ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΣΤΙΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΑΝΩ ΤΩΝ 40 – Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΕΜΜΗΝΟΠΑΥΣΗΣ

Οι διατροφικές διαταραχές εμφανίζονται ολοένα συχνότερα, χωρίς να γίνεται πάντα άμεσα αντιληπτό, σε γυναίκες μέσης ηλικίας και άνω. Γιατροί και ειδικοί λένε ότι έχει αυξηθεί αισθητά ο αριθμός των γυναικών 40 έως 70 ετών που ζητούν βοήθεια για προβληματικές διατροφικές συμπεριφορές. Επειδή αυτές οι γυναίκες δεν αντιστοιχούν στην καθιερωμένη εικόνα ενός ατόμου με διατροφική διαταραχή —αφού δεν είναι έφηβες— συχνά η διάγνωση αργεί ή δεν λαμβάνουν εγκαίρως την κατάλληλη φροντίδα.

«Τίποτα δεν είναι πιο ακυρωτικό από το να σου λέει ο γιατρός σου ότι είσαι πολύ μεγάλη για να έχεις διατροφική διαταραχή», λέει η Cynthia Bulik, ιδρύτρια και διευθύντρια του Κέντρου Αριστείας για τις Διατροφικές Διαταραχές στο Πανεπιστήμιο της Βόρειας Καρολίνα. «Κι όμως, αυτό ακριβώς αναφέρουν αμέτρητες γυναίκες που βρίσκονται στην περιεμμηνόπαυση».

Δεν είναι εύκολο να αποτυπωθούν οι παρατηρήσεις αυτές με αριθμούς. Σύμφωνα με ορισμένες μελέτες, το 2% έως 7% των γυναικών άνω των 40 πληροί τα επίσημα κριτήρια διάγνωσης κάποιας διατροφικής διαταραχής. Άλλες έρευνες υπολογίζουν ότι περίπου το 13% των γυναικών άνω των 50 παρουσιάζει κάποια μορφή διαταραγμένης διατροφικής συμπεριφοράς.

Τα ποσοστά στην πραγματικότητα μπορεί να είναι αισθητά υψηλότερα. «Έως και το 30% των γυναικών μέσης ηλικίας μπορεί να εμφανίζει συμπτώματα διαταραγμένης διατροφικής συμπεριφοράς», λέει η Elizabeth Wassenaar, πιστοποιημένη ειδικός στις διατροφικές διαταραχές και περιφερειακή ιατρική διευθύντρια του Eating Recovery Center στο Colorado. «Και σίγουρα έχουμε παρατηρήσει αύξηση».

Στις γυναίκες 40, 50 και 60 ετών, συχνότερη διατροφική διαταραχή είναι η διαταραχή επεισοδιακής υπερφαγίας, με την ψυχογενή βουλιμία να ακολουθεί. Ο Jason Nagata, γιατρός με ειδίκευση στις διατροφικές διαταραχές στο UCSF Benioff Children’s Hospital του Σαν Φρανσίσκο, προσθέτει ότι στην ηλικιακή αυτή ομάδα καταγράφονται επίσης συχνότερα λιγότερο γνωστές συμπεριφορές κάθαρσης, όπως η υπερβολική χρήση καθαρτικών.

Στη μέση ηλικία εμφανίζεται στις γυναίκες και ψυχογενής ανορεξία, αλλά σε σαφώς μικρότερα ποσοστά, καθώς και η λιγότερο γνωστή ορθορεξία. Η τελευταία συνδέεται με εμμονική ενασχόληση τόσο με τη σωματική άσκηση όσο και με την κατανάλωση τροφών που θεωρούνται «καθαρές» ή απολύτως υγιεινές.

Η Wassenaar σημειώνει ότι η ορθορεξία εμφανίζεται ορισμένες φορές σε άμεση σύνδεση με την περιεμμηνόπαυση και μπορεί «στην πραγματικότητα να οδηγήσει σε υποσιτισμό».

Συχνά, οι διατροφικές διαταραχές που εκδηλώνονται στη μέση ηλικία συνδέονται στενά με τα συμπτώματα της περιεμμηνόπαυσης και της εμμηνόπαυσης. Και οι δύο φάσεις φέρνουν πολλές ψυχολογικές και φυσιολογικές αλλαγές, οι οποίες επιδρούν μεταξύ τους με περίπλοκους τρόπους.

Το άρθρο του National Geographic εξετάζει πώς η περιεμμηνόπαυση και η εμμηνόπαυση ενδέχεται να αυξήσουν τον κίνδυνο διατροφικών διαταραχών στις γυναίκες, αλλά και ποιοι άλλοι παράγοντες μπορεί να σχετίζονται με το φαινόμενο.

