“Στη νότια Κίνα των διπλών συστημάτων”

Λέξεις: Δέσποινα Βώκου

Βρέθηκα στη νοτιοανατολική Κίνα, ακριβώς στην περιοχή όπου εφαρμόζεται το μοντέλο ‘μία χώρα, δύο συστήματα’. Εμπνευστής του, στη δεκαετία του 1980, ήταν ο Ντενγκ Σιαοπίνγκ που έφερε την αναίμακτη, ομαλή επιστροφή στην Κίνα πρώην αποικιακών εδαφών, τα οποία θα συνέχιζαν τον δικό τους τρόπο λειτουργίας, διακριτό από τον σοσιαλισμό με κινεζικά χαρακτηριστικά που ο ίδιος επέλεξε για την υπόλοιπη Κίνα.

Είμαι σίγουρη πως όλοι ξέρουν το Χονγκ Κονγκ, πρώην αγγλική αποικία, και αρκετοί το Μακάο, πρώην πορτογαλική αποικία, που αποτελούν και οι δυο σήμερα αυτόνομες περιοχές, διακριτές από την υπόλοιπη Κίνα, με δικά τους νομίσματα και συνοριακούς ελέγχους, κατά το μια χώρα δύο συστήματα, κατάσταση που θα διαρκέσει μέχρι το 2047. Δεν πρέπει να είναι πολλοί αυτοί που έχουν ακούσει το Σαντόου. Κι όμως, αυτή η άγνωστη πόλη, λιμάνι της νότιας Κίνας, έχει πληθυσμό πέντε εκατομμυρίων κατοίκων.

Βρέθηκα σε αυτά τα μέρη εξαιτίας ενός συνεδρίου, στο οποίο είχα την τύχη να συμμετάσχω, πολύ υψηλής στάθμης, με θέμα ‘Για ένα βιώσιμο μέλλον στον Ειρηνικό’. Και φαίνεται πως στην Κίνα παίρνουν πλέον πολύ στα σοβαρά το βιώσιμο μέλλον τους.

Ήταν επί της ουσίας η πρώτη μου φορά στη χώρα αυτή (δύο προηγούμενες ολιγόωρης παραμονής στο Πεκίνο ή στο αεροδρόμιό του δεν είναι επίσκεψη), αυτόν τον γίγαντα που έχει ξυπνήσει για τα καλά. Πού έμαθε από το πάθημα του άλλου (βλ. Σοβιετική Ένωση) και δεν έκανε τα ίδια λάθη. Που άφησε πίσω του τα δραματικά χρόνια της πολιτιστικής επανάστασης του Μάο, η οποία πέταξε στα σκουπίδια μόρφωση και επιστήμη και άφησε μια γενιά αγράμματη. Σκέφτομαι ότι ίσως τελικά το χάος που δημιούργησε η πολιτιστική επανάσταση να έσπρωξε τους Κινέζους να πορευτούν με τον τρόπο που το έκαναν κλείνοντας οριστικά τους λογαριασμούς τους με την προηγούμενη επαναστατική γενιά και τις πεποιθήσεις της.

Οι Κινέζοι έχουν πλέον όλη την αυτοπεποίθηση της μεγάλης παγκόσμιας δύναμης. Και πώς να μην την έχουν, αφού η χώρα μοιάζει να τρέχει με χίλια. Μάλιστα, νεαροί Κινέζοι αναρωτιόντουσαν γιατί δεν γινόταν στα κινεζικά αυτό το πραγματικά διεθνές συνέδριο. Ίσως μια μέρα να συμβεί και αυτό. Επί του παρόντος, και οι επιστήμονες και οι πολιτικοί της τοπικής σκηνής μιλούν αγγλικά, από εξαιρετικά μέχρι ίσα ίσα κατανοητά. Αντίθετα, ακόμη και στα μεγάλα ξενοδοχεία της πόλης, δεν υπήρχαν υπάλληλοι με επαρκή αυτήν την γνώση. Αλλά όλοι είχαν ανά χείρας το κινητό τους για να μεταφράζει αυτά που λένε κι αυτά που ακούνε κι έτσι μπορείς κάπως να συνεννοηθείς.

Υπάρχει και πολύ χρήμα. Υπάρχει και απίστευτου μεγέθους και ποιότητας επιστημονικό δυναμικό. Νέοι άνθρωποι με πολύ πάθος και φοβερή εργατικότητα. Δεν συναντάς εκεί την όλο και πιο έντονη τάση των νέων του δυτικού κόσμου να προτιμούν να ζουν σε βάρος των γονιών τους παρά να αποδεχτούν μια μη καλοπληρωμένη δουλειά (ή ορθότερα, δεν συνάντησα εγώ εκεί τέτοιους). Αλλά το Σαντόου των 5 εκατομμυρίων τους πέφτει μικρό και μουντό. Προτιμούν Πεκίνο, Σαγκάη (και οι δυο πόλεις με πάνω από 20 εκατομμύρια), Καντόνα (νυν Γκουανγκτζόου) ή το γειτονικό Σεντζέν (με πάνω από 10 εκατομμύρια) για να ζήσουν όταν τελειώσουν τις σπουδές τους.

