Αστυπάλαια: Η «πεταλούδα του Αιγαίου» τιμά το παρελθόν και διεκδικεί το μέλλον της

Το εκκωφαντικό βουητό από τους έλικες σταματά. Επιτέλους μπορούμε με λίγη ηρεμία να κοιτάξουμε έξω από το αεροπλάνο. Αντικρίζουμε λαμπερό φως, έντονο θαλασσινό μπλε και ξερό, λοφώδες έδαφος με μικρές πρασινωπές ανάπαυλες από θάμνους και φρύγανα.

Έχουμε μόλις προσγειωθεί στην Αστυπάλαια, την «πεταλούδα του Αιγαίου», όπως αποκαλείται λόγω του σχήματός της. Διοικητικά βρισκόμαστε στα Δωδεκάνησα, μα όλα γύρω μας θυμίζουν Κυκλάδες.

Καλούμε ταξί για να πάμε στη Χώρα του νησιού. Σε λίγη ώρα, ο οδηγός έρχεται να μας παραλάβει και μας καλοσωρίζει στην «όμορφη Αστυπαλιά».

Το ταξί είναι ηλεκτροκίνητο και τελείως αθόρυβο. Αυτή είναι η πρώτη από τις πολλές πρωτοτυπίες που θα συναντήσουμε σε αυτό το νησί κατά τη διαμονή μας.

Μια συγκρατημένα καλή σεζόν

Σε αντίθεση με εμάς, που ήρθαμε αεροπορικώς, πολλοί επισκέπτες παίρνουν την πρώτη τους τζούρα από Αστυπάλαια με την άφιξη στο παραδοσιακό λιμάνι του Πέρα Γιαλού. Εδώ, όταν δεν δημιουργείται μίνι κομφούζιο από τα αμάξια που αφήνει το καράβι, μπορείς να κάνεις άνετα σεργιάνι, να επισκεφτείς το αρχαιολογικό μουσείο του νησιού ή να κάτσεις σε κάποιο από τα μπλακονάτα μαγαζιά πάνω από τη θάλασσα.

Εμείς επιλέξαμε να κάνουμε μία εκδρομή με καΐκι σε κάποια νησάκια που βρίσκονται λίγο παραέξω στο πέλαγος. Την ίδια ιδέα φαίνεται να έχουν και πολλοί άλλοι. Όμως, κάποιοι προβληματίζονται.

«Το βραδινό το καράβι χθες ούτε 20 αμάξια δεν ξεφόρτωσε… Λίγος ο κόσμος. Ας ελπίσουμε το Σεπτέμβρη να πάνε καλύτερα τα πράγματα», εύχεται ο Στέφανος, που έχει τουριστικό καΐκι, ενώ συζητά με κάτι ψαράδες. «Το Σεπτέμβριο που θα πέσουν οι τιμές, ίσως ρεφάρουμε λίγο στις πληρότητες».

Ο προβληματισμός του Στέφανου είναι λογικός Στο νησί υπάρχει αρκετά ανεπτυγμένος πρωτογενής τομέας, κυρίως κτηνοτροφία και αλιεία. Επίσης, πολλοί ασχολούνται με τις ιχθυοκαλλιέργειες. Όμως, ο τουρισμός κρατά τα σκήπτρα για την οικονομική επιβίωση.

Ο Αντώνης Καμπούρης είναι πρόεδρος του τοπικού δημοτικού συμβουλίου και υπεύθυνος για θέματα περιβάλλοντος. Μεταφέρει στην Parallaxi ότι η σεζόν πήγε πολύ καλά σε γενικές γραμμές, αν και υπήρξε μια μικρή κάμψη, σύμφωνα με τα στατιστικά του λιμεναρχείου και του αεροδρομίου. «Θεωρώ ότι η ακρίβεια έπαιξε σημαντικό ρόλο. Ο μέσος Ευρωπαίος δεν έχει πια χρήματα να επισκεφτεί την Ελλάδα. Είναι ακριβή Ελλάδα, δυστυχώς», σχολιάζει. «Από εθνικότητες έχουμε Έλληνες και Ιταλούς κυρίως, μαζί με Γάλλους. Στην καρδιά της σεζόν, Ιούλιο και Αύγουστο, η πλειοψηφία είναι οι Έλληνες. Τώρα το Σεπτέμβριο θα είναι ίσως η πλειοψηφία οι Ιταλοί».

