Ανακαλύψτε τα έργα των Ελλήνων αρχιτεκτόνων στην Κωνσταντινούπολη

Εικόνες: Πλάτων Κλεανθίδης

Η αρχιτεκτονική της Κωνσταντινούπολης, ειδικά κατά τον 19ο και τις αρχές του 20ού αιώνα, φέρει έντονα τα σημάδια της πλούσιας και πολύπλευρης συμβολής των Ελλήνων αρχιτεκτόνων της Πόλης.

Σε μια εποχή έντονου εκσυγχρονισμού και εξευρωπαϊσμού της οθωμανικής πρωτεύουσας, οι Έλληνες αρχιτέκτονες, που συχνά ήταν απόφοιτοι ευρωπαϊκών σχολών, διαδραμάτισαν καθοριστικό ρόλο στη δημιουργία του αστικού τοπίου.

Η δραστηριότητά τους δεν περιοριζόταν μόνο στην ελληνική κοινότητα, αλλά περιλάμβανε και δημόσια κτίρια, καθώς και κατοικίες, συμβάλλοντας στη διαμόρφωση του μοναδικού πολυπολιτισμικού χαρακτήρα της πόλης.

Αυτή η περίοδος σηματοδοτεί τη μετάβαση από την παραδοσιακή οθωμανική αρχιτεκτονική σε έναν εκλεκτικισμό που συνδύαζε νεοκλασικά, αναγεννησιακά και μπαρόκ στοιχεία, με τους Έλληνες αρχιτέκτονες να πρωτοστατούν σε αυτή την αλλαγή. Η κληρονομιά τους είναι ακόμα ορατή σε εμβληματικά κτίρια, όπως η Μεγάλη του Γένους Σχολή, τα οποία αποτελούν μνημεία της ιδιαίτερης τεχνοτροπίας και επιρροής τους.

1-Μεγάλη του Γένους Σχολή

Το κτήριο της Μεγάλης του Γένους Σχολής στη συνοικία του Μουχλίου, στο Φανάρι, είναι ένα εντυπωσιακό αρχιτεκτονικό έργο που αποτελεί σήμα κατατεθέν του Κερατίου κόλπου, σύμβολο της χρυσής περιόδου του Ελληνισμού της Πόλης. Αποκαλείται δε συχνά από τους ντόπιους Κόκκινο Κάστρο ή Κόκκινο Σχολείο λόγω του χαρακτηριστικού σχεδίου και χρώματός του, το οποίο οφείλει στα κόκκινα τούβλα που εισήχθησαν από τη Γαλλία. Σχεδιάστηκε από τον διακεκριμένο Έλληνα αρχιτέκτονα Κωνσταντίνο Δημάδη, και εγκαινιάστηκε επίσημα στις 12 Σεπτεμβρίου 1882 από τον Πατριάρχη Ιωακείμ Γ΄, ενώ είχε συνολικό κόστος 17.210 Οθωμανικές λίρες. Η Μεγάλη του Γένους Σχολή κατασκευάστηκε σε σχήμα αετού, μια συμβολική επιλογή που, εκτός από τον πατριωτικό συμβολισμό, εξυπηρετεί και πρακτικούς σκοπούς αφού οι 25 αίθουσές του έχουν άπλετο φυσικό φως.

Ο θόλος πάνω από το κεντρικό κτήριο στεγάζει αστρονομικό παρατηρητήριο με ένα παλιό τηλεσκόπιο. Ο αρχιτέκτονας Κωνσταντίνος Δημάδης (περ. 1840 – 1901), με καταγωγή από το Πήλιο, σπούδασε στη Γερμανία και σχεδίασε και άλλα σημαντικά κτήρια στην Κωνσταντινούπολη και τη γύρω περιοχή, όπως το Ζωγράφειο Παρθεναγωγείο (αργότερα Αστική Σχολή Νεοχωρίου) στον Βόσπορο (1872), το Ελληνικό Γυμνάσιο Αρρένων στην Αδριανούπολη (1880), το Θέρετρο Τριανταφυλλίδη στην Πρίγκηπο. Έργα του επίσης στον Βόλο είναι το Μέγαρο Σαραφόπουλου, αργότερα Εξωραϊστική Λέσχη Βόλου (1894) και το Δημοτικό Θέατρο Βόλου (σε συνεργασία με τον γιο του Νικόλαο, επίσης αρχιτέκτονα) (1894-1896).

