσότητα του χρόνου, όχι τον χρόνο που πράγματι είχε κάθε άτομο. Ούτε μετρά αν κάποιος νιώθει ενοχή όταν ξεκουράζεται. Γι’ αυτό δεν μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε το 5,5 ως ένδειξη για το πόσοι άνθρωποι στην Ελλάδα βιώνουν leisure guilt.

Ο όρος περιγράφει την ενοχή, όχι μια διάγνωση. Ο ελεύθερος χρόνος δεν χρειάζεται να είναι χωρίς εκκρεμότητες για να παραμένει ελεύθερος χρόνος.