Σαντόου

Το άγνωστο σε εμάς Σαντόου, παραθαλάσσιο και παραποτάμιο, έχει σημαντική ιστορία, δυνατό πανεπιστήμιο, ιδιαίτερη (θαλασσινή) κουζίνα, πολιτισμό και γλώσσα και τον Τροπικό του Καρκίνου να περνάει δίπλα του. Έχει εντυπωσιακές γέφυρες που συνδέουν μεταξύ τους τμήματά του ή με την απέναντι χερσόνησο ή το νησί Nan’ao (γέφυρα 9 km), από τα πιο όμορφα νησιά της Κίνας και κύριο χώρο αναψυχής των κατοίκων της πόλης που έχει ακόμη διατηρήσει τον παραδοσιακό του χαρακτήρα, τους ψαράδες κατοίκους του και υπέροχη φύση. Έχει ένα τεράστιο συνεδριακό κέντρο κι ένα λαμπρό σιδηροδρομικό σταθμό, με τα τρένα βολίδα (που αναπτύσσουν ταχύτητα και 300 χιλιομέτρων την ώρα) να μπαινοβγαίνουν με υψηλή συχνότητα.

Εκτός από τις τεχνητές υψηλές ταχύτητες, υπάρχουν και οι φυσικές, των τυφώνων, που δεν είναι καθόλου σπάνιοι σ’ αυτά τα μέρη. Η πόλη έδωσε το όνομά της στον τέταρτο φονικότερο, του 1922, με πάνω από 70.000 θύματα.

Το Σαντόου υπήρξε ένα από τα ειδικά λιμάνια που υποχρεώθηκε τον 19ο αιώνα να ανοίξει η Κίνα για εμπόριο με τη Δύση (βλ. παρακάτω, στην ενότητα ‘Η γέννηση μιας αποικίας’). Τα σπίτια της παλιάς πόλης (Qilou/τσιλόου) με τις στοές στο ισόγειο αντανακλούν ένα μοναδικό μίγμα ανατολικών και δυτικών αρχιτεκτονικών στοιχείων, στα οποία περιλαμβάνονται και ελληνικού τύπου κίονες.

Το παραθαλάσσιο μέτωπο είναι η πιο όμορφη περιοχή, ενώ η παλιά πόλη είναι η πιο ενδιαφέρουσα και η πιο τουριστική, γεμάτη μικρομάγαζα και εκθεσιακούς χώρους. Για την ακρίβεια, πρόκειται για μικρό μόνο τμήμα της, γύρω από το λεγόμενο Μικρό Πάρκο, δηλαδή την κεντρική πλατεία, αφού το υπόλοιπο είναι εγκαταλειμμένο ως βομβαρδισμένο. Σκέφτηκα πως ίσως και να μην έχουν άδικο οι νεαροί Κινέζοι που δεν συμπεριλαμβάνουν το επαρχιακό Σαντόου ανάμεσα στις προτιμήσεις τους. Όμως, η θαλασσινή πόλη απλώνεται φαντασμαγορικά, με ταχύτατους ρυθμούς και προφανή μεγαλόπνοα σχέδια. Σε αυτά ανήκει η ολόφρεσκη κατασκευή του τεράστιου συνεδριακού κέντρου, δίπλα στο επίσης νεόδμητο πανεπιστήμιο, του εντυπωσιακού δεύτερου σιδηροδρομικού σταθμού, των νέων συνοικιών, των μεγάλων πάρκων. Σε μια δεκαετία, ίσως αλλάξουν γνώμη.

Οι Κινέζοι στο συνέδριο και ο Οικολογικός Πολιτισμός

Οι τεράστιες αίθουσες και το πρωτοφανές πλήθος των συμμετεχόντων σοκάρουν. Σου παίρνει χρόνο να τα συνηθίσεις ακόμη κι αν έχεις μεγάλη εμπειρία από συνέδρια.

Μαθαίνεις ότι στην Κίνα δεν ισχύει το σύνηθες ‘αναπτυγμένος βοράς, καθυστερημένος νότος’, αλλά αναπτυγμένη ανατολή, καθυστερημένη δύση. Στα δεξιά μιας γραμμής που σχίζει την Κίνα κάπου στη μέση ζει περίπου το 95% του πληθυσμού της. Αυτή η κραυγαλέα πληθυσμιακή ανισότητα συνδέεται με πλήθος άλλες, φυσικά και οικονομικές ανάμεσά τους.

Μαθαίνεις και ότι το 2015 ήταν μια ιστορική χρονιά για την Κίνα, αφού τότε υιοθετήθηκε ως όρος και ουσία ο ‘Οικολογικός Πολιτισμός’, δηλαδή ένας μεγάλος στρατηγικός στόχος που θεμελιώνεται στην αρμονική συνύπαρξη ανθρώπου και φύσης και αποσκοπεί στην εξισορρόπηση οικονομικής ανάπτυξης από τη μιά, περιβαλλοντικής αποκατάστασης και προστασίας από την άλλη, όπως και στη μείωση των διαφορών μεταξύ κινεζικής ανατολής και κινεζικής δύσης. Αυτός ο στόχος συνοδεύτηκε από ευρύτατες νομοθετικές ρυθμίσεις και ενσωματώθηκε στο σύνταγμα, στην ιδεολογία του κόμματος και στον εθνικό προγραμματισμό. Μεγάλος υπέρμαχός του ο σημερινός πρόεδρος Σι Τζινπίνγκ, πολύ ιδιαίτερη προσωπικότητα, με βίο που κάλλιστα θα μπορούσε να γίνει κινηματογραφική ταινία. Έχει αρχίσει να δίνει σπουδαίους καρπούς, όπως η δραστική μείωση της ρύπανσης της ατμόσφαιρας και των υδάτων, επενδύσεις στην καθαρή ενέργεια κ.α.