2-Πατριαρχική Αστική Σχολή Μαρασλή

Η Πατριαρχική Αστική Σχολή Μαρασλή (Maraşlı Rumİ lkokulu) με πρόσοψη που θυμίζει αρχαίο ναό με τέσσερις κίονες Κορινθιακού ρυθμού, βρίσκεται πολύ κοντά στο Οικουμενικό Πατριαρχείο στην περιοχή Φανάρι της Κωνσταντινούπολης. Κτίστηκε το 1901 σε σχέδια του Βασιλάκη Ιωαννίδη, με δωρεά του εθνικού ευεργέτη Γρηγορίου Μαρασλή. Σήμερα, το κτήριο δεν χρησιμοποιείται πλέον ως σχολείο. Ο Γρηγόριος Μαρασλής χρηματοδότησε επίσης και το Μαράσλειο Διδασκαλείο στην Αθήνα, το οποίο ιδρύθηκε το 1878.

3-Μέγαρο της Τράπεζας Αθηνών

Η Τράπεζα Αθηνών, γνωστή ως Minerva Han βρίσκεται στην οδό των Τραπεζών (Bankalar Caddesi), στη συνοικία του Γαλατά (Καράκιοϊ). Χτίστηκε μεταξύ 1911 και 1913, σε σχέδια του αρχιτέκτονα Βασίλειου Κουρεμένου, αρχικά ως υποκατάστημα της Τράπεζας Αθηνών, ενώ στη συνέχεια στέγασε τη Deutsche Bank και διάφορες ασφαλιστικές εταιρείες. Από το 1998, το κτήριο χρησιμοποιείται ως κέντρο επικοινωνίας και πολιτιστικό κέντρο του ιδιωτικού Πανεπιστημίου Sabancı, ενώ η πρώην αίθουσα θησαυροφυλακίου στο υπόγειο έχει μετατραπεί σε γκαλερί τέχνης (Kasa Galeri). Η Τράπεζα Αθηνών αποτελεί ένα από τα πρώτα κτήρια με σκελετό από οπλισμένο σκυρόδεμα στην περιοχή και η πρόσοψή της είναι διακοσμημένη με μυθολογικά στοιχεία. Συγκεκριμένα, επάνω από το υπέρθυρο της εισόδου υπάρχει κεφαλή της θεάς Αθηνάς (Minerva στα λατινικά) ανάμεσα σε κέρατα της Αμαλθείας (σύμβολο αφθονίας) και σε δύο Πήγασους, ενώ στο κάτω μέρος υπάρχει ανάγλυφη παράσταση αμπέλου και μια κουκουβάγια (σύμβολο σοφίας).

Στον πρώτο εξώστη υπάρχουν δύο αγάλματα από ερωτιδείς, ενώ στον τελευταίο όροφο βρίσκονται δύο γλυπτές κεφαλές Ερμή, προστάτη του Εμπορίου, που απεικονίζεται με πέτασο και κηρύκειο. Ο Βασίλειος Μ. Κουρεμένος (1875-1957) με καταγωγή από τους Βουλιαράτες της Βορείου Ηπείρου ήταν Έλληνας αρχιτέκτονας και καθηγητής στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο. Εργάστηκε στην Κωνσταντινούπολη από το 1910 έως το 1915, με σημαντικότερο έργο του, το υποκατάστημα της Τράπεζας Αθηνών. Το όνομα του ήρθε στην επικαιρότητα το 2007, όταν το Υπουργείο Πολιτισμού αποφάσισε τον αποχαρακτηρισμό και την κατεδάφιση ενός έργου του, της «Μικρής Πολυκατοικίας» στην οδό Διονυσίου Αρεοπαγίτου 17 στην Αθήνα, για να μην εμποδίζει τη θέα της Ακρόπολης από το Νέο Μουσείο. Η απόφαση προκάλεσε αντιδράσεις που είχαν ως αποτέλεσμα τη σωτηρία του μοναδικού αυτού έργου τέχνης.

4-Πολυκατοικία Φρέιζ

Η Πολυκατοικία Φρέιζ (Frej Apartmanı) στην πλατεία Σισχάνε, στη γειτονιά του Τουνέλ στην περιοχή του Πέραν, είναι ένα ιστορικό κτήριο που τραβάει την προσοχή με την εντυπωσιακή αρ νουβό αρχιτεκτονική του. Το κτήριο σχεδιάστηκε από τους Έλληνες αρχιτέκτονες Κωνσταντίνο Κυριακίδη και Αλέξανδρο Νεόκοσμο Γενιντουνιά και κατασκευάστηκε μεταξύ 1905 και 1906 για λογαριασμό του Σελίμ Χάνα Φρέιζ, ενός Λιβανέζου επιχειρηματία, που καταγόταν από χριστιανική οικογένεια της Βηρυτού. Στην πρόσοψη του κτηρίου που βλέπει στην πλατεία, υπάρχουν μπαρόκ τοξωτά πάνελ και γλυπτά αγοριών σε τέσσερις προεξέχοντες άξονες. Φημολογείται ότι αυτές οι παιδικές φιγούρες αντιπροσωπεύουν τα παιδιά της οικογένειας Φρέιζ. Σήμερα το κτήριο χρησιμοποιείται από το Πανεπιστήμιο Γαλατά της Κωνσταντινούπολης.

