Ανακαλύψτε τα κτήρια της ιταλικής κυριαρχίας στη Ρόδο

Η ιταλική κατοχή στα Δωδεκάνησα περιγράφεται μέσα από δύο διαδοχικές φάσεις. Κατά την πρώτη φάση, των ετών 1912 έως 1923, κυριαρχεί σχετική αβεβαιότητα λόγω της προσωρινής ακόμη κτήσης του νησιού από τους Ιταλούς.

Την περίοδο αυτή δεν έχει ξεκινήσει η ανοικοδόμηση στην περιοχή από τους τελευταίους. Με την υπογραφή της συνθήκης της Λωζάνης (1923) εδραιώνεται στα Δωδεκάνησα η ιταλοκρατία, η οποία αποβλέπει στην ενσωμάτωσή τους στο ιταλικό κράτος, με γνώμονα τη φασιστική ιδεολογία.

Στην πλούσια αρχιτεκτονική παραγωγή της εποχής αυτής εκφράζονται δύο διαφορετικές πολιτικές απόψεις που κυριαρχούν διαδοχικά, η πρώτη κατά την περίοδο 1923-1936, από τον κυβερνήτη Μάριο Λάγκο, ήπια και μετριοπαθής, και η δεύτερη, τα έτη 1936-1940, από τον κυβερνήτη Τσέζαρε Μαρία Ντε Βέκκι, αυταρχική και σκληρή. Τα κτήρια που οικοδομούνται την εποχή αυτή γίνονται φορείς των πολιτικών αυτών ιδεών.

Ο σχεδιασμός των δημόσιων κτηρίων στα Δωδεκάνησα ανατίθεται σε ορισμένους από τους πλέον διαπρεπείς Ιταλούς αρχιτέκτονες της εποχής, όπως στον Φλορεστάνο Ντι Φάουστο (1890-1965) και στον Αρμάντο Μπερναμπίτι (1900-1970).

Ο πρώτος, ονομαζόμενος και «αρχιτέκτονας της Μεσογείου», θεωρείται ο σημαντικότερος δημιουργός της αποικιακής αρχιτεκτονικής της φασιστικής Ιταλίας. Βασικό έργο του αποτελεί το ρυθμιστικό σχέδιο της πόλης της Ρόδου, το οποίο προέβλεπε τη διατήρηση της μεσαιωνικής πόλης με ταυτόχρονη δημιουργία ενός νέου εμπορικού και διοικητικού κέντρου νοτίως της δυτικής όχθης του λιμανιού, στο Μανδράκι, με χωροθέτηση σε αυτό των σημαντικότερων δημόσιων κτηρίων.

Η αρχιτεκτονική του Φλορεστάνο Ντι Φάουστο χρησιμοποιεί εκλεκτικιστικά μορφολογικά χαρακτηριστικά με επιρροές διαφορετικών πολιτισμών και αναφορές αναγεννησιακές, βενετσιάνικες, γοτθικές, μαυριτανικές και αιγαιοπελαγίτικες. Στον αντίποδα αυτών προωθείται, προς τα τέλη της δεκαετίας του 1930, με βασικό εκφραστή τον αρχιτέκτονα Αρμάντο Μπερναμπίτι, η μετάβαση σε μια νέα, μινιμαλιστική και αυστηρά ορθολογική (ρασιοναλιστική) αρχιτεκτονική, απαλλαγμένη από τα διακοσμητικά στοιχεία της προηγούμενης εποχής, σύμφωνα με την πολιτική της αποικιοκρατικής καταπιεστικής κυβέρνησης του κυβερνήτη Τσέζαρε Μαρία Ντε Βέκκι.

Η Ρόδος, διατηρεί μέχρι σήμερα ένα σημαντικό αριθμό κτηρίων που εκφράζουν την αρχιτεκτονική της περιόδου της ιταλοκρατίας, μέσα από τις διαφορετικές αυτές εκδοχές της.

Τα κτήρια παρουσιάζονται αναλυτικά παρακάτω.

