Ισφαχάν: Στην καρδιά του μαγευτικού κόσμου

Δεν ήταν μόνο αρχιτέκτονας ο Bahai al -Din al -Ameli, ο γνωστότερος στη χώρα του ως Sheikh Bahai. Ήτανε και λόγιος, μαθηματικός, ποιητής, από τους ιδρυτές της σχολής ισλαμικής φιλοσοφίας, από τους πρώτους αστρονόμους του ισλαμικού κόσμου.

Είχε γεννηθεί το 1547 στο Μπάαλμπεκ της Συρίας – σήμερα ανήκει στον Λίβανο – και η οικογένειά του μετανάστευσε στην πρωτεύουσα Γιαζντ της σαφαβιδικής Περσίας, όταν ήταν μόνο δεκατριών ετών. Εκεί σπούδασε και εκεί τον ανακάλυψε ο μέγιστος χαλίφης της κουρδικής καταγωγής δυναστείας των Σαφαβιδών, ο Sah Abbas ο Μέγας (1571 -1629), και τον έκανε σύμβουλό του. Δέκα χρόνια μετά την ανάρρησή του στο θρόνο, το 1598, ο Sah αποφάσισε να μεταφέρει την πρωτεύουσά του μέσα σ’ έναν άνυδρο τόπο, μία έρημο που απέκλειε τις εχθρικές επιθέσεις – ούτε οι καμήλες που αντέχουν έως και δέκα μέρες χωρίς νερό, δεν μπορούσαν να τη διασχίσουν -, όπου ήταν χτισμένος ένας ακόμη σταθμός στο δρόμο του μεταξιού, το άσημο μέχρι τότε Ισφαχάν.

Ήταν φιλόδοξος, ανήσυχος, οξυδερκής, ενεργητικός, αποφασιστικός, αδίστακτος, ηγέτης με φλογερή ιδιοσυγκρασία, μεγαλοπρέπεια, απίστευτη σκληρότητα και ηπιότητα, αγριότητα και επιείκεια ταυτόχρονα, εμπνευστής και ιδρυτής του μεγαλείου του Ισπαχάν, ο Sah Abbas. Όταν, το 1598, ανέθεσε στον Bahai τον σχεδιασμό και τη διαμόρφωση της πλατείας Naqsh-e Jahan, της δεύτερης μεγαλύτερης πλατείας του κόσμου, στην καινούρια πρωτεύουσά του, εκείνος υποχρεώθηκε να δεχτεί. Ήξερε καλά πως δεν θα μπορούσε να φέρει αντιρρήσεις στον ηγεμόνα˙ ήταν γνωστό το πώς είχε σφετεριστεί την εξουσία ο Sah, οργανώνοντας πραξικόπημα εναντίον του πατέρα του και πώς, έκτοτε, εξόντωνε τους εχθρούς και πολιτικούς του αντιπάλους, όπως έκανε αργότερα και με τους ίδιους τους γιούς του, με την παραμικρή υποψία ότι μπορεί να προσέβλεπαν στη διαδοχή. Ταυτοχρόνως, εκτός από τις στρατηγικές και διοικητικές ικανότητες που ανέπτυξε, έδειξε από μικρός μεγάλη εκτίμηση για τις τέχνες, ιδιαίτερα τη ζωγραφική, την αρχιτεκτονική και την καλλιγραφία, συγκεντρώνοντας κάτω από την πατρωνία του τους επιφανέστερους στην εποχή του λόγιους, επιστήμονες, φιλοσόφους και καλλιτέχνες από όλο τον κόσμο.

Η πλατεία Naqsh -e Jahan [: σημαίνει «υπόδειγμα του κόσμου»], που έχει μετονομαστεί σε Meydan -e Imam [: πλατεία του Ιμάμη] στο Esfahan

