CINDY SHERMAN ΚΑΙ CHANEL: Η ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΤΕΧΝΗ ΤΩΝ ΜΗΝΥΜΑΤΩΝ

Η πρώτη γνωριμία της Cindy Sherman με το κοινό της Αθήνας

Τον Μάιο του 2024, το Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης, στο Μέγαρο Σταθάτου, φιλοξένησε την πρώτη μουσειακή παρουσίαση φωτογραφικών έργων της Cindy Sherman στην Ελλάδα. Η έκθεση ήταν κάτι που περιμέναμε εδώ και καιρό, και η άφιξη της δουλειάς της στην Αθήνα μάς έδωσε μια ξεχωριστή ευκαιρία, την οποία απολαύσαμε ιδιαίτερα.

Αν δεν έχετε γνωρίσει το έργο της, η Cindy Sherman συγκαταλέγεται στις σημαντικότερες καλλιτέχνιδες της σύγχρονης τέχνης. Εδώ και δεκαετίες θέτει τον εαυτό της στο επίκεντρο των φωτογραφιών της, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δημιουργεί αυτοπροσωπογραφίες με την παραδοσιακή έννοια. Με τη βοήθεια του styling, του μακιγιάζ, των περουκών και των προσθετικών, αλλά και μέσα από σκηνικά, εκφράσεις και κινήσεις του σώματος, παίρνει κάθε φορά τη μορφή ενός διαφορετικού φανταστικού προσώπου.

Στον ιδιαίτερο χώρο του Μεγάρου Σταθάτου παρουσιάστηκαν πάνω από 100 έργα, καλύπτοντας σε μεγάλο βαθμό την καλλιτεχνική πορεία της Sherman. Η διαδρομή από τα διάσημα Untitled Film Stills, στα τέλη της δεκαετίας του 1970, έως τις πιο πρόσφατες σειρές της δείχνει πως η μεταμόρφωση δεν είναι για εκείνη μόνο αισθητική επιλογή. Αποτελεί τρόπο να προσεγγίσει την ταυτότητα, τη θηλυκότητα, την ηλικία και την ομορφιά, αλλά και να εξετάσει κυρίως πώς δημιουργείται η εικόνα της γυναίκας.

Στην έξοδο από την έκθεση, σταματήσαμε στο πωλητήριο του μουσείου και αγοράσαμε ένα αντίτυπο φωτογραφίας της. Για όποιον έχει αποκτήσει μια εικόνα της, η Cindy Sherman μπορεί έτσι να γίνει με έναν τρόπο γνώριμη γυναικεία μορφή, μέσα από τον ρόλο που επιλέγει κάθε φορά να ενσαρκώσει. Μπορεί να βρίσκεται καθημερινά μπροστά του, καθώς ανοίγει την πόρτα του σπιτιού. Ακόμη και ένα αντίτυπο, κι όχι το πρωτότυπο έργο, μπορεί να γεννήσει μια ξεχωριστή σχέση με την τέχνη. Για εμάς, η φωτογραφία της Sherman από το Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης κράτησε ζωντανή και την προσωπική ανάμνηση εκείνης της ημέρας.

Η Cindy Sherman και η στενή σχέση της με τη μόδα

Η μόδα αποτελεί σταθερά ένα ιδιαίτερο πεδίο σύνδεσης για τη Cindy Sherman, όπως φανερώνει και η συχνή φιλοξενία της σε κορυφαία fashion περιοδικά, ακόμη και στα εξώφυλλά τους. Πολλές φωτογραφίες της θυμίζουν αισθητικά fashion editorial, με styling, μακιγιάζ, πόζες, χρώματα και θεατρικότητα. Τα στοιχεία αυτά, ωστόσο, δεν επιστρατεύονται για να εξυμνήσουν ένα ρούχο ή ένα πρόσωπο. Χρησιμεύουν για να διερευνηθεί ο τρόπος με τον οποίο φτιάχνουμε και διαβάζουμε μια εικόνα.

Μέσα σε αυτή τη συζήτηση γίνεται ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα και η σχέση της με τη Chanel, η οποία μετρά πολλά χρόνια.