Ανηφορίζοντας προς το Κάστρο

Το πρώτο μας βράδυ —και όλα τα επόμενα, βασικά— το περάσαμε στη Χώρα του νησιού, μία από τις ωραιότερες της Ελλάδας. Το σουλάτσο ξεκινά από τους οκτώ καλοδιατηρημένους ανεμόμυλους, που στεγάζουν κιόσκι τουριστικών πληροφοριών, ένα μικρό μουσείο και μία από τις ομορφότερες δανειστικές βιβλιοθήκες που έχουμε δει.

Σκαρφαλωμένη πάνω στα βράχια, η πλήρως πεζοδρομημένη Χώρα χρειάζεται οπωσδήποτε διάθεση και καλά παπούτσια για να τη γυρίσεις. Ανηφορικά σοκάκια, απότομα σκαλοπάτια, στενές πεζούλες και ξαφνικά αδιέξοδα δημιουργούν έναν λαβύρινθο που οπωσδήποτε αξίζει να ανακαλύψει κανείς. Το άσπρο του ασβέστη είναι κυρίαρχο παντού και ειδικά το πρωί η Χώρα λάμπει κάτω από το καλοκαιρινό φως.

Μοναδική χρωματική «παραφωνία» το κάστρο της Αστυπάλαιας, που δεσπόζει πάνω-πάνω στην κορυφή, σε υψόμετρο 130 μέτρα από τη θάλασσα. Χτίστηκε στα κατάλοιπα της αρχαίας ακρόπολης το 1413 μ.Χ., ενώ το νησί βρισκόταν υπό την κυριαρχία των Ενετών. Σημαντικός στην ανοικοδόμησή του κάστρου ήταν ο Giovanni IV-Zannaki Querini, διοικητής της Τήνου και Μυκόνου, αξιοποιώντας και οικονομική βοήθεια από την οικογένεια Grimani.

Αυτό το οικοδόμημα δεν ήταν απλώς ένα μέσο προστασίας από τους πειρατές, αλλά μια ζωντανή καστροπολιτεία, με σπίτια χτισμένα σύρριζα με το περιτείχισμα, πάνω από τον γκρεμό. Εδώ συναντάμε δύο εκκλησίες με πέτρινα καμπαναριά, την Παναγιά του Κάστρου και τον Άγιο Γεώργιο, καθώς και ένα μικρό λαογραφικό μουσείο. Κάποτε υπήρχε μέχρι και καφενείο και εργαστήρια κεραμικής, σιδηρουργίας, ξυλοκατασκευών κτλ. Ανά τους αιώνες, ως και 4.000 άτομα ζούσαν σε αυτήν την πολύ μικρή έκταση. Οι τελευταίοι κάτοικοι άρχισαν να αποχωρούν το 1943, λίγο πριν την ενσωμάτωση των Δωδεκανήσων στην Ελλάδα. Το 1956, ένας καταστροφικός σεισμός οδήγησε στην πλήρη εγκατάλειψη του μνημείου.

Κάτω από το κάστρο, συναντάμε μία από τις πιο φημισμένες εκκλησίες της Ελλάδας, την Παναγιά την Πορταΐτισσα. Χτίστηκε το 1762 από τον Όσιο Άνθιμο. Είναι αφιερωμένη στην Παναγιά την Πορταϊτισσα της Μονής Ιβήρων, αντίγραφο της εικόνας της οποίας έφερε ο Όσιος Άνθιμος στην Αστυπάλαια. Η εικόνα θεωρείται ιδιαίτερα θαυματουργή από τους πιστούς, αφού λέγεται ότι αγιογραφήθηκε μόνη της, όταν τοποθετήθηκε πάνω στο ξύλο.