1. Διοικητήριο (Palazzo del Governo), οικ. 1925-1927, σήμερα κτήριο της Περιφέρειας Νοτίου Αιγαίου), Αρχιτέκτων Φλορεστάνο ντι Φάουστο

Το κτήριο του Διοικητηρίου αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα ιταλικά κτήρια των Δωδεκανήσων. Σχεδιάστηκε από τον Φλορεστάνο ντι Φάουστο και οικοδομήθηκε μεταξύ των ετών 1925-1927. Η μορφολογία του παρουσιάζει σαφή επιρροή από το Ανάκτορο των Δόγηδων της Βενετίας. Το επιβλητικό διώροφο κτήριο, από τα καλύτερα σωζόμενα δείγματα εκλεκτικισμού στη Ρόδο, κατασκευασμένο από λιθοδομή και οπλισμένο σκυρόδεμα, ενσωματώνει στοιχεία της βυζαντινής και ανατολικής παράδοσης, συνδυάζοντάς τα με χαρακτηριστικά της γοτθικής και αναγεννησιακής αρχιτεκτονικής, τονίζοντας, έτσι, τη γεωγραφική θέση της Ρόδου μεταξύ Ανατολής και Δύσης.

2. Νέα Αγορά (Mercato Nuovo), οικ.1924-1926, Αρχιτέκτων Φλορεστάνο ντι Φάουστο

Ο σχεδιασμός της Νέας Αγοράς έγινε με σκοπό τη μεταφορά της εμπορικής δραστηριότητας από τη μεσαιωνική πόλη στο Μανδράκι. Η ανέγερση του συγκροτήματος ξεκίνησε το 1924, με σχέδια του Φλορεστάνο ντι Φάουστο, ενώ η λειτουργία της αγοράς άρχισε πριν την ολοκλήρωση των εργασιών, το 1926. Το συγκρότημα, χαρακτηριστικό δείγμα εκλεκτικισμού με ανατολίτικα στοιχεία, εκτείνεται στις πλευρές ενός ακανόνιστου επταγώνου, σχηματίζοντας ευρεία εσωτερική αυλή. Το κτήριο είναι κατά βάση ισόγειο, ενώ όροφος υπάρχει μόνο στο τμήμα της κύριας όψης. Στις εξωτερικές πλευρές, με όψη προς τον δρόμο, και στις εσωτερικές πλευρές, με όψη προς την αυλή, εκτείνεται στοά. Το συγκρότημα διαθέτει τέσσερις εισόδους. Η κύρια πύλη εισόδου καλύπτεται με θόλο που φέρει επένδυση χαλκού. Στο κέντρο της εσωτερικής αυλής του συγκροτήματος βρίσκεται η ψαραγορά, κτήριο εξαγωνικής κάτοψης ανοικτό στις πλευρές του, που καλύπτεται με θόλο και φέρει ανάγλυφες διακοσμήσεις στην όψη, με θέματα από το θαλάσσιο περιβάλλον.

3. Ταχυδρομείο (Palazzo delle Poste), οικ. 1926-1928, Αρχιτέκτων Φλορεστάνο ντι Φάουστο

Το κτήριο που στεγάζει σήμερα το Ταχυδρομείο κατασκευάστηκε με σχέδια του Φλορεστάνο ντι Φάουστο κατά τα πρώτα χρόνια της ιταλοκρατίας (1926-1928) για να στεγάσει τα Ιταλικά Ταχυδρομεία (Palazzo delle Poste). Αποτελεί παράδειγμα εκλεκτικιστικής αρχιτεκτονικής, με μορφολογικά στοιχεία από την ιταλική Αναγέννηση. Χαρακτηριστικές είναι οι ασπίδες με τα ανάγλυφα επάνω από τα ανοίγματα του ορόφου.

4. Εκκλησία του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου, οικ. 1925-1929, Αρχιτέκτων Φλορεστάνο ντι Φάουστο

