Λέξεις, εικόνες: Στέργιος Μήτας
Τα χωριά του Βοΐου δεν είναι ιδιαίτερα γνωστά. Αν έρθεις εδώ όμως, θα συναντήσεις υπέροχα πετρόκτιστα σπίτια και πέτρινα γεφύρια, θα περπατήσεις μέσα σε δάση βελανιδιάς και θα γνωρίσεις την ηρεμία του τόπου και των λιγοστών κατοίκων του.
Το Βόιο είναι μια ενότητα βουνού και πέτρας, νερού και ξύλου. Δεν είναι ένα χωριό – είναι δεκάδες. Περισσότεροι από ογδόντα οικισμοί σκορπισμένοι σε ράχες και πλαγιές, άλλοι ζωντανοί, άλλοι μισοσιωπηλοί, όλοι όμως με ένα κοινό αποτύπωμα – την ανάγκη των ανθρώπων να ριζώσουν σε έναν δύσκολο τόπο. Βρίσκεται ανάμεσα στην Πίνδο και το Άσκιο, με τον Αλιάκμονα να χαράζει τα δυτικά του όρια.
Η περιοχή κατοικείται από την αρχαιότητα. Στα βυζαντινά χρόνια τα χωριά ανέβηκαν ψηλότερα, αναζητώντας ασφάλεια, ενώ στην οθωμανική περίοδο γνώρισαν σημαντική ακμή. Κάτοικοι της περιοχής δραστηριοποιήθηκαν εμπορικά στα Βαλκάνια και την Κεντρική Ευρώπη και επέστρεψαν με χρήματα και εμπειρίες, τις οποίες μετέτρεψαν σε σχολεία, εκκλησίες και αρχοντικά με ζωγραφιστά ταβάνια.
Στον 20ό αιώνα, τα χωριά γνώρισαν την απουσία, τη μετανάστευση και την εγκατάλειψη. Σήμερα ξαναζωντανεύουν τους καλοκαιρινούς μήνες και επιστρέφουν στη σιωπή τους τον χειμώνα.
<glomex-integration integration-id="40599w17mggcy6o3" playlist-id="auto“>
Το γεφύρι του Τσούκαρη
Ξεκινήσαμε την περιήγηση μας στο Βόιο από τα πετρόκτιστα γεφύρια που τα λατρεύω και τα θαυμάζω.
Στην πλατεία του Ροδοχωρίου μια επιγραφή σε κατευθύνει σε ένα φαρδύ χωματόδρομο. Σε περίπου μισή ώρα, μέσα από μια όμορφη και εύκολη διαδρομή βρίσκεσαι μπροστά στο γεφύρι του Τσούκαρη.
Είναι το μεγαλύτερο πέτρινο γεφύρι του Βοΐου, με συνολικό μήκος περίπου τα 42 μέτρα, ύψος επτά και πλάτος τρία. Χτίστηκε το 1890 με δωρεά του Δημητρίου Τσούκαρη, ενός Ροδοχωρίτη που ξενιτεύτηκε στην Κωνσταντινούπολη και επέστρεψε για να προσφέρει στον τόπο του ένα έργο αναγκαίο για την καθημερινότητα των κατοίκων.
Ενώνει τις δύο όχθες του ποταμού Πραμόριτσα, παραπόταμου του Αλιάκμονα. Το γεφύρι ήταν η φυσική διέλευση από το Ροδοχώρι προς το Τσοτύλι εξασφαλίζοντας έτσι τη μετακίνηση ανθρώπων, κοπαδιών και εμπορευμάτων σε μια εποχή όπου η διάβαση του ποταμού τον χειμώνα μπορούσε να γίνει επικίνδυνη ή και αδύνατη.
Είναι ένα πεντάτοξο γεφύρι. Τα πέντε τόξα του δεν είναι διακοσμητική επιλογή αλλά τεχνική λύση, η φαρδιά κοίτη απαιτούσε πιο πολλά ανοίγματα ώστε να μειώνεται η πίεση του νερού στα βάθρα και να αντέχει στις εποχικές πλημμύρες.
Σήμερα το ένα τόξο του έχει καταρρεύσει και αντικαταστάθηκε δυστυχώς από τσιμεντένια βάση, που δεν ταιριάζει με την αισθητική και τον χαρακτήρα του μνημείου.
Το γεφύρι της Σβόλιανης
Λίγο μετά τον οικισμό του Αγίου Σωτήρα στο δρόμο για τον Πεντάλοφο οδηγείς αργά. Στα αριστερά του δρόμου πρέπει να εντοπίσεις μια μικρή επιγραφή που γράφει ‘’Προς πετρογέφυρο.’’
