ΣΟΦΙΑ ΒΕΜΠΟ ΚΑΙ «ΖΕΧΡΑ»: ΙΔΙΑ ΜΕΛΩΔΙΑ, ΑΛΛΟΙ ΣΤΙΧΟΙ

Σοφία Βέμπο και «Ζεχρά» συνδέονται με μια μουσική διαδρομή που ξεκινά πριν από τον πόλεμο. Το «Παιδιά, της Ελλάδος παιδιά» κράτησε τη μελωδία της «Ζεχρά», αλλά απέκτησε νέους, πολεμικούς στίχους από τον Μίμη Τραϊφόρο, πάνω στη μουσική του Μιχάλη Σουγιούλ.

Η Βέμπο είχε ήδη ηχογραφήσει την αρχική εκδοχή και αργότερα ερμήνευσε το νέο τραγούδι, που συνδέθηκε με τις μνήμες του ελληνοϊταλικού πολέμου. Πίσω από την αλλαγή των στίχων υπάρχει μια ιστορία συνεργασίας και ένα αρχειακό αποτύπωμα που φωτίζει τη διαδρομή του τραγουδιού.

Ποιοι έδωσαν νέους στίχους στη μελωδία της «Ζεχρά»;

Η μουσική και των δύο τραγουδιών αποδίδεται στον Μιχάλη Σουγιούλ. Τους αρχικούς στίχους της «Ζεχρά» έγραψε ο Αιμίλιος Σαββίδης, ενώ τους στίχους του «Παιδιά, της Ελλάδος παιδιά» έγραψε ο Μίμης Τραϊφόρος.

Άλλαξε, λοιπόν, το κείμενο και μαζί του το θέμα, όχι η βασική μελωδία. Η «Ζεχρά» περιγράφεται ως τραγούδι ανατολίτικου χαρακτήρα, ενώ η μεταγενέστερη εκδοχή καταγράφεται ως ταγκό. Το γνώριμο μουσικό υλικό πέρασε σε διαφορετική περίσταση και απέκτησε νέο νόημα.

Η επιλογή αυτή δεν ήταν ασυνήθιστη για τις πολεμικές επιθεωρήσεις: γνωστά τραγούδια μπορούσαν να αποκτήσουν καινούργιους στίχους, προσαρμοσμένους στις περιστάσεις. Το «Παιδιά, της Ελλάδος παιδιά» έγινε χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της πρακτικής.

Σοφία Βέμπο και «Ζεχρά»: πότε ακούστηκε η πρώτη εκδοχή;

Η Βέμπο είχε ηχογραφήσει τη «Ζεχρά» πριν από το πολεμικό τραγούδι. Η καταχώριση του Ψηφιακού Αρχείου Ελληνικής Μουσικής του Πανεπιστημίου Αιγαίου τοποθετεί την ηχογράφηση στην Αθήνα το 1938, με τη Βέμπο και την ορχήστρα του Σουγιούλ. Για την ίδια χρονιά καταγράφεται και ηχογράφηση από την Κούλα Νικολαΐδου, με την ορχήστρα του Θεόδωρου Παπαδόπουλου.

Για τη χρονολόγηση της «Ζεχρά» υπάρχει απόκλιση στις αρχειακές περιγραφές: ορισμένες αναφέρουν το 1938, ενώ άλλη την αποκαλεί τραγούδι του 1939. Δεν διευκρινίζεται αν η διαφορά αφορά τη σύνθεση, την έκδοση ή την ηχογράφηση. Το σαφές είναι ότι η «Ζεχρά» προϋπήρχε του πολέμου και είχε ήδη ηχογραφηθεί από τη Βέμπο.

Πώς απέκτησε η «Ζεχρά» νέους στίχους;

Στην αφήγηση για τη δημιουργία του νέου τραγουδιού, η Βέμπο ζήτησε από τον Τραϊφόρο να γράψει ένα πολεμικό τραγούδι πάνω στη μελωδία της «Ζεχρά». Η μουσική παρέμεινε του Σουγιούλ· ο Τραϊφόρος ανέλαβε να δώσει στη σύνθεση νέους στίχους.

Το «Παιδιά, της Ελλάδος παιδιά» στράφηκε σε διαφορετικό θέμα και μίλησε για τραυματίες του πολέμου. Η αλλαγή των στίχων έδωσε στη μελωδία νέα λειτουργία.

Το ντοκιμαντέρ της ΕΡΤ «Το πορτρέτο του τραγουδιού» συγκεντρώνει μαρτυρίες που φωτίζουν αυτή την ιστορία. Μιλούν οι κόρες του Σουγιούλ, Ηρώ και Αλίκη, η ηθοποιός Άννα Καλουτά και ο Ελευθέριος Οικονόμου, ο οποίος είχε πολεμήσει και τραυματιστεί στο Αλβανικό Μέτωπο. Η αρχειακή περιγραφή συνδέει επίσης τη σύνθεση με πολεμική επιθεώρηση.

Τι αποκαλύπτουν η ηχογράφηση και η παρτιτούρα;

Η δισκογραφική εγγραφή τοποθετεί την ηχογράφηση του «Παιδιά της Ελλάδος παιδιά» στις 23 Δεκεμβρίου 1940. Ως συνθέτης καταγράφεται ο Σουγιούλ, ερμηνεύτρια η Σοφία Βέμπο και διευθυντής της ορχήστρας επίσης ο Σουγιούλ. Η ημερομηνία αφορά την ηχογράφηση· δεν προσδιορίζει πότε γράφτηκαν οι στίχοι ή πότε έγινε η πρώτη ζωντανή παρουσίαση.

Η παρτιτούρα προσφέρει ένα ακόμη χειροπιαστό ίχνος της σχέσης των δύο εκδοχών: στο ίδιο έντυπο καταγράφονται οι στίχοι της «Ζεχρά» και της νέας εκδοχής, μαζί με τη φωνητική γραμμή και τη συνοδεία πιάνου. Έτσι, η αλλαγή δεν μένει μόνο στη μουσική αφήγηση· αποτυπώνεται και στο ίδιο το αρχειακό τεκμήριο.

Από την προπολεμική ηχογράφηση στη νέα εκδοχή του 1940, η «Ζεχρά» πέρασε σε μια άλλη εποχή. Η μελωδία του Σουγιούλ έγινε το σταθερό νήμα που ενώνει τα δύο τραγούδια και τις διαφορετικές ιστορίες τους.