Ο ναός, αρχικά καθολικός, αφιερωμένος στον Άγιο Ιωάννη, οικοδομήθηκε, υπό την επίβλεψη του Φλορεστάνο ντι Φάουστο, την περίοδο 1925-1929 ως αντίγραφο του κοινοβιακού ναού του τάγματος των Ιπποτών του Αγίου Ιωάννη, που βρισκόταν στη μεσαιωνική πόλη της Ρόδου και είχε καταστραφεί το 1856. Ένα έτος μετά την αποπεράτωση του ναού προστέθηκε κωδωνοστάσιο ύψους 26 μέτρων με εντοιχισμένο μαρμάρινο θυρεό με το λιοντάρι του Αγίου Μάρκου. Στην πλατεία που σχηματίζεται μπροστά από την εκκλησία υπάρχει σιντριβάνι, αντίγραφο της Φοντάνας του Βιτέρμπο, πόλης της κεντρικής Ιταλίας. Μετά την ενσωμάτωση της Δωδεκανήσου στο ελληνικό κράτος το 1947, ο καθολικός ναός του Αγίου Ιωάννη μετασκευάστηκε σε ορθόδοξο ναό και αφιερώθηκε στον Ευαγγελισμό της Θεοτόκου. Η τοιχογράφηση στο εσωτερικό του ναού φιλοτεχνήθηκε από τον ζωγράφο και συγγραφέα Φώτη Κόντογλου, μεταξύ των ετών 1951 και 1961.

5. Τράπεζα της Ελλάδας (Banca d’ Italia), οικ. 1927-1930, Αρχιτέκτων Φλορεστάνο ντι Φάουστο

Η ανέγερση του εκλεκτικιστικού διώροφου κτηρίου της Τράπεζας της Ιταλίας (Banca d’Italia) ξεκίνησε το 1927, με σχέδια του αρχιτέκτονα Φλορεστάνο ντι Φάουστο, και ολοκληρώθηκε το 1930. Μετά την Ένωση των Δωδεκανήσων με την Ελλάδα το κτήριο περιήλθε στην ιδιοκτησία της Τράπεζας της Ελλάδας.

6. Ζαχαροπλαστείο «Ακταίον» (Circolo Italia), οικ. 1926, Αρχιτέκτων Φλορεστάνο ντι Φάουστο

Το αρχικό κτήριο κατασκευάστηκε στην κεντρική παραλιακή λεωφόρο κατά την περίοδο της οθωμανικής κυριαρχίας,στα τέλη του 1890. Τα χρόνια της ιταλοκρατίας, στα 1926, ο Φλορεστάνο ντι Φάουστο αναμόρφωσε αρχιτεκτονικά το κτήριο προκειμένου να λειτουργήσει ως λέσχη για τους Ιταλούς αξιωματικούς με την ονομασία «Circolo Italia». Όταν τη διοίκηση των Δωδεκανήσων ανέλαβε ο Τσέζαρε Μαρία Ντε Βέκκι (1936-1941), το κτήριο πήρε τη σημερινή του μορφή, έπειτα μάλιστα από παρεμβάσεις του Αρμάντο Μπερναμπίτι το 1937, που κινούνταν στο πλαίσιο της απαλλαγής της από ανατολίτικα και γοτθικού τύπου μορφολογικά στοιχεία. Από τις 31 Μαρτίου 1947, ημέρα της απελευθέρωσης του νησιού, την αυλή του «Ακταίον» κοσμεί ένας επιβλητικός φίκος μπέντζαμιν (Ficus benjamin), ως σύμβολο της ελεύθερης και ανεξάρτητης Ρόδου. Από την απελευθέρωση του 1948 και μετά, το «Ακταίον» φιλοξένησε σημαντικές εκδηλώσεις και γεγονότα όπως η ομιλία του Νικολάου Πλαστήρα, ενώ στα τραπέζια του κάθονταν συχνά γνωστοί ηθοποιοί (Βουγιουκλάκη, Λάσκαρη, Βλαχοπούλου, Κωνσταντάρας, Ηλιόπουλος, Αλεξανδράκης, κ.ά.) κατά τη διάρκεια των γυρισμάτων ταινιών τους στη Ρόδο. Σήμερα το κτήριο στεγάζει αναψυκτήριο και ζαχαροπλαστείο.

7. Δικαστικό Μέγαρο Ρόδου, οικ. 1924, Αρχιτέκτων Φλορεστάνο ντι Φάουστο

Το Δικαστικό Μέγαρο Ρόδου κατασκευάστηκε κατά την περίοδο της ιταλικής κατοχής, σε διαδοχικές φάσεις, μεταξύ των ετών 1923 και 1939, αρχικά με σχέδια του Φλορεστάνο ντι Φάουστο, ενώ ανακατασκευάστηκε με σχέδια του Ιταλού αρχιτέκτονα Ροδόλφο Πετράκο. Αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα ρασιοναλιστικής αρχιτεκτονικής.