Οι ορμονικές μεταβολές αλλάζουν τη σύσταση του σώματος

Όπως συμβαίνει με την εφηβεία στα κορίτσια, έτσι και η εμμηνόπαυση μπορεί να οδηγήσει σε διαταραγμένες διατροφικές συμπεριφορές. «Η εφηβεία και η εμμηνόπαυση αποτελούν τα δύο άκρα της αναπαραγωγικής και μεταβολικής πορείας της ζωής», εξηγεί η Bulik.

Και στις δύο περιόδους, την εφηβεία και την εμμηνόπαυση, οι γυναίκες βιώνουν παρατεταμένες μεταβολές στα οιστρογόνα. Η συγκεκριμένη ορμόνη συμβάλλει καθοριστικά στην παραγωγή σεροτονίνης, νευροδιαβιβαστή που επηρεάζει τη διάθεση. Οι διακυμάνσεις αυτές είναι δυνατόν να επηρεάσουν την ευτυχία και την αυτοεκτίμηση, ενώ μεταβάλλουν άμεσα και τη σύσταση του σώματος.

«Κατά την περιεμμηνόπαυση και την εμμηνόπαυση, οι γυναίκες συχνά παρουσιάζουν αύξηση του συνολικού σωματικού λίπους, ιδιαίτερα στην περιοχή της κοιλιάς», εξηγεί ο Nagata. «Αυτό οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στη μείωση των οιστρογόνων, η οποία επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο το σώμα αποθηκεύει λίπος και ρυθμίζει την όρεξη και τη διάθεση».

Η μείωση των οιστρογόνων σχετίζεται ακόμη με χαμηλότερο μεταβολικό ρυθμό ηρεμίας, δηλαδή με λιγότερη ενέργεια που καταναλώνεται όταν το σώμα είναι σε ηρεμία. Έτσι, μέσα στην ημέρα καίγονται λιγότερες θερμίδες. Οι ορμονικές αλλαγές ενδέχεται επίσης να συμβάλουν στη σαρκοπενία, η οποία προκαλεί απώλεια μυϊκής μάζας και μεγαλύτερη αποθήκευση λίπους.

Η μείωση της μυϊκής μάζας και η χαμηλότερη καύση ενέργειας είναι δυνατόν να περιορίσουν τα επίπεδα ενέργειας. Οι γυναίκες μπορεί έτσι να κινούνται λιγότερο και να νιώθουν ακόμη πιο δυσαρεστημένες με τις αλλαγές στο σώμα τους.

Πώς μπορεί να ανακτηθεί η χαμένη αίσθηση ελέγχου

Η εμμηνόπαυση, εκτός από τις ορμονικές διακυμάνσεις, συχνά συμπίπτει με μεγάλες αλλαγές στη ζωή: τα παιδιά μπορεί να φύγουν από το σπίτι, να υπάρξουν συζυγικές εντάσεις ή διαζύγιο, επαγγελματικές ανακατατάξεις και ανάγκη φροντίδας ηλικιωμένων γονέων. Έχει διαπιστωθεί πως τέτοιες εξελίξεις επηρεάζουν ουσιαστικά τις διατροφικές επιλογές.

Η Robyn Kievit, νοσηλεύτρια από τη Μασαχουσέτη με εξειδίκευση και πιστοποίηση στις διατροφικές διαταραχές, επισημαίνει: «οι γυναίκες στη μέση ηλικία επωμίζονται μεγάλο μέρος των οικογενειακών ευθυνών». Οι πιέσεις αυτές μπορεί να οδηγήσουν σε διαταραγμένες διατροφικές συμπεριφορές, ως έναν τρόπο «να ανακτήσει κάποιος την αίσθηση ελέγχου που έχει χάσει», εξηγεί ο Wassenaar.

Η ανάγκη να αισθάνεται κάποιος ότι μπορεί να ορίζει τη ζωή του ή να εξασφαλίζει μεγαλύτερη προβλεψιμότητα «αποτελεί γνωστό ψυχολογικό παράγοντα που συμβάλλει στην εμφάνιση διατροφικών διαταραχών σε όλες τις ηλικιακές ομάδες, αλλά είναι ιδιαίτερα έντονος στη μέση ηλικία», προσθέτει ο Nagata.