Μόνο το στόχο της δραστικής μείωσης των διαφορών στα δύο τμήματα της χώρας αποδέχονται ότι δεν έχουν ακόμη καθόλου επιτύχει.

Οι Κινέζοι που συνάντησα εκεί, οι περισσότεροι τουλάχιστον, έχουν κάποια επαφή με τη Δύση και γενικά ανήκουν σε υψηλά κοινωνικά στρώματα. Έστω κι έτσι, δεν περίμενα να είναι τόσο φιλικοί και φιλόξενοι. Αλλά παραμένει ακόμη σε αρκετούς η συνήθεια που υπήρχε παλιά και στην Ελλάδα, εξαιτίας της οποίας το ‘Απαγορεύεται το καπνίζειν’ συνοδευόταν από ένα δεύτερο ‘Απαγορεύεται’. Συνάντησα πολλούς Κινέζους που μου κίνησαν το ενδιαφέρον και συγκινήθηκα με αυτά τα πλήθη των φοιτητών, άγνωστα ως μεγέθη στα μέρη μας, που περιστοίχιζαν καθένα από τους εκεί καθηγητές δουλεύοντας υπό την ερευνητική τους καθοδήγηση με προσήλωση και πάθος.

Hong Kong: Σοκ και δέος

Μόνον έτσι μπορώ να περιγράψω αυτό που ένιωσα βλέποντας αυτό το τέρας αστικής πύκνωσης, καθ’ ύψος και κατά μήκος. Σε μια έκταση λίγο μεγαλύτερη των 1.000 τ.χλμ., η πρώην βρετανική αποικία έχει σήμερα πληθυσμό 7,5 εκατομμυρίων. Περιλαμβάνει το νησί του Χονγκ Κονγκ (δεν ακούγονται τα ‘γκ’) και άλλα νησιά καθώς και τη χερσόνησο Kowloon και τα λεγόμενα νέα εδάφη -και τα δυο στην ηπειρωτική Κίνα. Είναι από τις πιο πυκνοκατοικημένες περιοχές του πλανήτη (4η), τα πιο σημαντικά οικονομικά κέντρα (4ο), με τους περισσότερους δισεκατομμυριούχους (3ο).

Ο πλούτος είναι χυδαία έκδηλος. Δεν έχω ξαναδεί πουθενά αλλού στον κόσμο ογκωδέστερα χρυσά κοσμήματα στις προθήκες των κοσμηματοπωλείων. Δεν έχω ξαναδεί τόσες ουρές ανθρώπων να περιμένουν στο δρόμο για να μπουν να ψωνίσουν σε πολυτελή καταστήματα. Ούτε έχω ξαναδεί σε τόσα πολλά αντίτυπα, μέσα στην ίδια πόλη, τα καταστήματα Vuitton, Balenciaga, Bvlgari, Chanel, Cucci, Dior, Hermès, Piaget, Prada κι όποιων άλλων επώνυμων brands βάλει ο νους. Ασύλληπτου πλούτου δρόμος η Canton Road. Σα να είναι υποχρεωτικό όλοι οι παραπάνω να έχουν ένα από τα καταστήματά τους σε αυτόν. Και όλη η πλούσια ανατολική Ασία πάει στο Χονγκ Κονγκ για ψώνια. Ταυτόχρονα, περίπου μισό εκατομμύριο κατοίκων του ζει κάτω από το όριο της φτώχιας.

Μαζί με το σοκ της εικόνας έρχεται κι ένας θαυμασμός για αυτό το όργιο πολεοδομικού σχεδιασμού, για τις τεράστιες καλυμμένες πεζογέφυρες που δεν είναι καθόλου προφανές από πού ξεκινούν και πού σε πηγαίνουν διαμέσου των ουρανοξυστών και πάνω από γλυκά και θαλασσινά νερά, όπως και για τη συνύπαρξη όλων των τύπων μεταφορικών μέσων, πλωτών και χερσαίων, υπερσύγχρονων και παμπάλαιων και τραμ ανάμεσά τους, με τους συρμούς του μετρό να καταφθάνουν κάθε ένα ή δυο λεπτά. Σκέφτομαι ότι πολεοδόμοι, αρχιτέκτονες και συγκοινωνιολόγοι θα είχαν τόσα πολλά να συζητήσουν για αυτόν τον τόπο.