8. Καζίνο της Ρόδου («Ξενοδοχείο των Ρόδων»), οικ. 1925-1927, Αρχιτέκτονες Φλορεστάνο ντι Φάουστο και Μικέλε Πλατάνια

Το «Ξενοδοχείο των Ρόδων» (Grande Albergo Delle Rose) οικοδομήθηκε την περίοδο 1925-1927 με σχέδια του Φλορεστάνο ντι Φάουστο σε συνεργασία με τον Ιταλό πολιτικό μηχανικό και αρχιτέκτονα Μικέλε Πλατάνια. Το πολυτελές ξενοδοχείο, που πήρε το όνομα του από τον κήπο με τις τριανταφυλλιές, συνδύαζε αρχικά μορφολογικά στοιχεία βυζαντινής, αραβικής, οθωμανικής και βενετσιάνικης προέλευσης, τα οποία όμως στη συνέχεια αφαιρέθηκαν, λόγω του ανατολίτικου ύφους που προσέδιδαν. Tο «Ξενοδοχείο των Ρόδων» φιλοξένησε στο παρελθόν διαπρεπείς προσωπικότητες, όπως ο Ελευθέριος Βενιζέλος, ο Κωνσταντίνος Καραμανλής, ο Γεώργιος Παπανδρέου, ο Αριστοτέλης Ωνάσης και ο Ουίνστον Τσόρτσιλ. Το ξενοδοχείο λειτούργησε μέχρι τη δεκαετία του 1970 και στη συνέχεια εγκαταλείφθηκε. Το κτήριο ανακαινίστηκε και άνοιξε και πάλι στο κοινό το 2002, λειτουργώντας ως καζίνο και ξενοδοχείο.

9. Κτήριο «Έλλη» (La Ronda), οικ. 1936-1938, Αρχιτέκτων Αρμάντο Μπερναμπίτι

Το κτήριο «Έλλη», γνωστό αρχικά ως «La Ronda», κατασκευάστηκε με οπλισμένο σκυρόδεμα την περίοδο 1936-1938, πιθανότατα με σχέδια του Αρμάντο Μπερναμπίτι, ως κτήριο λουτρικών εγκαταστάσεων και αναψυκτήριο. Κεντρικό στοιχεία της σύνθεσης αποτελεί η αίθουσα κυκλικής κάτοψης, με μεγάλα τοξωτά περιμετρικά ανοίγματα, η οποία καλύπτεται με θόλο, που διαθέτει ανοίγματα σε σχήμα ρόμβου, δείγμα εκλεκτικιστικής αρχιτεκτονικής με σαφείς ανατολίτικες επιρροές.

10. Εθνικό Θέατρο Ρόδου (Θέατρο «Τζιάκομο Πουτσίνι»), οικ. 1934-1937, Αρχιτέκτων Αρμάντο Μπερναμπίτι

Το Εθνικό Θέατρο της Ρόδου σχεδιάστηκε από τον Αρμάντο Μπερναμπίτι. Η κατασκευή του ξεκίνησε το 1934 και ολοκληρώθηκε το 1937 από τον Πιέτρο Λομπάρντι. Tο θέατρο με χωρητικότητα 1.200 ατόμων, κατασκευασμένο εξωτερικά από λιθοδομή και οπλισμένο σκυρόδεμα, είχε άριστη ακουστική, και, αν και χειμερινό, μπορούσε, μέσω ενός εξελιγμένου για την εποχή του συστήματος,να λειτουργήσει ακόμη και τους θερινούς μήνες. Εγκαινιάστηκε στις 31 Ιουλίου 1937, με πρεμιέρα της όπερας «Μαντάμ Μπατερφλάι» του Τζιάκομο Πουτσίνι και πρωταγωνίστρια την Ροζέτα Παμπανίνι, επιφανή υψίφωνο από το Μιλάνο. Κατά την ιταλική κατοχή φιλοξένησε θεατρικές παραστάσεις καθώς και παραστάσεις όπερας από ιταλικούς θιάσους, αλλά και ποικίλες εορταστικές εκδηλώσεις των κατακτητών.