Μία ασθενής, μιλώντας σε ερευνητές στο πλαίσιο μελέτης του 2009, περιέγραψε: «Ο έλεγχος του τι έτρωγα ήταν ένας τρόπος να ελέγχω τουλάχιστον ένα μέρος της ζωής μου… Ένιωθα ότι, αν μπορούσα να ελέγχω τι έμπαινε και τι έβγαινε από το σώμα μου, καθώς και πόσο γυμναζόμουν, τότε θα μπορούσα να ελέγχω και άλλα πράγματα στη ζωή μου».

Οι πιέσεις του #SkinnyTok και το σώμα που αλλάζει

Οι παραπάνω παράγοντες συνδυάζονται με ένα δίλημμα που αντιμετωπίζουν συχνά οι γυναίκες μέσης ηλικίας: η κοινωνία τις πιέζει να παραμείνουν λεπτές και νεανικές, ενώ το σώμα τους γερνά και φυσιολογικά απομακρύνεται από τις αναλογίες που προβάλλονται ως ιδανικές στα μέσα ενημέρωσης. Η ένταση της πίεσης αποτυπώνεται και στις έρευνες, καθώς το συντριπτικό 73% των γυναικών μέσης ηλικίας δηλώνει δυσαρεστημένο με το βάρος του. Είναι σαφές, επομένως, ότι δεν πρόκειται μόνο για προσωπική δυσκολία, αλλά για συστημικό πρόβλημα.

Ακόμη μεγαλύτερη διάσταση έχει πάρει το πρόβλημα με την εξάπλωση φαρμάκων αδυνατίσματος, όπως το Ozempic, και επιβλαβών διατροφικών τάσεων που διαδίδονται στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, όπως το #SkinnyTok. Η Kievit λέει: «Το να ζητάς από μια γυναίκα ηλικίας 45 έως 55 χρόνων να έχει το ίδιο μέγεθος που είχε στα 15, στα 20 ή ακόμη και στα 30 της είναι μια τρομερή συμβουλή».

Σύμφωνα με την Bulik, οι γυναίκες κατά την περιεμμηνόπαυση και την εμμηνόπαυση αναπόφευκτα βιώνουν «αλλαγές στο σχήμα του σώματος, στην κατανομή του βάρους, στην υφή των μαλλιών, στην οστική πυκνότητα και σε πολλά ακόμη». Οι μεταβολές αυτές συχνά τις οδηγούν «να αισθάνονται ολοένα και πιο αποκομμένες από το σώμα που γνώριζαν μέχρι τότε, εντείνοντας τις διαταραγμένες διατροφικές συμπεριφορές ως μηχανισμό αντιμετώπισης», προσθέτει ο Nagata.

Προηγούμενες διατροφικές διαταραχές, άγχος και κατάθλιψη

Οι γυναίκες με ιστορικό διαταραγμένων διατροφικών συμπεριφορών στην εφηβεία ή στα πρώτα χρόνια της ενήλικης ζωής αντιμετωπίζουν μεγαλύτερο κίνδυνο υποτροπής στην εμμηνόπαυση. Συχνά τότε επιστρέφουν η δυσαρέσκεια για το σώμα ή η έντονη συναισθηματική αναστάτωση. Όπως σημειώνει ο Nagata, «έρευνες δείχνουν ότι πολλές γυναίκες που αντιμετωπίζουν διατροφικές διαταραχές στη μέση ηλικία δεν βιώνουν αυτά τα προβλήματα για πρώτη φορά.

Ανάλογη εικόνα έχει συναντήσει και στις ασθενείς της η Jennifer Wildes, διευθύντρια του Προγράμματος Διατροφικών Διαταραχών στο University of Chicago Medicine: «Ορισμένες δεν είχαν λάβει ποτέ θεραπεία ή τα συμπτώματά τους είχαν υποχωρήσει, μόνο και μόνο για να επανεμφανιστούν με την εμμηνόπαυση».

Σε κάποιες περιπτώσεις παίζουν ρόλο και ψυχικές διαταραχές που προϋπήρχαν, όπως το άγχος και η κατάθλιψη. Οι συγκεκριμένες καταστάσεις έχουν συνδεθεί με την εμφάνιση διαταραγμένων διατροφικών συμπεριφορών, ενώ μπορούν παράλληλα να επιδεινώσουν τα συμπτώματά τους.

Η Doreen Marshall, ψυχολόγος και διευθύνουσα σύμβουλος της National Eating Disorders Association, σημειώνει: «Οι διατροφικές διαταραχές είναι σύνθετες βιολογικές ασθένειες που επηρεάζουν την ψυχική μας υγεία και μπορεί να συνυπάρχουν με διαταραχές χρήσης ουσιών και άλλες διαγνώσεις ψυχικής υγείας».