Τη νύχτα, η θέα της απέναντι όχθης με τα θεόρατα κτίρια είναι συγκλονιστική, είτε είσαι στο νησί είτε στη χερσόνησο. Όπως και η παράλληλη εικόνα των πλεούμενων κάθε τύπου, σε αέναη κίνηση, πάνω στα βαθιά, προστατευμένα νερά του λιμανιού Βικτώρια: θαλάσσιων συγκοινωνιακών γραμμών με επιβάτες που θέλουν να περάσουν γρήγορα από τη μια πλευρά του νερού στην άλλη, τουριστικών πλοιαρίων σε ποικιλία μορφών που αγωνίζονται να τραβήξουν τους περισσότερους επισκέπτες ή εμπορικών που μεταφέρουν τα φορτία τους. Όλα φωταγωγημένα. Κι ένας μεγάλος παραθαλάσσιος περίπατος στο λιμάνι της Βικτόρια για να χαζεύεις. Φυσικά γεμάτος κόσμο. Τρέλα και μαγεία!

Μέσα στην κτιριακή και ανθρώπινη βοή, της κοσμοπλημμύρας, των φανταχτερών βιτρίνων, του πλήθους των εστιατορίων, καφέ και μικρομάγαζων και των υπερπολυτελών αυτοκινήτων υπάρχουν και οάσεις, όπου αισθάνεσαι γαλήνια και οικεία. Μικρά περιποιημένα πάρκα για να χαλαρώσεις και κρυμμένα χαμηλά κτίρια που στεγάζουν μικρούς θησαυρούς και όμορφες εκθέσεις.

Φωτιές

Πρόσφατα, το Χονγκ Κονγκ δοκιμάστηκε από μια μεγάλη ανθρώπινη τραγωδία. Τουλάχιστον 160 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους από φωτιά που εκδηλώθηκε σε οικιστικό συγκρότημα της περιοχής των νέων εδαφών, μακριά από το κέντρο του. Δεν ήταν η πρώτη που έπληξε τα πολυάνθρωπα κτίρια αλλά ήταν η φονικότερη. Έφευγα το βράδυ της ημέρας που εκδηλώθηκε, ανίδεη για το τι είχε γίνει, αφού ακόμη δεν είχαν συμβεί τα χειρότερα και κανείς δεν μιλούσε για αυτήν. Είχαν ησυχάσει πιστεύοντας ότι την είχαν δαμάσει. Αλλά αναζωπυρώθηκε και εξαπλώθηκε. Οι έρευνες για τα αίτια δεν έχουν ολοκληρωθεί (Δεκέμβριος 2025). Όμως, μαθεύτηκε πως ένας από αυτούς που αντιμετωπίζουν σοβαρές κατηγορίες είναι ο υπεύθυνος της εργολαβίας ανακαίνισης του συγκροτήματος, όπου ξέσπασε η φονική φωτιά. Γράφτηκε ότι είχε ήδη καταδικαστεί δώδεκα φορές από τις αρμόδιες αρχές τα τελευταία χρόνια για σοβαρές παραβάσεις, μεταξύ των οποίων για ακατάλληλες σκαλωσιές και ηλεκτρικές εγκαταστάσεις. Αν αυτά αληθεύουν, μήπως να συμπεριληφθεί και η προστασία των προσωπικών δεδομένων ανάμεσα στους παράγοντες που υποθάλπουν την εγκληματικότητα; Λίγες εβδομάδες αργότερα, νέα καταστροφική φωτιά σε ένα τετραώροφο κτίριο, στο Σαντόου, καταδίκασε σε θάνατο 12 ανθρώπους. Και πάλι άγνωστα τα αίτια.

Πέραν από τις τρέχουσες ειδικές έρευνες, η Κίνα μπαίνει αναγκαστικά σε τροχιά επανεξέτασης των συστημάτων και όρων δόμησης, ασφάλειας και αδειοδότησης.

Η γέννηση μιας αποικίας

Η ιστορία του Χονγκ Κονγκ είναι εξίσου συγκλονιστική με την εικόνα του και φυσικά συνδέεται με αυτήν της υπόλοιπης Κίνας.

Ο πρώτος Ευρωπαίος που το επισκέφτηκε, στις αρχές του 16ου αιώνα, ήταν Πορτογάλος και Πορτογάλοι έμποροι έστησαν εκεί κοντά εμπορικό σταθμό (στο σημερινό Μακάο). Πέρασε όμως στους Βρετανούς, μετά τους πολέμους του οπίου που αυτοί κέρδισαν αντιμετωπίζοντας μια αδύναμη Κίνα της δυναστείας των Τσινγκ. Το νησί του Χονγκ Κονγκ περιήλθε στην κυριαρχία των Βρετανών με τη συνθήκη του Nanjing, μετά τον πρώτο πόλεμο του οπίου (1839-1842), ενώ η χερσόνησος Kowloon μετά τον δεύτερο (1856-1860) που κέρδισαν, μετά από σφοδρές συγκρούσεις, οι ενωμένες αυτή τη φορά δυνάμεις της Βρετανίας και της Γαλλίας. Τα νέα εδάφη που καλύπτουν περισσότερο από 85% της συνολικής έκτασης της σημερινής αυτόνομης περιοχής και συγκεντρώνουν περίπου τον μισό πληθυσμό της παραχωρήθηκαν από την Κίνα πολύ αργότερα, το 1898, χωρίς πόλεμο αυτή τη φορά, μετά από απαίτηση των Βρετανών που φοβόντουσαν επέκταση των Γάλλων της Ινδοκίνας.