Ένα νησί… για τα πανηγύρια (και όχι μόνο)

Ανήμερα το Δεκαπενταύγουστο η Παναγία τιμάται με μία μεγάλη γιορτή, όπου οι παρευρισκόμενοι μπορούν να γευτούν το τοπικό πιάτο «λαμπριανό», δηλαδή αρνί ή κατσίκι γεμιστό. Ωστόσο, τα πανηγύρια απαντώνται συχνά στο ετήσιο καλεντάρι του νησιού.

Ο Πολιτιστικός-Μορφωτικός Σύλλογος, καθώς και άλλοι φορείς διοργανώνουν συνεχώς τις δικές τους εκδηλώσεις, ενώνοντας ντόπιους και επισκέπτες σε ένα πολύωρο γαϊτανάκι χορού και τραγουδιού.

Επισκεπτόμαστε και εμείς ένα τέτοιο πανηγύρι. Βλέπουμε παρέες 20χρονων με σανδάλια και Crocs να σέρνουν το χορό, την ίδια ώρα που συνομήλικοί τους τραβάνε βίντεο για τα social media. Οι γηραιότεροι τούς προσεγγίζουν και με ειλικρινές ενδιαφέρον προσπαθούν να τους μάθουν τα σωστά βήματα. Εδώ είναι όλοι καλοδεχούμενοι… και ας είναι απλώς για τη φάση.

Μια άλλη γιορτή, που δυστυχώς δεν την προλάβαμε, είναι τα Κουκάνια. Γίνονται κάθε χρόνο στις 16 Αυγούστου, κάποτε στον Πέρα Γιαλό, πλέον στην παραλία Λιβάδι. Είναι ένα έθιμο που ξεκίνησε κατά τη διάρκεια της Ιταλοκρατίας και συνεχίζει μέχρι σήμερα. Ανάλογό του υπάρχει και στη Νάπολη της Ιταλίας.

Στα Κουκάνια, μικροί και μεγάλοι μπλέκονται σε διασκεδαστικά παιχνίδια, όπως αγώνες κολύμβησης, γιαουρτοφαγία, διελκυστίνδα και το κυνήγι του κόκορα. Σε αυτό το τελευταίο οι συμμετέχοντες ανεβαίνουν σε έναν πάσσαλο αλειμμένο με γράσο, πάνω από τη θάλασσα, και προσπαθούν να πιάσουν ένα ομοίωμα κόκορα που είναι δεμένο στην άκρη του χωρίς να πέσουν στο νερό!

«Τα Κουκάνια είναι πραγματικά μια εξαιρετική εκδήλωση και ο κάθε επισκέπτης αισθάνεται πραγματικά ότι γίνεται μέλος της κοινότητας. Όποιος το βιώσει δεν το ξεχνάει», σχολιάζει ο κ. Καμπούρης.

Φέτος το νησί απέκτησε και ένα καινούργιο εναλλακτικό φεστιβάλ, το Tsoula Festival. Όχι, δεν είναι αυτό που νομίζετε! Το φεστιβάλ πήρε την ονομασία του από το παραδοσιακό τριγωνικό φυλαχτό του νησιού, που φορούσαν οι γυναίκες στο πίσω μέρος της φορεσιάς τους για να τις προστατεύει από το κακό. Έλαβε χώρα τον περασμένο Ιούλιο σε διάφορα σημεία της Αστυπάλαιας, με τη συμμετοχή γνωστών μουσικών, κωμικών και ανθρώπων του κινηματογράφου.

Επίσκεψη σε πανέμορφες παραλίες… με ένα tap στο κινητό

Τα πρωινά μας στην Αστυπάλαια περιλαμβάνουν οπωσδήποτε την επίσκεψη σε κάποια παραλία. Τα ισχυρά αυγουστιάτικα μελτέμια επηρεάζουν τις επιλογές μας, θέλοντας και μη. Κατευθυνόμαστε στο νότο του νησιού, όπου η πρόσβαση στις παραλίες είναι κάπως πιο εύκολη και υπάρχουν αρκετά απάνεμα σημεία.