Από εδώ ξεκινάει ένα όμορφο μονοπάτι μέσα σε δάσος βελανιδιάς, που σε κατεβάζει στον ποταμό Πραμόριτσα και στο γεφύρι της Σβόλιανης. Στη διαδρομή θα συναντήσεις και άλλες ξύλινες σημάνσεις, αλλά στο τέλος δεν υπάρχει σήμανση, θα πάς δεξιά και κάτω στην κοίτη του ποταμού για να βρεις το γεφύρι.
Είναι ένα δίτοξο γεφύρι που χτίστηκε το 1851 και έχει μήκος 26 μέτρα και ύψος 8,5. Είναι κτισμένο σε ένα σημείο που το ποτάμι στενεύει και έχει την ιδιαιτερότητα ότι η μία του πλευρά στηρίζεται απευθείας πάνω σε ένα βράχο. Αυτό σημαίνει πρακτικά ότι ο μάστορας δεν “έχτισε από το μηδέν” τη βάση μέσα στην κοίτη, αλλά διάβασε το τοπίο και ‘’κούμπωσε’’ το γεφύρι πάνω στο φυσικό ανάγλυφο.
Το γεφύρι με το χρόνο έπαθε διαβρώσεις και φθορές από τα νερά του ποταμού Πραμόριτσα, με αποτέλεσμα να κινδυνεύει ακόμη και με κατάρρευση. Έτσι έγινε μια αποκατάσταση και σήμερα στέκει και πάλι γερό – είναι το πιο λευκό γεφύρι της περιοχής.
Εδώ το τοπίο είναι άγριο και επιβλητικό. Δώσε χρόνο να το δεις, να το βιώσεις και να το περπατήσεις. Μπορείς να καθίσεις ψηλά στο βράχο, που έχει εκπληκτική θέα στο τοπίο και απλώς να κοιτάζεις και να ακούς. Το ποτάμι και οι βελανιδιές είναι εξαιρετική παρέα.
Το γεφύρι της Χρυσαυγής
Είναι δίπλα στο χωριό Χρυσαυγή και φτάνεις με το αυτοκίνητο σχεδόν δίπλα του σε ένα όμορφο και περιποιημένο μέρος, που έχει και ένα καταρράκτη με νερόμυλο.
Είναι ένα πολύ επιβλητικό μονότοξο γεφύρι με μεγάλο ύψος, χτισμένο με πελεκητή γκρίζα πέτρα της περιοχής. Έχει μήκος 25 μέτρα, ύψος 9, πλάτος 3 και άνοιγμα τόξου 14,2 μέτρα. Στο κλειδί του τόξου – στην κορυφή- υπάρχει μια ανάγλυφη ανθρώπινη κεφαλή, που σύμφωνα με την παράδοση λειτουργούσε σαν “φυλακτό” για το γεφύρι.
Χτίστηκε το 1855 από τον αρχιμάστορα Νικόλαο Αναγνώστη Τζιούφα. Ο θρύλος λέει ότι τη χρηματοδότηση έκανε ο ληστής Νικόλαος Ζάμπρος σαν ‘’τάμα’’ ή αντάλλαγμα επειδή οι κάτοικοι τον έκρυψαν από τους Τούρκους. Λένε επίσης ότι παρακολουθούσε το χτίσιμο κρυμμένος στην απέναντι πλευρά.
Τα πετρόκτιστα γεφύρια του Βοΐου είναι εξαιρετικό παράδειγμα ξηρολιθικής τεχνικής, χτισμένα με πέτρες από την περιοχή, χωρίς κονίαμα ή συνδέσμους, σέβονται το φυσικό περιβάλλον και εντάσσονται αρμονικά στο τοπίο. Στη σύγχρονη αρχιτεκτονική θα τα χαρακτηρίζαμε σαν έργα βιοσυμβατικής ή τοπικής αρχιτεκτονικής, όπου η επιλογή υλικών και η κατασκευή υπηρετούν τη βιωσιμότητα και την αειφορία.
Η κατασκευή τους ήθελε εξαιρετική τεχνική γνώση. Οι τεχνίτες δούλευαν με τοπική πέτρα, βασιζόμενοι στην ακριβή κοπή και τοποθέτηση της κάθε πέτρας. Η λογική του τόξου ήταν καθοριστική, κάθε πέτρα πίεζε την επόμενη, κατανέμοντας το βάρος στα βάθρα και εξασφαλίζοντας την αντοχή του γεφυριού για δεκαετίες, ακόμα και αιώνες. Η δυσκολία της κατασκευής ήταν μεγάλη, χρειάζονταν ξύλινα καλούπια για να στηρίξουν τις πέτρες κατά την ανέγερση και κάθε λάθος στην τοποθέτηση της τελευταίας πέτρας της ‘’κλειδόπετρας’’ θα μπορούσε να καταστρέψει το γεφύρι.
