ΤΟ ΦΑΝΑΡΑΚΙ HALLOWEEN ΔΕΝ ΗΤΑΝ ΠΑΝΤΑ ΚΟΛΟΚΥΘΑ: ΤΟ ΓΟΓΓΥΛΙ ΠΟΥ ΠΡΟΗΓΗΘΗΚΕ
Ένα μουσειακό εκμαγείο θυμίζει την εποχή που το πιο αναγνωρίσιμο πρόσωπο της γιορτής σκαλιζόταν σε γογγύλι.
Όταν διαλέγουμε ένα φαναράκι Halloween για το σπίτι, η εικόνα που έχουμε στο μυαλό μας είναι σχεδόν αυτονόητη: μια κολοκύθα με σκαλισμένα μάτια και φωτισμένο χαμόγελο. Κι όμως, πριν επικρατήσει η κολοκύθα, στην Ιρλανδία έφτιαχναν αυτά τα φαναράκια κυρίως από γογγύλια, βάζοντας μέσα ένα κερί.
Η παράδοση πέρασε στη Βόρεια Αμερική μαζί με τους Ιρλανδούς μετανάστες. Πίσω από το γνώριμο διακοσμητικό της 31ης Οκτωβρίου υπάρχει, λοιπόν, μια ιστορία προσαρμογής — και ένα μουσειακό αντικείμενο που διασώζει την παλιότερη όψη του.
Πώς έμοιαζε το φαναράκι Halloween πριν από την κολοκύθα;
Η κατασκευή είχε την ίδια βασική λογική που αναγνωρίζουμε σήμερα. Άδειαζαν το εσωτερικό ενός γογγυλιού, κρατούσαν το εξωτερικό του σαν κέλυφος και άνοιγαν τρύπες για μάτια, μύτη και στόμα. Με ένα αναμμένο κερί μέσα, το λαχανικό έμοιαζε στο σκοτάδι με ανθρώπινο κεφάλι.
Τα πρόσωπα ήταν τρομακτικά και τα φαναράκια χρησιμοποιούνταν για να φοβίζουν τον κόσμο τη νύχτα της 31ης Οκτωβρίου. Μπορούσε κανείς να τα κρατά ή να τα αφήνει στο περβάζι, ενώ κεριά τοποθετούνταν και στα παράθυρα.
Το γογγύλι, πάντως, δεν ήταν το μοναδικό υλικό. Οι καταγραφές περιλαμβάνουν επίσης πατάτες, ραπανάκια και παντζάρια. Η επιλογή είχε και πρακτική πλευρά: τα μεταλλικά φανάρια ήταν ακριβά, ενώ τα ριζώδη λαχανικά αποτελούσαν μια φθηνότερη εναλλακτική.
Ένα γογγύλι σε μουσείο — αλλά όχι όπως το φανταζόμαστε
Το πιο ενδιαφέρον τεκμήριο αυτής της ιστορίας βρίσκεται στο Εθνικό Μουσείο της Ιρλανδίας: το «Ghost turnip», ένα φανάρι με στενές σχισμές για μάτια και ανάγλυφα δόντια. Αυτό που εκτίθεται, όμως, δεν είναι ένα λαχανικό που διατηρήθηκε άθικτο, αλλά το γύψινο εκμαγείο του, το οποίο δημιούργησε και ζωγράφισε η καλλιτέχνιδα Eileen Barnes.
Το φανάρι δωρίστηκε το 1943 από τη δασκάλα Rois Ní Braonáin, η οποία δίδασκε κοντά στο Fintown, στην κομητεία Donegal. Η ίδια ανέφερε ότι τέτοια φαναράκια κατασκευάζονταν συστηματικά στην περιοχή της γύρω στο 1900.
Αυτές οι δύο χρονολογίες λένε διαφορετικά πράγματα: η μία αφορά τη δωρεά, η άλλη τη χρήση αυτού του τύπου φαναριού στην τοπική ζωή. Δεν προσδιορίζουν την αρχή του εθίμου. Δίνουν, ωστόσο, κάτι πολύ συγκεκριμένο: ένα αντικείμενο και τη μαρτυρία μιας γυναίκας για μια συνήθεια του τόπου της.