Σ’ αυτήν την πλατεία, σύμφωνα με τις εντολές του, θα έπρεπε να συγκεντρωθούν όλοι οι δημόσιοι θεσμοί του τόπου˙ ένα μεγάλο ανακτορικό συγκρότημα για την πολυάνθρωπη αυλή του, τα τεμένη της πίστης και η δύναμη του κλήρου, οι κατοικίες των ξένων πρεσβευτών και των αξιωματούχων, ο δυναμισμός των εμπόρων στο απέραντο αυτοκρατορικό παζάρι και τη διώροφη σειρά των καταστημάτων περιμετρικά, πίσω από τη στεγασμένη στοά. Έθεσε στη διάθεσή του Bahai τους επιφανέστερους μηχανικούς, όπως τους αρχιτέκτονες Οstad Ali Akber Isfahani και Mohammad Reza Ιsfahani, τον διαπρεπή ζωγράφο Reza Abbasi (1565 -1634), τον περίφημο μεγάλο δάσκαλο, ζωγράφο και καλλιγράφο Ali Reza Abbasi (1558 -1628), τον σπουδαίο καλλιγράφο και ποιητή Mir Emad (1554 -1615), τους καλύτερους μαστόρους του τότε γνωστού κόσμου, τους πιο διάσημους τεχνίτες κεραμικών, απεριόριστα μέσα, πιεστικά χρονοδιαγράμματα και κυρίως την ισχυρή του βούληση να κάνει την πρωτεύουσά του την ωραιότερη, την πιο λαμπρή και φημισμένη, την πιο σπουδαία πόλη του κόσμου, έναν παράδεισο «με γοητευτικά κτίρια, αλέες όπου το άρωμα των λουλουδιών εξύψωνε το πνεύμα, ρυάκια και κήπους».

Λένε, πως επί δύο χρόνια, μέχρι όλα να σχεδιαστούν κατά πως ήθελε ο Sah, o Sheikh Bahai δεν σήκωσε κεφάλι, κανένας δεν τον είδε να κυκλοφορεί. Το αποτέλεσμα τον δικαίωσε. H εικόνα της νέας πρωτεύουσας στον τόπο όπου γεννήθηκε ένας από τους μεγαλύτερους πολιτισμούς, και όπου έζησε ένας ευρηματικότερους λαούς, δεν μπορεί να συγκριθεί με καμία άλλη, ούτε να περιγραφεί με λέξεις. Με τα 1802 δημόσια κτίρια, τα 162 τεμένη, τα 283 χαμάμ και τους 48 μεντρεσέδες- ιεροδιδασκαλεία, το Ισφαχάν που οραματίστηκε ο Sah Abbas μεταμορφώθηκε σε μια πόλη, που δίκαια θεωρήθηκε «το μισό του κόσμου» και «η καρδιά της Περσίας», ενώ η πλατεία Naqsh -e Jahan «η καρδιά του Ισφαχάν». Στη νέα πρωτεύουσα της χώρας και σε μια εποχή μεγαλομανούς δεσποτισμού, τον 16ο αιώνα δημιουργήθηκε το θαύμα. Η υπέροχη πλατεία Naqsh -e Jahan [: σημαίνει κυριολεκτικά «υπόδειγμα του κόσμου»], που έχει μετονομαστεί σε Meydan -e Imam [ : πλατεία του Ιμάμη], καταλαμβάνει μία έκταση ογδόντα χιλιάδων τετραγωνικών μέτρων, έχει πεντακόσια δέκα μέτρα μήκος και εκατόν εξήντα τρία μέτρα πλάτος. Ένα πολύβουο πλήθος Τούρκων, Γεωργιανών, Αρμένιων, Ινδών, Κινέζων, Ρώσων και μεγάλου αριθμού Ευρωπαίων συνωστίζονταν εδώ καθημερινά μαζί με τους Πέρσες. Εδώ και κάθε επιχειρηματική δραστηριότητα εμπορικών αντιπροσώπων οίκων του εξωτερικού, εμπορευόμενων των τοπικών συντεχνιών, κάθε λογής μεταπρατών, πραματευτάδων, πλανόδιων, και ένα πλήθος εργαστήρια, χρυσοχόων, χαρακτών, καλλιγράφων, βιβλιοδετών, υφαντουργών, σιδεράδων, σαμαράδων, ξυλουργών, ακόμη και «σεντουκοποιών». Τα αριστουργηματικής έμπνευσης και κατασκευής κτίρια που οικοδομήθηκαν γύρω της αποτελούν μερικά από τα σημαντικότερα μνημεία της ισλαμικής αρχιτεκτονικής και τέχνης και σηματοδοτούν τη «χρυσή εποχή» του Ισφαχάν κάτω από τη δυναμική και εμπνευσμένη διακυβέρνηση του Sah Abbas.