Ο ‘’καταρράκτης’’ της Χρυσαυγής
Φθάνοντας εδώ συναντήσαμε δύο κατοίκους του χωριού – τον Ηλία και τον Χρυσόστομο – να καθαρίζουν με τα φτυάρια τους την περιοχή γύρω από τον νερόμυλο, με εθελοντική εργασία, πολύ σημαντική σε τέτοια μικρά μέρη με λιγοστούς πόρους.
Ο καταρράκτης η ‘’δέση’’ όπως τον λένε οι κάτοικοι, χτίστηκε το 1875. Ο σκοπός φυσικά δεν ήταν η αισθητική, αλλά η επιβίωση του χωριού. Το φράγμα κατασκευάστηκε για να ανυψώσει τη στάθμη του νερού και να το εκτρέψει σε ένα αυλάκι το “κανάλι”. Αυτό το αυλάκι οδηγούσε το νερό με πίεση στον Νερόμυλο του Μάτσιου, που βρίσκεται ακριβώς δίπλα, ώστε να γυρίζουν οι μυλόπετρες και να αλέθουν τα σιτηρά. Παράλληλα, το φράγμα βοηθούσε στην άρδευση και των γύρω κτημάτων.
Ο καταρράκτης είναι ουσιαστικά ένας τεχνητός τοίχος ύψους περίπου 7-8 μέτρων. Χρησιμοποιήθηκαν μεγάλες πελεκητές πέτρες από το ποτάμι, οι οποίες τοποθετήθηκαν με τέτοιο τρόπο ώστε να αντέχουν την τεράστια πίεση του νερού, ειδικά τον χειμώνα που το ποτάμι κατεβάζει πολύ νερό.
Οι μάστορες της Χρυσαυγής – ξακουστοί πελεκητές – χρησιμοποίησαν μια τεχνική βαθμιδωτής δόμησης. Η βάση του είναι πιο πλατιά για να απορροφά τους κραδασμούς από την πτώση του νερού.
Με το πέρασμα των δεκαετιών, το νερό και η φύση έκαναν τη δουλειά τους. Η πέτρα “έντυσε” το φράγμα με βρύα, τα δέντρα μεγάλωσαν γύρω του και η πτώση του νερού δημιούργησε μια μικρή φυσική λίμνη στη βάση.
Έτσι, αυτό που ξεκίνησε σαν ένα υδραυλικό έργο υποδομής του 19ου αιώνα, σήμερα αποτελεί ένα από τα πιο όμορφα αξιοθέατα της Δυτικής Μακεδονίας. Είναι ένα εξαιρετικό παράδειγμα του πώς οι παλιοί μάστορες μπορούσαν να επεμβαίνουν στη φύση με απόλυτο σεβασμό και αισθητική.
Ο νερόμυλος – μηδενικό αποτύπωμα άνθρακα
Ο Ηλίας Σίμος – ο ένας από τους δύο κατοίκους του χωριού που εκείνη την ώρα καθάριζε έξω το αυλάκι του νερόμυλου- όταν του ζητήσαμε να μπούμε μέσα, κάλεσε τον άνθρωπο που έχει τα κλειδιά. Μας άνοιξαν και μας μίλησε με μεγάλη χαρά για τον νερόμυλο, που τον έχει ζήσει από μικρό παιδί και τον αγαπάει ιδιαίτερα.
Οι παραδοσιακοί νερόμυλοι της περιοχής ήταν μικρές, αλλά εξαιρετικά λειτουργικές μονάδες παραγωγής ενέργειας, αξιοποιώντας την κίνηση του νερού για άλεση σιτηρών. Χτίζονταν κοντά σε ρέματα ή ποτάμια με σταθερή ροή, χωρίς ανάγκη εξωτερικών καυσίμων. Η ενέργεια μετατρέπονταν μέσω ενός νεροτροχού, που κινούσε τον άξονα και τις μυλόπετρες.