Στις ακτές επικρατεί το γκριζωπό βότσαλο, το γαλαζωπό νερό και το έντονο ανάγλυφο. Πριν τις επισκεφτεί κανείς, καλό είναι να οπλιστεί με υπομονή και τα απαραίτητα αξεσουάρ, καθώς τα beach bar είναι ελάχιστα και σε αρκετές περιπτώσεις χρειάζεται περπάτημα σε μονοπάτια με έντονες κλίσεις.

Ωστόσο, η προσπάθεια ανταμείβεται και με το παραπάνω. Μπλε Λιμανάκι, Τζανάκια, Πλάκες είναι μερικοί μόνο από τους απάνεμους, μικρούς κολπίσκους που μας υποδέχονται στην προσπάθειά μας να ξεφύγουμε από τους αέρηδες και τη ζέστη. Εδώ, σε λίγα τετραγωνικά γης οι λουόμενοι γίνονται μια παρέα κάτω από τις ομπρέλες και τις τέντες παραλίας.

Ευκολότερη είναι η πρόσβαση στις παραλίες Λιβάδι, Στενό αλλά και στην παραλία του Πέρα Γιαλού. Εκεί μπορούν να κάνουν μπάνιο και οι λιγότερο περιπετειώδεις.

Οι μετακινήσεις από παραλία σε παραλία αλλά και σε όλο το νησί μπορούν να γίνουν με ενοικιαζόμενο αυτοκίνητο ή με τα λεωφορεία της δημοτικής συγκοινωνίας. Ωστόσο, εμείς δοκιμάσαμε έναν τρόπο μετακίνησης που αποτελεί πρωτοτυπία της Αστυπάλαιας και ένα μοναδικό πανευρωπαϊκό πείραμα: τα ηλεκτρικά βανάκια Astybus.

Η προκράτηση θέσης στο βανάκι γίνεται αποκλειστικά μέσω της ειδικής εφαρμογής Astymove στο κινητό. Ο χρήστης επιλέγει απλώς τη στάση επιβίβασης, τη στάση αποβίβασης και την ώρα παραλαβής. Καλύπτονται τα βασικότερα σημεία ενδιαφέροντος, το λιμάνι και το αεροδρόμιο του νησιού.

Ο Γιάννης Οικονόμου, οδηγός και υπεύθυνος για τα Astybus εξηγεί: «Διαθέτουμε έναν στόλο από οχτώ βανάκια, τα εφτά πενταθέσια και το ένα επταθέσιο. Στο peak της σεζόν, μεταφέρουμε 700-750 άτομα την ημέρα, από τις 07:00 το πρωί μέχρι τις 02:00 το βράδυ. Του χρόνου υπάρχει η σκέψη για επέκταση του ωραρίου από τις 06:30 μέχρι τις 03:00, για να εξυπηρετούμε καλύτερα τους… ξενύχτηδες».

Οι φιλόδοξοι στόχοι του «Αστυπάλαια: Έξυπνο και Αειφόρο Νησί»

Η συμβολή του Astybus στο κυκλοφοριακό της Αστυπάλαιας είναι μεγάλη, αν και τα βράδια το πάρκινγκ πέριξ της Χώρας γίνεται αρκετά δύσκολη υπόθεση. Ανάμεσα στα παρκαρισμένα αυτοκίνητα βλέπουμε πολλά ηλεκτροκίνητα, σε βαθμό που δεν έχουμε συνηθίσει αλλού στην Ελλάδα. Κάποια ανήκουν σε εταιρείες ενοικιάσεων, κάποια σε ιδιώτες.

«Εκτός από τα βανάκια, όλες οι υπηρεσίες μας έχουν ηλεκτροκίνητα οχήματα: αστυνομία, λιμεναρχείο, ιατρείο, αεροδρόμιο, καθώς και το ένα συμβατικό ταξί του νησιού», λέει ο κ. Καμπούρης. «Εκτός αυτού, μέσα από το Astymove μπορεί κανείς να νοικιάσει ηλεκτρικά πατίνια, σκούτερ και μικρά αυτοκίνητα, με χρονοχρέωση».