Η μακρόχρονη σύνδεση της Cindy Sherman με τη Chanel

Η συνεργασία της ιστορικά προηγείται του Matthieu Blazy, αφού η αφετηρία της βρίσκεται πάνω από δεκαπέντε χρόνια πίσω. Περίπου το 2010, η Sherman δούλεψε με το POP Magazine και φωτογράφισε δημιουργίες από τα αρχεία της Chanel, σε εικόνες που συνδέθηκαν με τα Ominous Landscapes.

Με εντυπωσιακά Chanel σύνολα, η Sherman ενσωμάτωνε τον εαυτό της σε ψηφιακά διαμορφωμένα τοπία, εμπνευσμένα από φωτογραφίες της Ισλανδίας. Τα ρούχα δεν παρουσιάζονταν πια μόνο ως αντικείμενα πόθου, αλλά γίνονταν μέσα για να πλάσει χαρακτήρες και ιστορίες.

Η σύνδεση των δύο έχει ξεχωριστό ενδιαφέρον: η Gabrielle Chanel αξιοποίησε το ένδυμα για να αλλάξει την εικόνα και την καθημερινότητα των γυναικών. Αντίστοιχα, η Sherman μεταχειρίζεται τα ρούχα ως εργαλείο μεταμόρφωσης, αλλά δείχνει και πόσο εύκολα κατασκευάζεται μια εικόνα και επηρεάζει την αντίληψή μας για το πρόσωπο που αντικρίζουμε.

Η έμπνευση πίσω από τη σειρά Fabric Matrons

Η ιδέα για τη νέα σειρά Fabric Matrons προέκυψε από μια διαφορετική αφορμή. Στο East Hampton, όπου έχει εξοχική κατοικία για το καλοκαίρι, η Sherman ξεφύλλιζε ένα διαφημιστικό περιοδικό πολυτελούς κοσμηματοπωλείου και πρόσεξε τη φωτογράφιση μιας γυναίκας. Το μοντέλο, πρώην επαγγελματίας και περίπου στην ίδια ηλικία με την καλλιτέχνιδα, φορούσε μαγιό και εντυπωσιακά κοσμήματα.

Η φωτογραφία έδινε την εντύπωση ότι είχε υποστεί έντονη επεξεργασία, με αποτέλεσμα τα σημάδια της ηλικίας να έχουν σχεδόν σβηστεί. Στα μάτια της Sherman, η εικόνα συμπύκνωνε την αντίφαση μιας εποχής που προβάλλει τη διαφορετικότητα και τη συμπερίληψη, ενώ συχνά εξακολουθεί να παρουσιάζει την ηλικία εξωραϊσμένη.

Η παρατήρηση αυτή αποτέλεσε το πρώτο βήμα για τη δημιουργία των χαρακτήρων της σειράς Fabric Matrons. Με περούκες και μακιγιάζ, κοσμήματα και υφάσματα, διαφορετικές στάσεις και οπτικές γωνίες, η Sherman συνέθεσε φανταστικές γυναίκες μεγαλύτερης ηλικίας, χωρίς να ακολουθήσει ένα αυστηρά σχεδιασμένο σενάριο.

Τα υφάσματα Chanel στην καρδιά των Fabric Matrons

Στην αρχή, η Sherman δούλευε με υλικά που είχε η ίδια. Αργότερα, απέκτησε μέσω του CHANEL Patrimoine τη δυνατότητα να χρησιμοποιήσει δείγματα και μεγαλύτερα κομμάτια tweed, bouclé και άλλων υφασμάτων, μαζί με κοσμήματα του οίκου.

Η καλλιτέχνις μπορούσε να επέμβει στα υφάσματα όπως ήθελε: να τα κόψει, να τα τρυπήσει, να τα στερεώσει με καρφίτσες ή να τα τυλίξει γύρω από το σώμα, φτιάχνοντας πρόχειρα ρούχα και φόντα. Η διαδικασία δεν παρουσιάστηκε ως κάτι φυσικό ή αόρατο· η τεχνητότητά της έγινε μέρος του ίδιου του έργου.

Τα υλικά αυτά αποκτούν, έτσι, διαφορετικό ρόλο: τα tweeds, οι παγιέτες, οι χρυσές κλωστές, οι δερμάτινες πινελιές και τα κοσμήματα δεν παραπέμπουν πια μόνο στην πολυτέλεια. Μέσα από αυτά η Sherman εξερευνά την ηλικία και τη ματαιοδοξία, αλλά και την κοινωνική θέση και τον τρόπο με τον οποίο παρουσιάζουμε τον εαυτό μας.