Αισχρή ήταν η αιτία του πολέμου που κήρυξε η Βρετανία της βασίλισσας Βικτωρίας κατά της Κίνας. Τι άλλο χαρακτηρισμό να δώσει κανείς σ’ έναν πόλεμο που έγινε επειδή η Κίνα αρνιόταν το εμπόριο του ναρκωτικού που κατέστρεφε τους ανθρώπους της. Ήταν η εποχή που η τότε κοσμοκράτειρα Βρετανία έκανε ξεδιάντροπα ό,τι ήθελε (κάτι σημερινό σα να μου θυμίζει …) προκειμένου να αποκτήσει αγορές και κέρδη, ακόμη και να διεκδικεί να ποτίζει νομίμως με ναρκωτικά έναν λαό, πράγμα που κατάφερε. Ιδού πώς έγινε.

Τα κινεζικά προϊόντα, κυρίως τσάι, μετάξι και πορσελάνες, ήταν πολύ δημοφιλή στην Ευρώπη και οι Βρετανοί έκαναν μεγάλες εισαγωγές από την Κίνα. Τα πλήρωναν σε πολύτιμο ασήμι, αφού οι Κινέζοι δεν έδειχναν ανάλογο ενδιαφέρον για τα βρετανικά και γενικά τα δυτικά προϊόντα. Αυτό το έλλειμμα στο ισοζύγιο των εμπορικών συναλλαγών επιχείρησε να ανατρέψει η Βρετανική Εταιρεία Ανατολικών Ινδιών πλημμυρίζοντας την Κινεζική αγορά με όπιο, του οποίου είχε το μονοπώλιο, από την καλλιέργεια της παπαρούνας στην τότε βρετανική Ινδία.

Σύντομα εθίστηκε σ’ αυτό ο Κινεζικός πληθυσμός. Σημειωτέον ότι, από μόλις 15 τόνους το 1730 που εξυπηρετούσαν θεραπευτικούς σκοπούς, έναν αιώνα αργότερα, η διατιθέμενη ποσότητα οπίου είχε ανέβει στους 1.500 τόνους. Το 1810, ο τότε αυτοκράτορας απαγορεύει τη διάθεση του ναρκωτικού στη χώρα. Αλλά, με τη βοήθεια και τοπικών συνεργατών, το εμπόριό του δεν σταμάτησε. Ήλθαν νέα δραστικά μέτρα που περιελάμβαναν κατασχέσεις και καταστροφές φορτίων, καταδίκη σε θάνατο των τοπικών εμπόρων και εμπάργκο σε όλα τα βρετανικά προϊόντα.

Δεν άργησαν να ξεκινήσουν οι εχθροπραξίες. Δεν είχαν καθόλου καλό τέλος για την Κίνα. Ο αυτοκράτορας υποχρεώθηκε να υπογράψει ντροπιαστικές συνθήκες που έκαναν στην ουσία την Κίνα υποτελή στις μεγάλες δυνάμεις της εποχής (Βρετανία, Γαλλία, ΗΠΑ και Ρωσία).

Εκτός από την παραχώρηση εδαφών (Χονγκ Κονγκ), η Κίνα δεσμεύτηκε σε πλείστα όσα. Πιο σημαντικά μεταξύ τους ότι αναγκάστηκε να ανοίξει μεγάλο αριθμό λιμανιών στο εμπόριο με τη Δύση (μεταξύ των οποίων και του Σαντόου), επέτρεψε την εγκατάσταση διπλωματικών αποστολών των μεγάλων δυνάμεων στην μέχρι τότε Απαγορευμένη Πόλη, αποδέχτηκε την ελεύθερη κυκλοφορία και δράση των ιεραποστόλων στη χώρα, ενέκρινε την ετεροδικία για τους ξένους υπηκόους (κυρίως Βρετανούς και Αμερικανούς), κατέβαλε μεγάλες οικονομικές αποζημιώσεις και φυσικά νομιμοποίησε τις εισαγωγές οπίου.

Δεν θα είναι περίεργο αν όλα αυτά αναδυθούν κάποια στιγμή στο προσκήνιο από τα βάθη της συλλογικής μνήμης όπου είναι καταχωνιασμένα. Δεν ήταν άλλωστε περίεργο που λίγες δεκαετίες αργότερα, στις αρχές του 20ου αιώνα, κατέπεσε η δυναστεία των Τσινγκ όπως και η ίδια η μοναρχία.

Υπήρχαν και οι γείτονες Γιαπωνέζοι και αυτοί με άγριες επεκτατικές διαθέσεις. Κατά τον πρώτο Σινο-Ιαπωνικό πόλεμο (1894-1895), η Ιαπωνία κατάφερε να αφαιρέσει από την Κίνα το νησί της Φορμόζας, σήμερα κράτος της Ταϊβάν. Αυτό όπως και η βαρβαρότητα των Γιαπωνέζων κατά τον δεύτερο Σινο-Ιαπωνικό πόλεμο (1937-1945) άφησαν βαθύ αποτύπωμα στις σχέσεις των δύο χωρών. Το Χονγκ Κονγκ κατακτήθηκε από τους Γιαπωνέζους τα Χριστούγεννα του 1941. Η επίθεση εναντίον του ξεκίνησε την ίδια ημέρα με την επίθεση στο Περλ Χάρμπορ, όταν μπήκε επισήμως η Ιαπωνία στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, στο πλευρό των δυνάμεων του άξονα. Η κατοχή διήρκεσε μέχρι το 1945.