To Astymove είναι ένας από τους πυλώνες ενός ευρύτερου προγράμματος, με ονομασία «Αστυπάλαια: Έξυπνο και Αειφόρο Νησί». Το πρόγραμμα «τρέχει» υπό την αιγίδα του Δήμου Αστυπάλαιας και του Κ2 Αναπτυξιακού Οργανισμού Περιφέρειας Νοτίου Αιγαίου, με τη συμμετοχή της Ε.Ε., του τραπεζικού τομέα και γνωστής αυτοκινητοβιομηχανίας.

«Το πρόγραμμα Βιώσιμη Αστυπάλαια προέκυψε σχετικά τυχαία. Αρχικά προοριζόταν για κάποιο άλλο νησί. Τέλος πάντων, εμείς δείξαμε κάποιο ενδιαφέρον. Ήμασταν πολύ πρόθυμοι και γρήγοροι σε οτιδήποτε χρειαζόταν σε σχέση με το Υπουργείο, και καταφέραμε να εξασφαλίσουμε τα κονδύλια», λέει ο κ. Καμπούρης.

Ο δεύτερος πυλώνας της πρωτοβουλίας προβλέπει την παραγωγή ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές. Στόχος είναι μέσα στο 2026 το 95% της απαιτούμενης ενέργειας να καλύπτεται από φωτοβολταϊκά πάνελ και οι σημερινές ντιζελομηχανές να χρησιμοποιούνται μόνο εφεδρικά. Αυτήν τη στιγμή, υπό κατασκευή είναι ένας υβριδικός σταθμός αποθήκευσης ηλεκτρικής ενέργειας, ο οποίος θα επιτρέψει την απρόσκοπτη τροφοδοσία των νοικοκυριών με «καθαρό» ρεύμα.

Ο τρίτος πυλώνας προβλέπει την εφαρμογή τεχνολογιών αυτόνομης οδήγησης. Η υλοποίησή του δεν αναμένεται πριν το 2027.

Επάρκεια σε ενέργεια και νερό, συνεχής πρόκληση τα απορρίμματα

Πέρα από την ηλεκτροδότηση, που αποτελεί πρόκληση για κάθε νησί, συνεχής πρόκληση είναι και η επαρκής εξασφάλιση νερού. Το νερό της Αστυπάλαιας επαρκεί προς το παρόν αλλά δεν είναι πόσιμο και σε καμία περίπτωση δεν χωράει εφησυχασμός ότι θα συνεχίσει να φτάνει και στο μέλλον.

«Το νερό σε κάθε περίπτωση πλέον είναι πολύτιμο αγαθό και πραγματικά χρειάζεται να το χρησιμοποιούμε με φειδώ. Αλλά γενικά η Αστυπάλαια δεν έχει τόσο μεγάλο πρόβλημα όσο άλλα νησιά, όπως η Αμοργός, ας πούμε. Έχουμε μια υδατοδεξαμενή η οποία μπορεί να μας καλύψει, αν γεμίσει, για μέχρι 3,5 χρόνια χωρίς να βρέξει», περιγράφει ο κ. Καμπούρης.

Αναγκαστικά οι αρχές του τόπου κατευθύνονται και στη λύση της αφαλάτωσης. Προς το παρόν, υπάρχουν δύο αφαλατώσεις στην περιοχή της Μαλτεζάνας, μια για αλμυρό και μια για υφάλμυρο νερό. «Στόχος είναι η δημιουργία μιας ακόμα αφαλάτωσης στη Χώρα, για όταν πραγματικά πια θα υπάρχουν μεγαλύτερα προβλήματα λειψυδρίας», παραδέχεται ο πρόεδρος του δημοτικού συμβουλίου. «Σε καμία περίπτωση οι αφαλατώσεις δεν είναι πανάκεια. Είναι πολύ μεγάλο το ενεργειακό κόστος. Σύμφωνα με υπολογισμούς που έχουν γίνει σε άλλα μέρη της Ελλάδας, το κόστος παραγωγής ενός κυβικού νερού είναι γύρω στο 1,40 με 1,50 ευρώ το κυβικό. Καταλαβαίνετε τι σημαίνει αυτό το κόστος για τους δημότες μας. Αλλά δυστυχώς, οι βροχές λιγοστεύουν όλο και περισσότερο και αναγκαστικά οδεύουμε προς αυτήν τη λύση».