Ο Κωνσταντίνος Κυριακίδης (1881-1942) γεννημένος στη Χαλκηδόνα της Κωνσταντινούπολης ήταν διακεκριμένος Έλληνας αρχιτέκτονας του Μεσοπολέμου με σπουδές στην Κωνσταντινούπολη και το Παρίσι. Μέχρι το 1926 εργάστηκε στην Κωνσταντινούπολη με κυριότερα έργα του, την Ιωακείμιο Σχολή Αρρένων Βαφεοχωρίου, το Μέγαρο Ραβούνα και το Κινηματοθέατρο Αλάμπρα στο Πέραν και το Δημαρχείο Φατίχ. Ακολουθώντας το δρόμο της προσφυγιάς και την μετανάστευση στην Αθήνα, συνέχισε το έργο του σχεδιάζοντας ιδιωτικά και δημόσια κτήρια, όπως το Μέγαρο Λυκιαρδόπουλου (Λεωφ. Βασ. Αμαλίας 36), η Πολυκατοικία Μαυρομάτη (Πλουτάρχου 3 & Υψηλάντου) και το Μπενάκειο Διδακτήριο (Ελληνοαμερικανικό Κολλέγιο Αθηνών). Πέθανε το 1942, λίγο μετά τη σύλληψή του από τις κατοχικές δυνάμεις.

5- Ξενοδοχείο «Μπρίστολ» (σήμερα Μουσείο του Πέραν)

Tο ιστορικό Ξενοδοχείο «Bristol» που βρίσκεται στην περιοχή Τεπέμπασι της Κωνσταντινούπολης σχεδιάστηκε από τον Έλληνα αρχιτέκτονα Αχιλλέα Μανούσο το 1893. Σήμερα, το πρώην Ξενοδοχείο και το πενταώροφο κτήριο που χτίστηκε ως κατοικία δίπλα του, στεγάζουν το Μουσείο του Πέραν το οποίο φιλοξενεί τις μόνιμες συλλογές «Οριενταλιστική Ζωγραφική», «Μέτρα και Σταθμά της Ανατολίας» και «Πλακάκια και Κεραμικά της Κιουτάχειας».

6-Μέγαρο Αβράμογλου

Το Μέγαρο Αβράμογλου (Avramoğlu Apartmanı) σε στυλ αρ νουβό, με ημερομηνία κατασκευής το 1906, βρίσκεται στην Περιοχή Εβλιγιά Τσελεμπί στην οδό Meşrutiyet αρ. 68 στο Πέραν. Σχεδιάστηκε από τους Έλληνες αρχιτέκτονες, αδελφούς Δημ. και Στέφανο Γεωργιάδη, σύμφωνα με επιγραφή που υπάρχει στο κτήριο.

7-Χάνι της Ανατολής

Το κτήριο με το όνομα «Χάνι της Ανατολής» (Oriental Han / Oriental Inn) βρίσκεται στην περιοχή του Γαλατά. Το Χάνι της Ανατολής σχεδιάστηκε από τον Έλληνα αρχιτέκτονα Γρηγόριο Μόσχο, σύμφωνα με επιγραφή που υπάρχει στο κτήριο και η οποία αναφέρει «ΑΡΧΙΤΕΚΤΩΝ ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ Κ. ΜΟΣΧΟΣ ΕΠΟΙΕΙ».

8-Μέγαρο Αδαμόπουλου

Το Μέγαρο Αδαμόπουλου (Adamopoulos Apartment) ή «Λεωνίδας» είναι ένα ιστορικό κτήριο διαμερισμάτων που βρίσκεται στην οδό Galip Dede στην περιοχή του Γαλατά. Σχεδιάστηκε από τον αρχιτέκτονα Γεώργιο Κούλουθρο με ημερομηνία κατασκευής το 1906. Το κτήριο είναι λιθόκτιστο και η εξωτερική του διακόσμηση ακολουθεί το νεοκλασικό στυλ. Είναι καταγεγραμμένο ως πολιτιστικό στοιχείο στην Τουρκία.