Οικονομική ανάπτυξη και ένωση με την Κίνα

Ένα ψαροχώρι των 7,5 χιλιάδων κατοίκων ήταν το Χονγκ Κονγκ όταν δόθηκε στους Βρετανούς. Αλλά σε εκπληκτική θέση. Πολύ σύντομα ξεπέρασε το γειτονικό Μακάο (βλ. παρακάτω) ως εμπορικό λιμάνι και ταχύτατα εξελίχτηκε σε εμπορικό, ναυτιλιακό και οικονομικό κέντρο που αναπτυσσόταν και βιομηχανικά. Ναυπηγεία, εργοστάσια ζάχαρης, τσιμέντου και πάγου συμπληρώθηκαν αργότερα από βιομηχανίες υφασμάτων, ηλεκτρονικών και πλαστικών. Μεγάλη ώθηση στην οικονομία του δόθηκε από το ανθρώπινο δυναμικό που κατέφυγε εκεί μετά την επικράτηση των δυνάμεων του Μάο στην ηπειρωτική Κίνα (1949), ενώ η χαμηλή φορολογία που υιοθετήθηκε το έκανε πολύ ελκυστικό για ξένες επενδύσεις. Οι κυβερνήσεις επιδόθηκαν παράλληλα σε μεγάλα προγράμματα που κράτησαν χαμηλό το κόστος ζωής, όπως παρέχοντας δημόσια κατοικία, και συνέδραμαν στην ανάπτυξή του επενδύοντας στην εκπαίδευση του πληθυσμού και στην κατασκευή μεγάλης κλίμακας υποδομών. Η αποικία μεγαλουργούσε. Όμως, όλες οι κυβερνήσεις της Κίνας, από το 1949 και μετά, αμφισβήτησαν έντονα τις συνθήκες υπό τις οποίες παραχωρήθηκε η περιοχή στους Βρετανούς. Τελικά, αυτοί την επέστρεψαν πίσω το 1997, εξασφαλίζοντάς της ειδικό καθεστώς για τα επόμενα 50 χρόνια. Αυτό σημαίνει κινεζική διοίκηση αλλά μεγάλη αυτονομία, εκτός σε θέματα άμυνας και εξωτερικής πολιτικής, όπως και διατήρηση χωρίς αλλαγές του υπάρχοντος κοινωνικο-οικονομικού συστήματος, ακραιφνώς καπιταλιστικού.

Η πεντηκονταετία λήγει το 1947.

Macau (ή Macao)

Ένα άλλο Χονγκ Κονγκ στην εικόνα, μόνο που μεγάλο πλήθος από τα θεόρατα κτίριά του είναι καζίνα. Ποιο Λας Βέγκας! Λένε ότι η βιομηχανία του τζόγου στο Μακάο είναι επτά φορές μεγαλύτερη απ’ ότι στο Λας Βέγκας.

Σε απόσταση μόλις μιας ώρας με το πλοίο από το Χονγκ Κονγκ, στην άλλη άκρη του δέλτα του ποταμού Περλ (μαργαριτάρι), έχει έκταση μόλις 33 τ.χλμ. (δηλαδή, όση μια Σύρος ή μια Πάτμος) και πληθυσμό περίπου 700.000 κατοίκων (δηλαδή, 30 φορές αυτός και των δυο νησιών μας μαζί). Δεν υπάρχει πιο πυκνοκατοικημένη περιοχή στον πλανήτη.

Η γη του μεγαλώνει καθώς επεκτείνεται συνεχώς με τεχνητό τρόπο. Και ο πληθυσμός συνεχίζει να αυξάνεται με υψηλό ρυθμό, όχι λόγω υψηλής γεννητικότητας (που είναι από τις χαμηλότερες παγκοσμίως), αλλά λόγω μετανάστευσης, από την άλλη Κίνα και από αλλού. Χωρίς φυσικούς πόρους, η οικονομία του είναι σχεδόν πλήρως εξαρτημένη από τα τυχερά παιχνίδια και τον τουρισμό. Μόνο με αυτά, το κατά κεφαλήν εισόδημα είναι από τα υψηλότερα στον κόσμο, το ίδιο και το προσδόκιμο ζωής. Τι να πει κανείς για αυτήν την ευμάρεια και ευζωία από τον τζογοτουρισμό!

Το όμορφο παλιό και η φύση μέσα στην πόλη

Η αυτόνομη περιοχή αποτελείται από τα νησιά Taipa και Coloane (σήμερα ενωμένα με γέφυρα) και από μια στενή λωρίδα της ηπειρωτικής Κίνας που την καταλαμβάνει ολόκληρη η πόλη του Μακάο. Σε αντίθεση με το Χονγκ Κονγκ, το Μακάο έχει ιστορικό κέντρο, σήμερα μνημείο της παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς της Ουνέσκο, αποτελούμενο από 22 κτίρια -κατοικιών, θρησκευτικά, ή δημόσια- και οκτώ πλατείες. Δυο παλιές ιστορικές περιοχές στα δύο νησιά ‘φωνάζουν’ από μακριά Πορτογαλία. Δημιουργούν πολύ ευχάριστη αίσθηση, αξίζουν και με το παραπάνω την επίσκεψη, εάν σε αυτά τα μέρη, και σε κάνουν να ξεχνάς ότι βρίσκεσαι στον τόπο των καζίνων.