Διαρκή πίεση, που εντείνεται και λόγω τουρισμού, προκαλεί και η διαχείριση των απορριμμάτων. Ειδικά η αναγκαστική κατανάλωση εμφιαλωμένου νερού φορτώνει το νησί με τόνους πλαστικού.

«Γίνεται ανακύκλωση σε αρκετό βαθμό αλλά δεν είμαστε ικανοποιημένοι. Πρέπει προφανώς να αυξηθεί το ποσοστό. Στο νησί δεν υπάρχει μονάδα ανακύκλωσης και αναγκαστικά στέλνουμε κάθε χρόνο περίπου 350 χιλιάδες πλαστικές φιάλες στην Αθήνα για ανακύκλωση. Στόχος είναι να αποκτήσουμε έστω μία πρέσα για τα ανακυκλώσιμα υλικά, ώστε η διαχείρισή τους να γίνεται πιο εύκολα», δηλώνει ο κ. Καμπούρης, προσθέτοντας ότι στόχος της δημοτικής αρχής είναι και η προμήθεια καφέ κάδων.

«Θέλουμε τον τουρισμό, αλλά όχι αλόγιστα»

Τα τελευταία χρόνια, ολοένα και περισσότεροι κάτοικοι ελπίζουν οι ομοιότητες της Αστυπάλαιας με τις Κυκλάδες να περιοριστούν μόνο στα τοπία και τα άσπρα σπίτια. Ο υπερτουρισμός δεν μοιάζει να έχει κάνει την εμφάνισή του εδώ, αν και υπάρχουν φόβοι ότι είναι απλώς θέμα χρόνου η κατάσταση να ξεφύγει.

Τον Οκτώβριο του 2023, εταιρεία υπέβαλε στο Κεντρικό Πολεοδομικό Συμβούλιο (ΚΕΣΥΠΟΘΑ) αίτημα για τη δημιουργία ενός τουριστικού χωριού στα βόρεια του νησιού, με έκταση σχεδόν 2.000 στρέμματα. Το ΚΕΣΥΠΟΘΑ έδωσε τελικά την έγκρισή του, παρά τις αντιδράσεις των κατοίκων και παρόλο που είναι σε ισχύ Προεδρικό Διάταγμα (ΦΕΚ 402) για την προστασία 25 μικρών νησιών του Αιγαίου, ανάμεσα στα οποία και η Αστυπάλαια.

Τελικά, το project «πάγωσε» το Σεπτέμβριο του 2024, καθώς ο Υφυπουργός Περιβάλλοντος, Νίκος Ταγαράς, δεν υπέγραψε την προέγκριση της επένδυσης.

«Αναμφισβήτητα επιβιώνουμε χάρη στον τουρισμό. Δεν το συζητάμε. Είναι απαραίτητος. Αλλά πραγματικά δεν θέλουμε την αλόγιστη τουριστική ανάπτυξη. Δεν θέλουμε να ξεπεράσουμε τη φέρουσα ικανότητα του τόπου μας. Αυτό νομίζω ότι εκφράζει τους περισσότερους κατοίκους», λέει ο πρόεδρος του δημοτικού συμβουλίου.

Τον ρωτάμε αν έχει κάποια ευχή να κάνει για το μέλλον του τόπου και απαντά: «Να μας έρθετε σε 5-10 χρόνια και να αντικρίσετε τον τόπο μας το ίδιο όμορφο και ισορροπημένο τουριστικά όπως σήμερα».

Το ίδιο ευχόμαστε κι εμείς, αν και ένα είναι σίγουρο: Σκοπεύουμε να επιστρέψουμε πολύ νωρίτερα στην Αστυπαλιά!