11. Δημαρχείο Ρόδου (Palazzo Littorio), οικ. 1937-1939, Αρχιτέκτων Αρμάντο Μπερναμπίτι

Το κτήριο σχεδιάστηκε ως έδρα της λέσχης του Φασισμού (Palazzo Littorio) με σχέδια του Αρμάντο Μπερναμπίτι, το διάστημα 1937-1939. Η θέση του απέναντι από το Κυβερνείο, μπροστά στην τότε «Πλατεία Αυτοκρατορίας», σημερινή Πλατεία Ελευθερίας, ανάμεσα στο Θέατρο Πουτσίνι και το αρχηγείο του Στρατού, αποτελεί τυπικό δείγμα διάταξης της κεντρικής πλατείας των νέων πόλεων της φασιστικής Ιταλίας. Στην πλατεία μάλιστα τότε, στήθηκαν οι ανδριάντες του Ιουλίου Καίσαρα και του Οκταβιανού Αύγουστου, δωρεά στο νησί από τον Μουσολίνι. Το κτήριο από την ενσωμάτωση της Δωδεκανήσου το 1947 στεγάζει το Δημαρχείο της Ρόδου.

12. Αστυνομική Διεύθυνση Δωδεκανήσου (Palazzo delle Forze Armate), οικ. 1939, Αρχιτέκτων Αρμάντο Μπερναμπίτι

Το κτήριο σχεδιάστηκε ως αρχηγείο του Στρατού (Palazzo delle Forze Armate) με σχέδια του Αρμάντο Μπερναμπίτι και κατασκευάστηκε το 1939. Βρίσκεται στη νότια πλευρά της σημερινής Πλατείας Ελευθερίας και αποτελεί το ψηλότερο κτήριό της, ενώ για την κατασκευή του έχει χρησιμοποιηθεί, όπως και στα υπόλοιπα κτίρια της πλατείας, η τεχνοτροπία της finta pietra, ώστε να δίνει την εντύπωση λιθοδομής. Το κτήριο στεγάζει σήμερα την Αστυνομική Διεύθυνση Δωδεκανήσου.

13. Ενυδρείο Ρόδου (Θαλάσσιο Βιολογικό Ινστιτούτο), οικ. 1934, Αρχιτέκτων Αρμάντο Μπερναμπίτι

Το Ενυδρείο της Ρόδου κατασκευάστηκε στo βόρειο άκρo τoυ νησιoύ (Άκρα των Μύλων), κατά το διάστημα 1934-1935, με σχέδια τoυ Αρμάντο Μπερναμπίτι, συνδυάζοντας τοπικά αρχιτεκτoνικά στoιχεία με χαρακτηριστικά της Art Deco. Εσωτερικά, στους διαδρόμους του ενυδρείου, υπάρχει βοτσαλωτό δάπεδο με παραστάσεις θαλάσσιων οργανισμών, κατασκευασμένο με άσπρα και μαύρα βότσαλα, ενώ η οροφή τουςκαλύπτεται με λίθους πορώδους ψαμμίτη που δίνουν την εντύπωση σπηλιάς.

ΠΗΓΕΣ

• Κολώνας Β. (2002), Ιταλική αρχιτεκτονική στα Δωδεκάνησα, 1912-1943, Αθήνα 2002.
• Μπόνης Ε., Μήττα Α. (2023), Η αρχιτεκτονική του ιταλικού εποικισμού με επίκεντρο τα Δωδεκάνησα και τη Ρόδο, Πτυχιακή εργασία, Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών, Πολυτεχνική Σχολή, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Θεσσαλονίκη 2023.
• https://www.rodiaki.gr/article/348807/tos
• https://www.rodiaki.gr/article/347162/pote-ki-apo-poion-ktisthkan-ta-italika-kthria-ths-rodoy?amp=true
• https://www.incredible-greece.com/el/rodos/i-italiki-aigli-tis-rodoy-mesa-apo-ta-ktiria-tis
• https://imrtreasures.gr/sight/%cf%84%ce%b1%cf%87%cf%85%ce%b4%cf%81%ce%bf%ce%bc%ce%b5%ce%af%ce%bf/
• https://aktaionrodos.com/history/
• https://ronda.gr/the-building/
• https://www.rodiaki.gr/article/251527/to-theatro-poytsini-prwtoleitoyrghse-me-ton-nte-bekki