ΤΙ ΕΙΠΕ Ο ΜΕΤΑΞΑΣ; Η ΦΡΑΣΗ ΠΙΣΩ ΑΠΟ ΤΟ «ΟΧΙ»
Η μαρτυρία του Ιταλού πρέσβη, η σημείωση στο ημερολόγιο και η άρνηση που έμεινε στην ιστορία με μία λέξη.
Το «Όχι» είναι η λέξη που θυμόμαστε, αλλά τι είπε ο Μεταξάς στον Ιταλό πρέσβη τη νύχτα της 28ης Οκτωβρίου; Σύμφωνα με την αφήγηση του Εμανουέλε Γκράτσι, απάντησε στα γαλλικά: «Alors, c’est la guerre» — «Λοιπόν, είναι πόλεμος».
Η φράση που αποδίδει ο πρέσβης και η σύντομη λέξη που καθιερώθηκε ως σύμβολο της άρνησης δεν είναι ακριβώς το ίδιο. Το ημερολόγιο του Μεταξά και το δημόσιο διάγγελμά του φωτίζουν διαφορετικά την απάντηση εκείνης της νύχτας.
Τι είπε ο Μεταξάς στον Γκράτσι;
Τη νύχτα της 27ης προς την 28η Οκτωβρίου 1940, ο Εμανουέλε Γκράτσι έφθασε στην κατοικία του πρωθυπουργού Ιωάννη Μεταξά στην Κηφισιά. Σκοπός της επίσκεψης ήταν να του επιδώσει την ιταλική διακοίνωση.
Στα απομνημονεύματά του, ο πρέσβης τοποθετεί την άφιξή του περίπου δέκα λεπτά πριν από τις 03:00 και την επίδοση λίγα λεπτά μετά. Αφού διάβασε το κείμενο, ο Μεταξάς απάντησε, όπως αφηγείται ο Γκράτσι, «Alors, c’est la guerre».
Η γαλλική φράση αποδίδεται στα ελληνικά με κοντινές διατυπώσεις: «Λοιπόν, είναι πόλεμος», «Τότε είναι πόλεμος» ή «Επομένως έχουμε πόλεμο». Η συγκεκριμένη διατύπωση προέρχεται από την αναδρομική αφήγηση του Γκράτσι· δεν υπάρχει σύγχρονο αυτούσιο πρακτικό της συνομιλίας.
Σε τι ακριβώς είπε «Όχι» ο Μεταξάς;
Το τελεσίγραφο ζητούσε την κατάληψη στρατηγικών σημείων, χωρίς να προσδιορίζει ποια. Η απαίτηση ήταν να επιτραπεί σε ιταλικά στρατεύματα να καταλάβουν σημεία στην Ελλάδα ως εγγύηση για την ελληνική ουδετερότητα και την ασφάλεια της Ιταλίας.
Ποια ήταν αυτά τα σημεία; Αμερικανικό διπλωματικό τηλεγράφημα από την Αθήνα, σταλμένο στις 05:00 της ίδιας ημέρας, καταγράφει ότι ο Μεταξάς έκανε αυτή την ερώτηση. Ο Ιταλός εκπρόσωπος απάντησε ότι δεν γνώριζε.
Η άρνηση αφορούσε, επομένως, την είσοδο και την κατάληψη ελληνικών στρατηγικών σημείων από ιταλικές δυνάμεις. Η προθεσμία του τελεσιγράφου έληγε στις 06:00, τρεις ώρες μετά την επίδοσή του, που καταγράφεται περίπου στις 03:00.
Τι έγραψε ο ίδιος στο ημερολόγιό του;
Στο προσωπικό του ημερολόγιο, ο Μεταξάς κράτησε μια πολύ πιο σύντομη σημείωση: «Έρχεται ο Grazzi. – Πόλεμος!» Δεν κατέγραψε εκεί ολόκληρη τη γαλλική φράση που βρίσκουμε στην αφήγηση του πρέσβη.
Αμέσως μετά σημειώνει τις ενέργειές του: ζήτησε να ειδοποιηθούν κυβερνητικοί αξιωματούχοι, ενημέρωσε τον βασιλιά και κάλεσε τον Βρετανό πρεσβευτή ζητώντας βοήθεια. Η σύντομη εγγραφή του συνδέει τη συνάντηση με τις αποφάσεις που ακολούθησαν.
Ούτε στο διάγγελμά του προς τον ελληνικό λαό στις 28 Οκτωβρίου παραθέτει την ιδιωτική συνομιλία. Περιγράφει, όμως, τη θέση του: θεώρησε το ιταλικό αίτημα και τον τρόπο με τον οποίο επιδόθηκε ως κήρυξη πολέμου από την Ιταλία.
Τι συνέβη στις 03:00, στις 05:30 και στις 06:00;
Οι ώρες εκείνου του πρωινού περιγράφουν διαφορετικά γεγονότα. Η επίδοση του τελεσιγράφου καταγράφεται περίπου στις 03:00, ενώ η προθεσμία έληγε στις 06:00. Ανάμεσά τους μεσολάβησαν τρεις ώρες.
Η ιστορική σύνθεση του Γενικού Επιτελείου Στρατού τοποθετεί στις 05:30 τη διέλευση ιταλικών δυνάμεων από τα σύνορα στην Ήπειρο, δηλαδή μισή ώρα πριν λήξει η διορία.
Στις 05:30 συγκλήθηκε και το υπουργικό συμβούλιο στην Αθήνα. Επικύρωσε την απάντηση του Μεταξά και προχώρησε στις σχετικές αποφάσεις επιστράτευσης. Πρόκειται για διαφορετικό γεγονός, σε διαφορετικό τόπο, από τη διέλευση των ιταλικών δυνάμεων.
Γιατί θυμόμαστε ένα «Όχι»;
Το «Όχι» συμπυκνώνει την απόρριψη των ιταλικών απαιτήσεων και καθιερώθηκε ως το σύντομο σύμβολο της άρνησης. Η φράση που αποδίδει στον Μεταξά ο Γκράτσι είναι «Alors, c’est la guerre»· το ημερολόγιο κρατά το «Πόλεμος!» και το διάγγελμα εξηγεί ότι ο Μεταξάς θεώρησε το αίτημα και τον τρόπο επίδοσής του κήρυξη πολέμου. Έτσι, πίσω από τη μία λέξη της επετείου μένουν διαφορετικές, αλλά συμπληρωματικές, καταγραφές.
