Πότε ήρθε το χριστουγεννιάτικο δέντρο στην Ελλάδα και τι στολίζαμε πριν από αυτό;

Από το έλατο της αυλής του Όθωνα στα καραβάκια των καλάντων και τα κλαδιά μέσα στα σπίτια.

Newsroom · 3′ ανάγνωση
Πότε ήρθε το χριστουγεννιάτικο δέντρο στην Ελλάδα και τι στολίζαμε πριν από αυτό;

Πότε ήρθε το χριστουγεννιάτικο δέντρο στην Ελλάδα; Καθώς βγάζουμε τα στολίδια από τα κουτιά, η απάντηση μας γυρίζει στο Ναύπλιο του Όθωνα, γύρω στο 1833–1834. Η ακριβής πρώτη χρονιά, όμως, δεν είναι οριστικά τεκμηριωμένη.

Πριν από την ευρεία διάδοση του ελάτου, ο γιορτινός στολισμός έπαιρνε διαφορετικές μορφές: καραβάκια στα χέρια παιδιών στα νησιά και στα παράλια, ομοιώματα εκκλησιών στα ορεινά και κλαδιά μυρτιάς ή ελιάς σε σπίτια.

Πότε ήρθε το χριστουγεννιάτικο δέντρο στην Ελλάδα;

Η πιο διαδεδομένη χρονολόγηση τοποθετεί τον πρώτο στολισμό ελάτου στα ανάκτορα του Όθωνα, στο Ναύπλιο, το 1833. Άλλες αναφορές δίνουν το 1834, ενώ το Μουσείο Μπενάκη αναφέρει το Ναύπλιο ως τον τόπο του πρώτου βασιλικού στολισμού χωρίς να προσδιορίζει έτος.

Η διαφορά είναι μόλις ένας χρόνος, αλλά έχει σημασία όταν μιλάμε για ιστορική πρωτιά. Το ασφαλέστερο είναι να κρατήσουμε την περίοδο 1833–1834 και τη σύνδεση του δέντρου με την αυλή του Όθωνα, χωρίς να παρουσιάζουμε τη μία χρονιά ως αδιαμφισβήτητη.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΗEmpire Clock: Ένα ρολόι που κάνει το φως μέρος του σχεδιασμού του

Το Ναύπλιο ήταν τότε η πρωτεύουσα του ελληνικού κράτους, θέση που διατήρησε από το 1827 έως το 1834. Εκεί έφτασε ο Όθωνας το 1833 και εκεί βρισκόταν η πρώτη βασιλική εγκατάστασή του. Το έλατο συνδέθηκε με αυτό το περιβάλλον, προτού ακολουθήσει ο στολισμός του και στην Αθήνα.

Πώς έφτασε από τα ανάκτορα στα σπίτια;

Ο βασιλικός στολισμός δεν σήμαινε ότι το έλατο μπήκε αμέσως σε κάθε ελληνικό σπίτι. Για τις επόμενες δεκαετίες, τα δέντρα εμφανίζονταν κυρίως σε εύπορα σπίτια, ενώ το έθιμο διαδόθηκε ευρύτερα μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Για την πρώτη εμφάνιση σε ιδιωτικό σπίτι, το ERTnews αναφέρει μια συγκεκριμένη ημερομηνία: την 24η Δεκεμβρίου 1843, στο αθηναϊκό αρχοντικό του Ναξιώτη Ιωάννη Παπαρρηγόπουλου. Πρόκειται για διαφορετική αναφορά από εκείνη του βασιλικού δέντρου στο Ναύπλιο, περίπου μία δεκαετία νωρίτερα.

Τα πρώιμα ελληνικά δέντρα είχαν στολίδια και αντικείμενα όπως κεράκια, αστέρια, γλυκά, ψεύτικο χιόνι και μικρά παιδικά παιχνίδια. Στην επαρχία, καταγράφεται ακόμη μια διαφορετική εκδοχή: ορισμένες νοικοκυρές έπλεκαν χριστουγεννιάτικο δέντρο με βελονάκι.