Εντυπωσιακές είναι ακόμη και οι προσπάθειες προστασίας της φύσης μέσα στην πόλη. Κοντά στο παλιό χωριό της Τάιπα, υπάρχει ένας μικρός αστικός υγρότοπος, από αυτούς που δεν πολυθέλουν οι άνθρωποι των πόλεων. Εξαιρετικό βρήκα τον συνδυασμό έργων για την ανάδειξή του ως χώρο αναψυχής και για την προστασία των υγροτοπικών πουλιών από την ανθρώπινη όχληση, κυρίως εκεί όπου αυτά συχνάζουν περισσότερο. Στα σχετικά μέτρα συμπεριλαμβάνεται και η είσοδος σε τέτοιες περιοχές μόνον ορισμένες περιόδους του έτους. Κι όλα τα φυτά στο ολόγυρα πάρκο έφεραν επεξηγηματικές ταμπελίτσες για την ταυτότητά τους και κωδικό που σκανάροντάς τον είχες πολύ περισσότερες πληροφορίες για καθένα συγκεκριμένο δέντρο.

Ιστορία και πολιτισμός

Οι μεγάλοι Πορτογάλοι θαλασσοπόροι ήταν οι πρώτοι δυτικοί που πάτησαν το πόδι τους στην περιοχή (1513). Για μεγάλο διάστημα προσπαθούσαν να στεριώσουν εκεί αλλά οι Κινέζοι δεν τους άφηναν. Κατάφεραν να εξασφαλίσουν άδεια εγκατάστασης όταν βοήθησαν να εξαλειφθεί η πειρατεία και πληρώνοντας αδρά. Λειτουργούσαν όμως για αιώνες υπό την επίβλεψη των Κινέζων -από το 1557, όταν ιδρύθηκε το Μακάο ως εμπορικός σταθμός, μέχρι τα μέσα περίπου του 19ου αιώνα. Μόνο μετά τον πόλεμο του οπίου (βλ. παραπάνω, στην ενότητα ‘Η γέννηση μιας αποικίας’) βρήκαν την ευκαιρία να το κάνουν αποικία τους προσαρτώντας τη χερσόνησο και τα δύο νησιά. Όμως, με την εγκατάσταση των Βρετανών στο γειτονικό Χονγκ Κονγκ, το Μακάο έχασε τη σημασία του ως εμπορικό λιμάνι και εκφυλίστηκε. Κεντρική φυσιογνωμία στην μετέπειτα εξέλιξή του ήταν ο μεγιστάνας Stanley Ho, ο επονομαζόμενος νονός ή βασιλιάς του τζόγου. Γεννημένος στο Χονγκ Κονγκ και με κινεζο-ολλανδο-αγγλο-εβραϊκή καταγωγή, ήταν 20 ετών όταν κατάφερε να φύγει από εκεί, μετά την κατάληψή του από τους Γιαπωνέζους, για να πάει στο ασφαλέστερο Μακάο που ήταν ουδέτερο κατά τη μητέρα Πορτογαλία. Ο πόλεμος γεννάει ευκαιρίες. Τις εκμεταλλεύτηκε στο έπακρο και το τέλος του τον βρήκε πολυεκατομμυριούχο. Συνέλαβε την ιδέα της βιομηχανίας των καζίνο και με τη βοήθεια των υψηλά ιστάμενων φίλων του στη διοίκηση της αποικίας κατάφερε να αποκτήσει το μονοπώλιό τους. Για περίπου μισό αιώνα ήταν το απόλυτο αφεντικό. Φυσικά ακούγονται πλείστα όσα για το βίο και την πολιτεία του και τη νομιμότητα των δραστηριοτήτων του. Το μονοπώλιο έληξε το 2002, οπότε πολλοί μεγάλοι διεθνείς παίκτες βρήκαν την ευκαιρία να επενδύσουν στην κερδοφόρα βιομηχανία του επίσημου τζόγου.

Κατά το πρότυπο του Χονγκ Κονγκ και με ανάλογες προβλέψεις παραχώρησης που είχαν εφαρμοστεί νωρίτερα για αυτό, η πορτογαλική αποικία επανασυνδέθηκε με την Κίνα το 1999.