Και ο Τζακ με το αναμμένο κάρβουνο;
Εδώ μπαίνει στην ιστορία ο Stingy Jack. Στη λαϊκή αφήγηση, ο Τζακ δεν γίνεται δεκτός ούτε στον Παράδεισο ούτε στην Κόλαση και καταλήγει να περιπλανιέται κρατώντας ένα κάρβουνο μέσα σε γογγύλι. Είναι θρύλος, όχι εξακριβωμένη ιστορία ενός πραγματικού προσώπου.
Με αυτή την αφήγηση συνδέονται τα τρομακτικά πρόσωπα που σκάλιζαν στην Ιρλανδία και τη Σκωτία και τοποθετούσαν κοντά σε πόρτες ή παράθυρα, για να απομακρύνουν τον Τζακ και άλλα περιπλανώμενα κακά πνεύματα.
Το ευρύτερο πλαίσιο ήταν η παραμονή του Samhain. Το Samhain γιορταζόταν την 1η Νοεμβρίου, σηματοδοτούσε την έναρξη του χειμώνα και αποτελούσε ένα από τα τέσσερα εποχικά ορόσημα του παραδοσιακού ιρλανδικού ημερολογίου. Η κύρια νύχτα των εορτασμών ήταν η παραμονή του, στις 31 Οκτωβρίου.
Γιατί τελικά κέρδισε η κολοκύθα;
Η απάντηση είναι περισσότερο πρακτική παρά μυστηριώδης. Στη Βόρεια Αμερική, οι Ιρλανδοί μετανάστες βρήκαν τις κολοκύθες πιο διαθέσιμες και καταλληλότερες για σκάλισμα από τα γογγύλια ή τις πατάτες. Η παράδοση προσαρμόστηκε στα υλικά που είχαν γύρω τους και συνδέθηκε με τα τοπικά έθιμα της συγκομιδής.
Δεν άλλαξε, δηλαδή, η βασική ιδέα: ένα λαχανικό αδειάζει, αποκτά πρόσωπο και φωτίζεται από μέσα. Άλλαξε το υλικό που την έκανε ευκολότερη στην πράξη.
Έτσι, η κολοκύθα που σήμερα θεωρούμε αναπόσπαστη από το Halloween αποτελεί την αμερικανική εξέλιξη μιας παλιότερης ιρλανδικής παράδοσης. Το γνώριμο jack-o’-lantern δεν ξεκίνησε με τη μορφή που συναντάμε πλέον στη διακόσμηση της γιορτής.
Μπορούμε να βάλουμε ημερομηνία στην αλλαγή;
Για το χρονολόγιο υπάρχουν δύο διαφορετικά ορόσημα: το National Geographic αναφέρει ως πιθανή πρώτη δημοσιευμένη εικόνα κολοκύθας-φαναριού εκείνη που εμφανίστηκε σε τεύχος του Harper’s Weekly το 1867, ενώ η Irish Times ξεχωρίζει την πρώτη σαφή σύνδεση κολοκύθας, Halloween και Jack-o’-the-lantern σε καναδικό δημοσίευμα του 1886.
Οι δύο αναφορές δεν περιγράφουν το ίδιο ορόσημο: άλλο η εμφάνιση μιας εικόνας και άλλο η ρητή σύνδεσή της με τη γιορτή. Είναι ίχνη της εξέλιξης του εθίμου, όχι απόδειξη ότι η αλλαγή έγινε παντού την ίδια στιγμή.
Την επόμενη φορά, λοιπόν, που θα δούμε μια φωτισμένη κολοκύθα στο παράθυρο, μπορούμε να θυμηθούμε τον λιγότερο εντυπωσιακό προκάτοχό της. Πριν αποκτήσει το γνώριμο πρόσωπό του, το Halloween χωρούσε μέσα σε ένα γογγύλι.