Το τεράστιο τζαμί Masdjed -e –Shah, που μετονομάστηκε σε Masdjed -e –Imam, ξεπερνά τα δώδεκα χιλιάδες τετραγωνικά μέτρα, με δύο μιναρέδες ύψους σαράντα δύο μέτρων, πάνω σε αλαβάστρινες βάσεις στην είσοδό του, με σφυρήλατες και επαργυρωμένες τεράστιες πύλες, ολοστόλιστο με γύψινες κυψελωτές διακοσμήσεις, χειροποίητα τουρκουάζ, χρυσαφένια και λευκά σμαλτωμένα κεραμικά πλακίδια, που εικονίζουν άγρια ζώα, παραδείσια πουλιά και ανθισμένα δέντρα και όλα τα σχέδια των περσικών χαλιών, είναι έργο άγνωστων τεχνιτών που μετέτρεψαν την πίστη και την τέχνη τους σε ομορφιά και αιωνιότητα. Αψίδες και καμάρες, θόλοι και φεγγίτες και μια μεγάλη στέρνα στην αυλή για να καθρεφτίζει την αξεπέραστη ομορφιά του, προκαλούν δέος. Οι τεράστιοι όγκοι του δεν βαραίνουν, το αποτέλεσμα είναι ανάλαφρο και μαγευτικό. Η ανέγερσή του διήρκεσε δεκαοκτώ ολόκληρα χρόνια, ενώ λεπτομέρειες ολοκληρώθηκαν μετά τον θάνατο του Sah, σύμφωνα με τις οδηγίες του και με την επίβλεψη του αρχιτέκτονα Οstad Ali Akber Isfahani.

Απίστευτη ομορφιά! Ότι απόμεινε από το εξαώροφο παλάτι Ali Qapu είναι ένα αριστούργημα. Το όνομά του, που σημαίνει «Υψηλή Πύλη», αφορά ουσιαστικά την είσοδο στην τεράστια βασιλική συνοικία, 1.476 τ. μ., το μεγαλύτερο μέρος της οποίας με τα χρόνια έχει χαθεί. Οι εικονογραφήσεις του Ali Reza Abbasi, που φτάνουν την περσική τέχνη στο ζενίθ, αντικατοπτρίζουν τον πολιτισμό της απόλαυσης, της χαράς, της ομορφιάς. Η θέα στην πλατεία από τον μεγάλο εξώστη, το Talar, πανοραμική. Εδώ ο Sah Abbas, γιόρταζε το Nouruz, την περσική πρωτοχρονιά στην αυγή της άνοιξης. Από εδώ είχε την ευκαιρία να παρακολουθεί, μαζί με τους τιμώμενους καλεσμένους του, πρεσβευτές και ξένους απεσταλμένους, τελετές και γιορτές, επίσημες παρελάσεις, αγώνες πάλης και ξιφομαχίας, το εθνικό περσικό άθλημα με έφιππους αγώνες πόλο, πυροτεχνήματα, ψυχαγωγικές εκδηλώσεις που διοργανωνόταν τακτικά, παραμυθάδες να αφηγούνται τις ιστορίες τους, ζογκλέρ και ακροβάτες, σαλτιμπάγκους και μαριονέτες, αργόσχολους και πόρνες, καθώς και τις δημόσιες εκτελέσεις των κάθε είδους παραβατικών. Ακόμη και για λιονταρομαχίες, αρκουδομαχίες, τραγομαχίες και κοκορομαχίες έγραψε στις εντυπώσεις του ο Jean Baptiste Tavernie, που ταξίδεψε έξι φορές στην Περσία μεταξύ των ετών 1632 – 1668. Σύμφωνα με καταγραφές τις νύχτες το Meydan φωτιζόταν από πενήντα χιλιάδες πήλινες λυχνίες.

Η λεπτότητα των σχεδίων στα φατνώματα της ξυλόγλυπτης οροφής ανεπανάληπτη. Όταν κατασκευάστηκε, οι διακοσμήσεις της ήταν επίχρυσες και επάργυρες με ένθετους πολύτιμους λίθους. Η εξαιρετικής πολυτέλειας αίθουσα του θρόνου άστραφτε επενδυμένη με έργα του Reza Abbasi και των επιδέξιων βοηθών του, ζωγραφισμένα πλουμιστά πουλιά, που κατέστρεψαν βάρβαρα χέρια. Απίστευτη λεπτότητα από εξαίρετους τεχνίτες, αριστουργήματα επισμαλτωμένης κεραμικής στους τοίχους, αρμονικοί χρωματικοί συνδυασμοί, σχέδια αντικριστά πάντα, ζευγαρωμένα μοναδικά. Κοσμημένη με πολύχρωμα κεραμικά και η σκάλα. Από εδώ ανηφόριζαν για τα ιδιαίτερα διαμερίσματα των γυναικών με τα καφασωτά στα παράθυρα και για την περίφημη αίθουσα μουσικής, ειδικά διαμορφωμένη για ακουστικές απολαύσεις, με τα φατνώματα σε σχήμα μουσικών οργάνων˙ ένα μοναδικό στερεοφωνικό σύστημα «ηχείων» σε όλους τους τοίχους, για να αναπαράγονται οι μουσικές από τα νέι, τα σιτάρ, τα σαντούρια, τα λαούτα, τα ταρ, τα κρουστά, που συνόδευαν την απαγγελία στίχων των μεγάλων Περσών ποιητών Hafez και Saadi.