Οι μύλοι ήταν χτισμένοι με τοπική πέτρα και ξύλο, εντελώς προσαρμοσμένοι στο περιβάλλον. Δεν απαιτούσαν ηλεκτρισμό, καύσιμα ή συνθετικά υλικά. Η κατασκευή τους ήταν τέτοια ώστε να μην αλλοιώνεται η ροή του ποταμού και να μην προκαλούνται πλημμυρικά προβλήματα.
Ο νερόμυλος χρησιμοποιούσε αποκλειστικά την κινητική ενέργεια του νερού. Έφτιαχνε αλεύρι με μηδενική εκπομπή CO₂ και η λειτουργία του ενσωμάτωνε την έννοια της αειφορίας πολύ πριν η λέξη γίνει δημοφιλής. Οι μύλοι του Βοΐου είναι χαρακτηριστικά παραδείγματα βιοσυμβατικής τεχνολογίας.
Δυστυχώς σήμερα ο νερόμυλος δεν είναι σε λειτουργία. Το καλοκαίρι χρησιμοποιείται σαν εκθεσιακός χώρος φιλοξενώντας έργα καλλιτεχνών με οικολογική ευαισθησία.
Οι δύο φίλοι ξεκουράζονται
Δεν είναι και τόσο εύκολη η ζωή των ζώων στα χωριά. Το μουλάρι κουβαλάει ξύλα από το βουνό και το τσομπανόσκυλο είναι ο φύλακας του.
Τώρα κάθισαν για λίγο κάτω να ξεκουραστούν. Το μουλάρι με τα πόδια λυγισμένα, το σώμα βαρύ από την δουλειά. Ο σκύλος ήσυχος, με το βλέμμα μισόκλειστο αλλά πάντα σε εγρήγορση.
Συνεργάτες και σύντροφοι, σιωπηλοί φύλακες της καθημερινότητας. Δούλεψαν σκληρά, άντεξαν το κρύο, τη μοναξιά και το βάρος, έδεσαν τη ζωή τους με εκείνη των ανθρώπων. Ο άνθρωπος γνώριζε το ζώο του, το φρόντιζε, το παρατηρούσε, βασιζόταν σε αυτό για να ζήσει. Ανάμεσα τους υπήρχε μια σιωπηλή κατανόηση, μια σχέση που γεννιόταν μέσα από την κοινή εργασία και την αλληλεξάρτηση.
Σήμερα σπανίζουν. Μαζί τους χάνεται ένας ολόκληρος τρόπος ζωής και μια μορφή σχέσης που μας έφερνε πιο κοντά στη φύση και στα όριά μας. Η βαθύτερη επαφή του ανθρώπου με τα ζώα — αυτή που βασιζόταν στη συνεργασία και την εμπιστοσύνη — γίνεται όλο και πιο μακρινή.
Αυτό που μας λείπει περισσότερο δεν είναι η βοήθειά τους, αλλά η παρουσία τους δίπλα μας. Τα χωριά είναι άδεια αν δεν υπάρχουν τα ζώα όπως και ένα κομμάτι της ψυχή μας.
Τα πλησίασα ήρεμα και τα χάιδεψα στα κεφάλια τους. Ένα χάδι αγάπης και σιωπηλής παντοτινής φιλίας.
Στα δάση με τις βελανιδιές, τα βρύα και τις λειχήνες
Η περιοχή του Βοΐου είναι γεμάτη με δάση με τα δέντρα του Δία – τις βελανιδιές. Κουβαλούν μέσα τους μια ιδιαίτερη, σχεδόν αρχέγονη ενέργεια.
Το δάσος πάντα είχε μια μαγνητική επιρροή πάνω μου. Μπαίνω σε ένα τέτοιο πανέμορφο τοπίο και πολύ σύντομα γίνομαι ένα μαζί του. Έχει μια δύναμη να σε αφομοιώνει γλυκά, να σε παρασέρνει να περπατάς μέσα του. Αναπνέεις τον πυκνό καθαρό αέρα και νοιώθεις τα κύτταρα σου να χαίρονται.
Ξεχνιέσαι. Ζεις στο φυσικό σου περιβάλλον – στη γη, στα πεσμένα φύλλα, στο λασπωμένο χώμα, στις μυρωδιές του δάσους. Σε λίγο αρχίζει να αδειάζει το μυαλό σου από περιττές σκέψεις, τώρα είσαι μόνον εδώ και απολαμβάνεις το δάσος.
Απλώνεις το χέρι και πιάνεις μια βελανιδιά. Με τις βαθιές ρίζες τους, συγκρατούν το χώμα και την υγρασία, δημιουργώντας μικρά οικοσυστήματα ζωής γύρω τους.