Η μακρόχρονη αλληλεπίδραση Πορτογάλων και Κινέζων έχει δημιουργήσει ένα μίγμα πολιτισμού που αντανακλάται παντού -στην αρχιτεκτονική, στις τέχνες, στην κουζίνα, στις γιορτές, στη θρησκεία. Πλήθος είναι οι εκδηλώσεις κάθε τύπου, διεθνείς και τοπικές, που οργανώνονται εκεί. Αν το Μακάο θέλει να εξελιχτεί, όπως το επιδιώκει, σε τόπο παγκόσμιου τουρισμού και αναψυχής, κάπως πρέπει να προσελκυστούν και άλλου τύπου επισκέπτες πέραν αυτών που καταφθάνουν μαζικά από Χονγκ Κονγκ και ηπειρωτική Κίνα για να θρέψουν τα καζίνα. Κάθε Νοέμβριο γίνεται στους δρόμους του Γκραν Πρι, κάθε Δεκέμβριο διεθνής μαραθώνιος. Φαντασμαγορικό είναι το Φεστιβάλ Πυροτεχνημάτων τον Σεπτέμβριο και πολλές οι μουσικές εκδηλώσεις, μεταξύ των οποίων το Διεθνές Φεστιβάλ Μουσικής, εβδομάδες τζαζ κ.α., όπως και τα φεστιβάλ σχεδίου, χορού, φαγητού και πλήθος άλλα. Ανοίγεις την κρατική σελίδα εκδηλώσεων του μήνα και δεν ξέρεις τι να πρωτοδιαλέξεις. Και ο μεγάλος Ζανγκ Γιμού παρουσιάζει έργο του τώρα εκεί (Δεκέμβριος 2025). Εκτός από αυτές τις εκδηλώσεις είναι και οι παραδοσιακές ή θρησκευτικές γιορτές: το σεληνιακό νέο έτος, η γιορτή του μεγάλου θεού της Γης Του Τέι, οι αγώνες με δρακόβαρκες, από τη μια, Χριστούγεννα και Πρωτοχρονιά και Πάσχα και περιφορά της Παναγίας της Φατίμα από την άλλη. Το Μακάο προβάλλει σήμερα το μωσαϊκό εθνοτήτων και πολιτισμών στα μέρη του και τον σεβασμό των μεν στους και από τους δε.

Επίλογος και χρήσιμες πληροφορίες

Σαντόου, Χονγκ Κονγκ και Μακάο βρίσκονται σε μια ευθεία στα παράλια της νότιας Κίνας, λιμάνια και τα τρία, με καταλυτική την εμπλοκή των δυτικών στην εξέλιξή τους. Άξιζε και με το παραπάνω η επίσκεψή τους και μάλιστα με αυτήν την σειρά. Από την αναδυόμενη μεγαλούπολη, στην αναπτυξιακή τρέλα και στην παρακμιακή ακμή. Φυσικά το δίδυμο Χονγκ Κονγκ-Μακάο μπορεί να συνδυαστεί με άλλη πόλη στη θάλασσα της νότιας Κίνας ή στην ενδοχώρα. Είναι πολύ έντονη η εντύπωση που αποκομίζεις από αυτά, όπου κι αν βαραίνει το ζύγι για εσένα (θετικά ή αρνητικά), ενώ η επίσκεψή τους προσφέρει επιπλέον δυνατότητα σύγκρισης με την κατάσταση που επικρατεί σε άλλες περιοχές της Κίνας που είχαν διαφορετική αφετηρία.

Καντονέζικα κινεζικά είναι η γλώσσα που μιλιέται περισσότερο σε Μακάο και Χονγκ Κονγκ, ενώ στο Σαντόου μια τοπική διάλεκτος. Τα μανδαρινικά ανεβαίνουν και στα τρία, ενώ δεύτερη επίσημη γλώσσα στο Χονγκ Κονγκ είναι τα αγγλικά και στο Μακάο τα πορτογαλικά.

Δύσκολη είναι για τον ξένο η γλωσική επικοινωνία σε Σαντόου, πανεύκολη στις δύο αυτόνομες περιοχές. Πολύ δύσκολη (μέχρι σχεδόν αδύνατη) η πρόσβαση στα γνωστά μας διαδικτυακά εργαλεία και social (google, facebook κλπ) στο πρώτο, αφού οι Κινέζοι έχουν τα δικά τους και τα προστατεύουν (ή προστατεύονται, σε κάποιο βαθμό τουλάχιστον, από την ξένη επιρροή).

Η ηλεκτρονική πληρωμή είναι η απόλυτη καθημερινότητα. Ακόμη και μικρομάγαζα και πωλητές του δρόμου πληρώνονται ηλεκτρονικά. Αλλά με δικά τους συστήματα. Οπότε, οι κάρτες μας είναι άχρηστες, εκτός από τα μεγάλα καταστήματα και ξενοδοχεία.

Καθεμιά από τις τρεις περιοχές έχει το δικό της νόμισμα: το κινεζικό γιουάν, το δολάριο Χονγκ Κονγκ και το πατάκα του Μακάο, και τα τρία με παραπλήσια ισοδυναμία (0,12-0,11 ευρώ το καθένα). Μετακινούμενος, στο τέλος δεν ξέρεις τι δίνεις σε ποιον.

Καλύτερη εποχή για επίσκεψη είναι Οκτώβριος-Νοέμβριος, όταν η ζέστη δεν ταλαιπωρεί, ο κίνδυνος τυφώνα είναι χαμηλός και δεν βρέχει.

Αμέσως μετά, όλο το διάστημα από Δεκέμβριο μέχρι Απρίλιο.

Με το καλό!

*Η Δέσποινα Βώκου είναι ομότιμη καθηγήτρια του Τμήματος Βιολογίας ΑΠΘ