Λεπτοδουλεμένο το αριστουργηματικό μικρό Sheikh Lotfollah τζαμί, από χέρια σπουδαίων τεχνιτών, με εξαιρετικής ποιότητας υλικά, υπερβαίνει σε ομορφιά οτιδήποτε δημιουργήθηκε προηγουμένως στον ισλαμικό κόσμο. Για να ολοκληρωθεί απαιτήθηκαν δεκαπέντε χρόνια εργασιών. Χωρίς μιναρέδες που να καλούν τους πιστούς, αφού προοριζόταν αποκλειστικά για τις γυναίκες της βασιλικής οικογένειας και του χαρεμιού. Μία υπόγεια δίοδος κάτω από την πλατεία, που επικοινωνούσε με το Ali Qapu, επέτρεπε στις πεπλοφορούσες να μετακινούνται μεταξύ παλατιού και τεμένους, παραμένοντας αόρατες από τα αδιάκριτα μάτια, αλλά ακόμη και από το φως του ήλιου. Τοίχοι ολόκληροι με επισμαλτωμένα πλακίδια σε χρώματα βαθύ μπλε, τουρκουάζ, γαλάζια και χρυσά, οξυκόρυφες καμάρες, κι ένας θόλος αποτελούμενος από πολλές κυψελίδες, τοποθετημένες η μία πάνω στην άλλη μαγεύουν το βλέμμα.

Στην άλλη άκρη της πλατείας το φορτωμένο μνήμες και μυρωδιές αυτοκρατορικό παζάρι Bazaar -e Bozorg με την Qeysariyeh, την «ανυψωμένη πύλη», ύψους σαράντα οκτώ μέτρων, απλώνει την εξωτική του ατμόσφαιρα σε απόσταση δύο χιλιομέτρων. Υπέροχο ως κτίσμα και χωρίς τα εμπορεύματά του, απέραντο, γεμάτο δαιδαλώδεις στοές, που χρειάζονται πολλές μέρες για να εξερευνηθούν, μικρά τζαμιά, ιεροδιδασκαλεία, εσωτερικές αυλές, κρυμμένα τεϊοποτεία, μυστικά μαγέρικα, όπου καθισμένοι οκλαδόν σε βαριά χαλιά οι πελάτες γεύονταν τις κλασικές νοστιμιές της περσικής κουζίνας. Κάθε τόσο μία περίκλειστη αυλή ή μία στοά οδηγεί σε μικρά μαγαζιά συντεχνιών, όπου σκυμμένοι τεχνίτες δουλεύουν, από τότε κι ακόμη μέχρι σήμερα, τις πανάρχαιες τέχνες τους. Χαλκωματάδες κεντούν υπομονετικά, χτυπώντας με μονότονους ήχους τα μπακιρένια σκεύη στις χαρακτηριστικές φόρμες και σχέδια του Ισλάμ. Καλλιτέχνες της μινιατούρας, με απαράμιλλη τέχνη και πινέλα με μία μόνο τρίχα ή με ένα φτερό, απεικονίζουν σε κόκαλο καμήλας, δέρμα ή λεπτότατο χαρτί, ολόκληρες ιστορίες κυνηγιού ή διασκέδασης, ολάνθιστους κήπους, ζευγάρια σε τρυφερούς εναγκαλισμούς. Κεραμίστες, διαιωνίζουν την τέχνη που διδάχτηκαν κοντά σε τριακόσιους καλλιτέχνες που ο Sah έφερε από την Κίνα και εγκατέστησε στο Ισφαχάν, πλάθουν τον πηλό και δημιουργούν έργα που μπορούν να συναγωνιστούν τις κινέζικες πορσελάνες. Παλαιοπώλες εκθέτουν σε ράφια, ξέχειλα από αληθινούς θησαυρούς, μουσειακής τέχνης και αξίας. Σταμπωτά, μεταξένια, ασημοκεντημένα ή χρυσοϋφασμένα υφάσματα – ο Sah είχε επιβάλει το μονοπώλιο του μεταξιού -, μαντίλες σε όλα τα χρώματα του ουράνιου τόξου, περίτεχνα κοσμήματα δουλεμένα με ασήμι και πολύτιμες πέτρες- μονοπώλιο της αυλής ήταν η εξόρυξη και το εμπόριο του τουρκουάζ -, ζωγραφισμένα στο χέρι αντικείμενα καθημερινής χρήσης μ’ ένα σχέδιο λεπτότατο, υπέροχο, πάντα γαλαζοπράσινο, στοές ατελείωτες με τα περιζήτητα στην Ευρώπη, απαράμιλλης ποιότητας και μοναδικά στα σχέδια τους περσικά χαλιά, όπου κομπόδεσαν τη σοφία τους ανώνυμοι υφαντές. Όποιος αποκτήσει κάτι από όλα αυτά θα έχει την ευκαιρία να ζουν μαζί του αυτοί οι καταπληκτικοί τεχνίτες, που στολίζουν με την ανάσα και την έμπνευσή τους χαλιά, δίσκους, υφάσματα, κοσμήματα…