Πάνω στον φλοιό τους απλώνονται βρύα και λειχήνες, που λειτουργούν σαν φυσικοί δείκτες καθαρού αέρα και σταθερού μικροκλίματος. Κάτω τα πεσμένα φύλλα σχηματίζουν ένα παχύ στρώμα που τρέφει το έδαφος, κρατά την υγρασία και φιλοξενεί έντομα, μύκητες και μικρούς οργανισμούς.
Μην φοβηθείς την λάσπη. Περπατώντας εδώ μέσα δεν λερώνεις τα παπούτσια σου, καθαρίζεις την ψυχή σου.
Περπατώντας μέσα στα χωριά
Στο Βόιο έχεις την ευκαιρία να περπατήσεις μέσα σε πολλά χωριά.Τα περισσότερα θα τα βρεις σιωπηλά, σχεδόν άδεια.
Τον χειμώνα οι μόνιμοι κάτοικοι είναι λίγοι. Η αίσθηση να περπατάς σε ένα έρημο και άδειο χωριό είναι πολύ ιδιαίτερη, σε συγκινεί και φυσικά σε προβληματίζει. Γιατί άδειασαν όλα αυτά τα πανέμορφα χωριά;
Μετά τον πόλεμο και τον Εμφύλιο, η Ελλάδα επένδυσε σχεδόν αποκλειστικά στις μεγάλες πόλεις. Η εργασία, η εκπαίδευση, η υγεία, οι υποδομές συγκεντρώθηκαν σε αστικά κέντρα όπως η Θεσσαλονίκη και η Αθήνα. Τα ορεινά χωριά έμειναν χωρίς δρόμους, χωρίς γιατρούς, χωρίς σχολεία. Όταν όμως κλείνει το σχολείο ενός χωριού, χάνεται μαζί του και το μέλλον του.
Σήμερα περπατώντας στα χωριά του Βοΐου νιώθεις πως δεν βρίσκεσαι μπροστά σε μια ‘’φυσική φθορά’’, αλλά μπροστά στο αποτέλεσμα μιας μακρόχρονης επιλογής δεκαετιών – να θεωρηθεί η ορεινή Ελλάδα περιττή.
Έτσι αφήσαμε την ύπαιθρο να λειτουργεί εποχικά – σαν τόπος καταγωγής, όχι σαν τόπος ζωής.
Μπορούν να ξαναζωντανέψουν;
Αυτό σκεφτόμουν καθώς κοίταζα αυτό το εγκαταλειμμένο πέτρινο σπίτι. Μπορούμε να ξανακατοικήσουμε αυτά τα πανέμορφα ορεινά χωριά; Ναι νομίζω ότι μπορούμε.
Τώρα, για πρώτη φορά μετά από χρόνια, το ερώτημα και η απάντηση επιστρέφουν από την αντίθετη κατεύθυνση.
Η τηλεργασία, η ανάγκη για ποιότητα ζωής, το αυξανόμενο κόστος διαβίωσης στις πόλεις και η αναζήτηση πιο βιώσιμων ρυθμών καθημερινότητας επαναφέρουν τη συζήτηση για την αποκέντρωση και την επιστροφή στα χωριά. Είναι ταυτόχρονα ιδεολογική επιλογή και πρακτική ανάγκη. Σε μια εποχή όπου η εργασία δεν συνδέεται απαραίτητα με έναν τόπο, τα άδεια σπίτια και τα κλειστά σχολεία των ορεινών χωριών μπορούν να αποκτήσουν ξανά ζωή.
Κάποια ζευγάρια νέων ανθρώπων κάνουν το τόλμημα και φεύγουν από τις μεγαλουπόλεις για τα χωριά. Δηλώνουν ενθουσιασμένοι με τον νέο τρόπο ζωής τους και δεν τον αλλάζουν. Χρειάζεται όμως και υποστήριξη από το κράτος, που σήμερα δεν φαίνεται να υπάρχει. Σε άλλες χώρες υπάρχουν προγράμματα επιδότησης για νέους που μετακινούνται στην ύπαιθρο, για να ζήσουν και να δουλέψουν εκεί.
Η Αρετή κι εγώ φτάσαμε εδώ για να ανακαλύψουμε τα ορεινά χωριά του Βοΐου και την ομορφιά τους. Αυτό που καταλάβαμε, όμως, είναι ότι δεν χρειάζεται να τα ανακαλύψουμε, αλλά να τα κατοικήσουμε ξανά.
Ο Στέργιος Μήτας φωτογραφίζει και γράφει.
Η Αρετή Τουσέρ δίνει ζωή στις εικόνες.