Η προσέγγιση της έκθεσης στη Hauser & Wirth αναδεικνύει ακριβώς αυτή την ιδέα: η ταυτότητα δεν είναι σταθερή, αλλά διαμορφώνεται και αλλάζει σε όλη τη ζωή. Οι μορφές μοιάζουν σχεδόν ενωμένες με τα σκηνικά και τα υφάσματα, ενώ οι ρυτίδες στις εικόνες άλλοτε κρύβονται και άλλοτε φαίνονται. Με αυτόν τον τρόπο, και η ηλικία γίνεται κομμάτι της απεικόνισης.

Από τις σελίδες του περιοδικού στη Savile Row

Το 2026, επιλεγμένες φωτογραφίες της σειράς Fabric Matrons φιλοξενούνται στο CHANEL Arts & Culture Magazine Vol. 2, με μία εικόνα να κοσμεί και το εξώφυλλο. Τα έργα ανήκουν στην ίδια ενότητα που εκτίθεται στη Hauser & Wirth, στη Savile Row του Λονδίνου, από τις αρχές Οκτωβρίου μέχρι τα τέλη Δεκεμβρίου του 2026.

Προκύπτει ένας κύκλος με ενδιαφέρουσα διαδρομή: μια εικόνα που δημοσιεύεται σε περιοδικό γεννά σκέψεις για την ηλικία, αυτές παίρνουν μορφή σε φωτογραφικό έργο με υλικά της Chanel και η εικόνα επιστρέφει ξανά, τόσο στις τυπωμένες σελίδες όσο και στον χώρο της έκθεσης.

Ο Matthieu Blazy στη σύγχρονη Chanel

Η σχέση της Cindy Sherman με τη Chanel είχε ξεκινήσει πολλά χρόνια πριν από την άφιξη του Matthieu Blazy, επομένως εκείνος δεν αποτελεί την αφετηρία της. Ωστόσο, η εμφάνιση των Fabric Matrons συμπίπτει με μια ξεχωριστή περίοδο, καθώς ο Blazy χαράζει τη δική του πορεία στον οίκο.

Αντί να θεωρεί τους κώδικες της Chanel αμετάβλητα σύμβολα, ο Blazy ανατρέχει στο αρχείο και αναζητά τρόπους να τους φέρει στο παρόν. Το tweed και το jersey, το little black dress, οι αλυσίδες και το 2.55 ανήκουν σε μια κληρονομιά που μπορεί να συνεχίσει να μεταμορφώνεται.

Μια συγγένεια με τη Cindy Sherman διαφαίνεται και σε αυτό το σημείο. Ο Matthieu Blazy εστιάζει σε υλικά που μπορεί να μην είναι όπως δείχνουν, στο trompe l’oeil και στην πολυτέλεια που παίρνει καθημερινή όψη. Αντίστοιχα, η Sherman παίζει με την ανθρώπινη εικόνα: το πρόσωπο μοιάζει γνώριμο, όμως στην πραγματικότητα είναι κατασκευασμένο.

Η μόδα ως εικόνα με πολιτισμικό νόημα

Το ενδιαφέρον της συνεργασίας έγκειται στο ότι η Chanel δεν δίνει στη Sherman απλώς αντικείμενα για φωτογράφιση. Της ανοίγει ένα κομμάτι από το δικό της οπτικό λεξιλόγιο — τα υφάσματα, τα κοσμήματα, το tweed και την ιστορία τους — ώστε η καλλιτέχνις να τα εντάξει με ελευθερία στον δικό της κόσμο.

Η πιο ουσιαστική συνάντηση μόδας και τέχνης ίσως συμβαίνει όταν η μία δεν χρησιμοποιείται ως διακόσμηση της άλλης. Το νόημα γεννιέται όταν η αλληλεπίδρασή τους μετατοπίζει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τα πράγματα.

Στο έργο της Cindy Sherman και στη σχέση της με τη Chanel, το tweed ξεκινά ως ύφασμα, γίνεται ένδυμα, μετατρέπεται σε μεταμφίεση και καταλήγει να αποτελεί μέρος ενός έργου τέχνης. Αυτή η μετάβαση είναι που αποκαλύπτει τη δύναμη της μόδας να λειτουργεί ως πολιτισμική εικόνα.