Ο Sheikh Bahai είναι εκείνος που θα σχεδιάσει, για τον περίπατο της βασιλικής οικογένειας, τη διάνοιξη της λεωφόρου Chagar Bagh [: Τέσσερεις κήποι], μήκους τεσσάρων χιλιομέτρων, φυτεμένη με τέσσερεις σειρές δέντρων, γεμάτη παρτέρια με λουλούδια, σιντριβάνια και κιόσκια, που έκαναν τους ξένους να την περιγράφουν σαν την ωραιότερη λεωφόρο του κόσμου, και που σήμερα δεν υπάρχει. Θα κατασκευάσει επίσης μαζί με τον Ostad Hosein Banna και την γέφυρα με τις τριάντα τρεις καμάρες Si -o She Pol, για πεζούς και καραβάνια, μήκους διακοσίων ενενήντα πέντε μέτρων, στην οποία οδηγεί η λεωφόρος. Παραμυθένια, γεφυρώνει τις δύο όχθες του πολύτιμου για το Ισφαχάν Zayandeh, του «ζωοδότη ποταμού», που πηγάζει και εκβάλει στην έρημο, με απέραντα, καταπράσινα πάρκα γύρω του, με σιντριβάνια που δροσίζουν την ατμόσφαιρα, παρτέρια με λουλούδια παντού, χιλιάδες λουλούδια, κυρίως πανσέδες και βιολέτες και πολλά τριαντάφυλλα, ρόδα του Ισφαχάν που ευωδιάζουν με το άρωμά τους. Και τη διώροφη, εκατόν τριάντα δύο μέτρων, γέφυρα Pol -i Khadju [: γέφυρα του Ευγενή ή του Αυλικού], του 1650, με τα μεγάλα πέλματα στη βάση των τόξων θα σχεδιάσει. Στο κέντρο της ένα πολύπλευρο κτίσμα με εξέδρα φιλοξενούσε τον Sah, όταν ήθελε να παρακολουθήσει αγώνες κωπηλασίας. Στον Bahai αποδίδεται και ένα σύστημα υπόγειων καναλιών για να διανέμεται το νερό του ποταμού στα προάστια της πόλης.