9- Ζωγράφειο Λύκειο Αρρένων

Το Ζωγράφειο Λύκειο της Ελληνικής Ορθοδόξου Κοινότητος Σταυροδρομίου, βρίσκεται στο Πέραν, κοντά στην πλατεία Ταξίμ και αποτελεί ένα από τα εναπομείναντα ελληνικά σχολεία στην Κωνσταντινούπολη. Ιδρύθηκε το 1893 από τον ευεργέτη Χρήστο Ζωγράφο και ονομάστηκε προς τιμήν του. Σχεδιάστηκε από τον αρχιτέκτονα Περικλή Φωτιάδη, και ανεγέρθηκε επί Σουλτάνου Αβδούλ Χαμήτ Χαν Β΄ και Οικουμενικού Πατριάρχη Νεοφύτου Η΄. Αρχιτεκτονικά, το κτήριο ακολουθεί το εκλεκτικιστικό στυλ της εποχής, με εμφανή νεοκλασικά στοιχεία και εντυπωσιακή πρόσοψη.

Η κατασκευή του έγινε με δαπάνη του μέγα ευεργέτη του Έθνους, Χρηστάκη Ζωγράφου από το Κεστοράτι της Βορείου Ηπείρου και φέρει το όνομά του, λόγω του αστρονομικού ποσού, πάνω από 10.000 χρυσές λίρες της εποχής, που πρόσφερε για την ανέγερσή του. Το έμβλημα του σχολείου είναι η Σφίγγα, που συμβολίζει τη νίκη του φωτός επί της άγνοιας. Ο Περικλής Φωτιάδης (1859-1959) ήταν διακεκριμένος Κωνσταντινουπολίτης αρχιτέκτονας, επίσημος αρχιτέκτονας του Οικουμενικού Πατριαρχείου, ο οποίος άφησε σημαντικό έργο όπως η Θεολογική Σχολή της Χάλκης (1894-1896), καθώς και ο Ιερός Ναός του Αγίου Παύλου στην Καβάλα.

10-Ναός της Αγίας Τριάδος Σταυροδρομίου

Ο Ορθόδοξος Ναός της Αγίας Τριάδος Σταυροδρομίου βρίσκεται στο Πέραν, σε κοντινή απόσταση από την πλατεία Ταξίμ. Αποτελεί ιστορικό ορόσημο, καθώς ήταν η πρώτη εκκλησία με εμφανή τρούλο που χτίστηκε στην Κωνσταντινούπολη μετά την έκδοση του μεταρρυθμιστικού Διατάγματος Τανζιμάτ και παραμένει η μεγαλύτερη σε μέγεθος εκκλησία στην περιοχή του Πέραν. Η ανέγερση του ναού ξεκίνησε το 1867, με τον επίσημο θεμέλιο λίθο να τίθεται το 1869.

Τα εγκαίνια τελέσθηκαν μεγαλοπρεπώς από τον Οικουμενικό Πατριάρχη Ιωακείμ Γ΄ την Κυριακή 14 Σεπτεμβρίου 1880, ανήμερα της εορτής της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού. Το αρχικό σχέδιο εκπονήθηκε από τον αρχιτέκτονα Ποτεσσάρου, και μετά την αναχώρησή του για το Παρίσι, η ολοκλήρωση του έργου ανατέθηκε στον Αυτοκρατορικό Κάλφα Βασιλάκη μπέη Ιωαννίδη. Αρχιτεκτονικά, ο ναός είναι ένα δείγμα εκλεκτικισμού της εποχής, συνδυάζοντας αρμονικά νεο-γοτθικά και νεο-μπαρόκ στοιχεία. Χαρακτηρίζεται από τα δύο εντυπωσιακά του κωδωνοστάσια, καθώς και από τα περίτεχνα παράθυρα σε σχήμα ρόδου με βιτρό. Ο ναός περιβάλλεται από έναν μεγάλο περίβολο/κήπο, ο οποίος συνορεύει με την αυλή του παραπλεύρως κείμενου Ζάππειου Παρθεναγωγείου.

ΠΗΓΕΣ

• Κολώνας Βασίλειος (2005) Έλληνες αρχιτέκτονες στην οθωμανική αυτοκρατορία (19ος – 20ός αιώνας), Εκδόσεις Ολκός
• Τσιλένης Σάββας (2009) Η διαμόρφωση του χώρου στην Κωνσταντινούπολη: ο ρόλος των ομογενών αρχιτεκτόνων στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα (1878-1908), Διδακτορική Διατριβή, Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο (ΕΜΠ)
• Φεσσά-Εμμανουήλ, Ελένη/Μαρμαράς Ε. (2013) 12 Έλληνες Αρχιτέκτονες του Μεσοπολέμου, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης
• Φεσσά-Εμμανουήλ Ελένη, (2017) Βασίλειος Κουρεμένος, Αρχιτέκτων, Ακαδημία Αθηνών.
• https://el.wikipedia.org/wiki