Και το καραβάκι; Ήταν παντού το παλιό στολίδι;

Το στολισμένο μικρό καράβι ήταν ένα παλιότερο εποχικό στολίδι και μπορούσε να βρίσκεται στο επίκεντρο του γιορτινού στολισμού πριν διαδοθεί το δέντρο. Δεν προκύπτει, όμως, ότι αποτελούσε το ίδιο έθιμο σε κάθε γωνιά της Ελλάδας.

Η καταγραφή του Μουσείου Μπενάκη δίνει μια πιο συγκεκριμένη εικόνα για τα νησιά και τις παραθαλάσσιες περιοχές. Εκεί τα παιδιά μπορούσαν να κρατούν φωτισμένα ομοιώματα καραβιών όταν έλεγαν τα κάλαντα.

Τα μικρά καράβια φτιάχνονταν από ξύλο, τσίγκο, καλάμι ή ύφασμα. Η παρουσία τους συνδεόταν με τα πραγματικά πλοία των ναυτικών της περιοχής και με την προσμονή των συγγενών τους να τους ξαναδούν.

Το καραβάκι διατηρείται και σήμερα σε ορισμένες περιοχές, σε πλατείες ή ως μέρος του χριστουγεννιάτικου στολισμού. Καραβάκι και δέντρο συνυπάρχουν σε διαφορετικές τοπικές παραδόσεις.

Τι κρατούσαν τα παιδιά στα ορεινά;

Στα ορεινά μέρη, τα παιδιά που έλεγαν τα κάλαντα κρατούσαν ομοιώματα εκκλησιών, συχνά της Αγίας Σοφίας. Τα στόλιζαν με καμπανάκια και αναμμένα κεριά, δίνοντας στις γιορτινές επισκέψεις μια διαφορετική εικόνα από εκείνη του φωτισμένου καραβιού.

Σε παλαιότερες μορφές των καλάντων καταγράφονται επίσης το χριστουγεννιάτικο άστρο και, την Πρωτοχρονιά, το φανάρι. Έτσι, η απάντηση στο τι υπήρχε πριν από το δέντρο δεν περιορίζεται σε ένα και μόνο αντικείμενο.

Άλλο ήταν το στολίδι μέσα στο σπίτι και άλλο εκείνο που συνόδευε τα παιδιά στα κάλαντα. Η διάκριση αυτή βοηθά να καταλάβουμε γιατί οι αναφορές σε καραβάκια, εκκλησίες και κλαδιά δεν περιγράφουν κατ’ ανάγκη την ίδια συνήθεια.

Τι θέση είχαν τα κλαδιά στο γιορτινό σπίτι;

Σε σπίτια χωρικών αναφέρονται κλαδιά μυρτιάς ή ελιάς ως μια πρώιμη μορφή χριστουγεννιάτικου στολισμού. Στην ερμηνεία που παραθέτει το Μουσείο Μπενάκη, το πράσινο αειθαλές κλαδί συνδεόταν με την αναβλάστηση και τη νέα ζωή μέσα στον χειμώνα.

Το ίδιο το έλατο είχε ήδη μακρύτερη ευρωπαϊκή ιστορία πριν συνδεθεί με την αυλή του Όθωνα. Καταγεγραμμένες αναφορές στη σημερινή παράδοση του χριστουγεννιάτικου δέντρου υπάρχουν από τον 15ο και τον 16ο αιώνα σε περιοχές της σημερινής νότιας Γερμανίας, της Αλσατίας και των χωρών της Βαλτικής.

Το καραβάκι εξακολουθεί να στολίζει ορισμένες περιοχές· οι παλιότερες εικόνες, όμως, θυμίζουν πως τα Χριστούγεννα στην Ελλάδα δεν είχαν πάντα ένα μόνο σύμβολο.

ΚΟΙΝΟΠΟΙΗΣΗ

Σήμερα στο COUSCOUS

ΖΩΔΙΑ, ΓΙΟΡΤΕΣ, ΠΑΙΧΝΙΔΙΑ ΚΑΙ TV