Στα χρόνια των διαδόχων του Sah Abbas χρονολογείται και η ολοκλήρωση των έργων στο παλάτι Hasht Behesht με τις σαράντα κολώνες, που ονομάζεται και Bag -e -Bolbol, [: Κήπος των αηδονιών], μέσα σ’ έναν τεράστιο κήπο, που δημιουργήθηκε το 1590 με διάφορα δέντρα, τριανταφυλλιές και πολλά λουλούδια. Καμιά περιγραφή, καμιά φωτογραφία δεν μπορεί να αποδώσει αυτό που βλέπουν τα μάτια. Οι Πέρσες είχαν αναγάγει από τότε σε επιστήμη τη δημιουργία κήπων, με ποικίλα δέντρα και φυτά, όπως τα προτιμούν διαφορετικά πουλιά, έτσι ώστε το κελάηδισμα τους να ακούγεται όλες τις ώρες του 24ώρου.Οι ξύλινες κολώνες που στηρίζουν το αίθριο του – Talar – είναι μόνο δεκαοκτώ, καθρεφτίζονται όμως στην τεράστια δεξαμενή με σιντριβάνι της εξωτερικής αυλής και έτσι μοιάζουν σαράντα. Είναι ένα έργο τέχνης καταπληκτικό αυτό το παλάτι, όλο ζωγραφιστό, με απεικονίσεις μιας ζωής γεμάτης απολαύσεις, κυνηγετικά κατορθώματα, γεύματα στο ύπαιθρο, υποδοχή ξένων απεσταλμένων, ζευγάρια σε στάσεις ανάπαυσης, ακόμη και εικόνες μάχης˙ το Ισπαχάν σε όλη του τη μεγαλοπρέπεια! Σε περίοπτη θέση ο Sah Abbas με πολυτελή αμφίεση παραθέτει συμπόσιο σε ξένους ηγεμόνες, απεσταλμένους και υποτελείς άρχοντες, εν μέσω ευνούχων, μουσικών και χορευτριών. Αργότερα θα χτιστεί και το άλλο υπέροχο παλάτι των Οκτώ παραδείσων [: Chehel Sotun]. Εκπληκτικό θερινό ανάκτορο, όλο ζωγραφισμένο, με λεπτότατη τέχνη. Κάθε δωμάτιο κι ένα μικρό τζάκι για το χειμώνα, υπέροχα επιχρωματισμένα και σκαλιστά ταβάνια, σιντριβάνια παντού. Καταπληκτικές οι αίθουσες μουσικής και εδώ, με ανοίγματα στους τοίχους σε σχήμα μουσικών οργάνων, σε ρόλο ηχείων.

Ο Sheikh Bahai δεν αρκέστηκε στα έργα που σχεδίασε για τον Sah Abbas. Έγραψε τουλάχιστον εκατό πραγματείες πάνω σε διαφορετικά θέματα. Τιμάται κάθε χρόνο στη χώρα του στις 23 Απριλίου, εθνική Ημέρα της Αρχιτεκτονικής, ενώ το όνομα του δόθηκε το 1994 σ’ ένα πανεπιστήμιο. Οι άλλοι επιφανείς αρχιτέκτονες θα αρκεστούν στα αγάλματα τους, που θα στηθούν σε περίοπτες θέσεις.

Τα αριστουργηματικά μνημεία του Ισφαχάν δεν περιορίζονται στα έργα του Sheikh Bahai. Αναρίθμητα προαιώνια μνημεία, θαυμαστά τεμένη και φιλόξενα χάνια, επιβλητικά ιεροδιδασκαλεία – μεντρεσέδες, βασιλικά καραβάν σεράι, πολυτελή παλάτια και επαύλεις αξιωματούχων, μεγαλόπρεπα μαυσωλεία, αρμένικες εκκλησίες, άφθαρτες και αναλλοίωτες γέφυρες, που οικοδομήθηκαν από τους μεταγενέστερους, του επιτρέπουν να διατηρεί τον τίτλο μίας από τις πιο μαγευτικές και ενδιαφέρουσες πόλεις όλου του κόσμου. Οι αλλεπάλληλες πολιορκίες και καταλήψεις, οι βλάσφημες δηώσεις, η βίαιη εναλλαγή δυναστειών, οι διαρκείς εξεγέρσεις και επαναστάσεις, οι καταστροφικοί πόλεμοι, οι απροκάλυπτες ξένες επεμβάσεις και οι αποικιοκρατικοί έλεγχοι, η μετάλλαξη της αυτοκρατορικής Περσίας στο θεοκρατικό Ιράν, ο θρησκευτικός φανατισμός, οι αρτηριοσκληρωτικοί αγιατολλάδες και οι εκδηλώσεις μισαλλοδοξίας, το αμείλικτο διάβα των αιώνων, δεν κατόρθωσαν να σβήσουν το ανυπέρβλητο μεγαλείο του. Και όσες παράλογες απαγορεύσεις κι αν αιωρούνται στην ατμόσφαιρά του, όσες μαύρες πλερέζες κι αν ανεμίζουν σήμερα υποχρεωτικά, τίποτα δεν μπορεί να σκιάσει τη μοναδικότητα, τη συναρπαστική ιστορία και την απαράμιλλη ομορφιά στο «μισό του κόσμου».

*Απόσπασμα από το βιβλίο της Βάνας Χαραλαμπίδου «Μ’ ένα μαγικό χαλί» από τις εκδόσεις  ΕΝΤΕΥΚΤΗΡΙΟ