Πώς αναγνωρίζεται και αντιμετωπίζεται μια διατροφική διαταραχή

Όποια κι αν είναι η αφορμή για τις διαταραγμένες διατροφικές συμπεριφορές, σημαντική πρόκληση στη θεραπεία γυναικών στην περιεμμηνόπαυση ή την εμμηνόπαυση είναι να αντιληφθούν αρχικά ότι υπάρχει πρόβλημα. Η αναγνώριση μπορεί να δυσκολεύει, καθώς οι διατροφικές διαταραχές ενδέχεται να κρύβονται πίσω από δίαιτες, τάσεις ευεξίας ή μεταβολές που συνδέονται με τη γήρανση.

Η απώλεια βάρους μπορεί να γίνει με υγιή τρόπο, όταν συστήνεται από γιατρό. Υπάρχουν, όμως, σημάδια ότι κάποιος οδηγείται στα άκρα: η επίμονη ενασχόληση με το φαγητό ή το βάρος, οι επαναλαμβανόμενες αποτοξινώσεις και οι λεγόμενοι «καθαρισμοί» του οργανισμού, ο ακραίος περιορισμός θερμίδων και η αποχή από κοινωνικές εκδηλώσεις όπου υπάρχει φαγητό. Ενδείξεις αποτελούν επίσης οι αντισταθμιστικές συμπεριφορές μετά το γεύμα, όπως η υπερβολική άσκηση, η λήψη καθαρτικών, το μάσημα και φτύσιμο της τροφής χωρίς να την καταπιεί κάποιος, ο αυτοπροκαλούμενος εμετός ή η παράλειψη των επόμενων γευμάτων.

Το να εντοπίζονται έγκαιρα οι ενδείξεις είναι κρίσιμο, καθώς «οι διατροφικές διαταραχές που αντιμετωπίζονται μέσα στους πρώτους έξι μήνες από την εμφάνισή τους έχουν τις μεγαλύτερες πιθανότητες πλήρους ανάρρωσης», αναφέρει η Kievit.

Παρότι αρκετοί αντιμετωπίζουν τις διαταραγμένες διατροφικές συνήθειες ως μια «φάση» που θα υποχωρήσει με τον καιρό, η Bulik ξεκαθαρίζει ότι «είναι μύθος ότι οι διατροφικές διαταραχές υποχωρούν από μόνες τους». «Οι διατροφικές διαταραχές δεν είναι ούτε επιλογή ούτε ένα στάδιο της ζωής, είναι σοβαρές ασθένειες που απαιτούν αντιμετώπιση».

Υπάρχουν, ωστόσο, θετικά νέα: μετά την αναγνώριση και τη διάγνωση, οι θεραπείες που στηρίζονται σε επιστημονικά δεδομένα μπορούν να έχουν μεγάλη αποτελεσματικότητα. Σε αυτές περιλαμβάνεται ένα ευρύ φάσμα ψυχοθεραπειών με αποδεδειγμένα αποτελέσματα. «Υπάρχει κάθε λόγος να πιστεύουμε ότι, αν οι γυναίκες στην εμμηνόπαυση αποκτήσουν πρόσβαση σε θεραπεία, τα συμπτώματά τους θα βελτιωθούν», λέει η Wildes.

Για τις γυναίκες μέσης ηλικίας που βιώνουν διαταραγμένες διατροφικές συμπεριφορές, επιλογές υποστήριξης είναι οι εξειδικευμένοι θεραπευτές, οι διαιτολόγοι και άλλοι επαγγελματίες υγείας. Μπορούν, ακόμη, να απευθυνθούν σε οργανισμούς όπως η National Eating Disorders Association, η Project Heal, η MEDA και η National Alliance for Eating Disorders.

Όποια μορφή βοήθειας κι αν διαλέξουν, η Wassenaar επισημαίνει πόσο σημαντικό είναι να ζητήσουν στήριξη χωρίς καθυστέρηση. «Ποτέ δεν είναι αργά να αναζητήσει κανείς θεραπεία για τις διαταραγμένες διατροφικές συμπεριφορές και να αποκτήσει μια πιο ειρηνική σχέση με το σώμα του», τονίζει. «Είτε οι διαταραγμένες διατροφικές συμπεριφορές εμφανίστηκαν για πρώτη φορά τώρα είτε τις αντιμετωπίζετε εδώ και δεκαετίες, αυτή είναι η στιγμή να αναζητήσετε και να λάβετε την κατάλληλη φροντίδα».