ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ: ΝΑ ΜΙΛΑΜΕ ΓΙ’ ΑΥΤΗΝ ΚΑΙ, ΚΥΡΙΩΣ, ΝΑ ΜΑΘΟΥΜΕ ΝΑ ΑΚΟΥΜΕ

Λέξεις: Γιώργος Ιωάννου

Η Παγκόσμια Ημέρα Ψυχικής Υγείας, που τιμάται κάθε χρόνο στις 10 Οκτωβρίου, προσφέρει την ευκαιρία να ανοίξουμε περισσότερο τη συζήτηση για την ψυχική υγεία, τις δυσκολίες, το στίγμα και το πόσο σημαντικό είναι να ζητάμε βοήθεια.

Η ύπαρξη αυτής της ημέρας έχει ίσως τη χρησιμότητά της. Στην πίεση της καθημερινότητας είναι εύκολο να παραβλέψουμε πως η ψυχική υγεία δεν αφορά αποκλειστικά ανθρώπους με διάγνωση ή όσους περνούν μια σοβαρή κρίση. Συνδέεται με τον τρόπο που αντιμετωπίζουμε τις σχέσεις, τις απώλειες, την αβεβαιότητα, την πίεση και τις αλλαγές, αλλά και όσα συμβαίνουν στη ζωή μας χωρίς απαραίτητα να γίνονται ορατά στους άλλους.

Στις συναντήσεις μου στο γραφείο με ανθρώπους διαφορετικών ηλικιών και με ξεχωριστές διαδρομές, παρατηρώ επανειλημμένα το ίδιο μοτίβο. Για μεγάλα διαστήματα, πολλοί συνεχίζουν την καθημερινότητά τους χωρίς να κάνουν μια παύση για να δουν πραγματικά πώς αισθάνονται. Δουλεύουν, φροντίζουν την οικογένεια, εκπληρώνουν υποχρεώσεις και στέκονται στο πλευρό των άλλων, κάνοντας κάθε μέρα ό,τι χρειάζεται. Κάποια στιγμή, όμως, αρχίζουν να δυσκολεύονται περισσότερο.

Κάποιες φορές αυτό εκδηλώνεται ως άγχος ή αϋπνία, άλλες ως μόνιμος εκνευρισμός, μια δυσλειτουργική σχέση, μια απώλεια ή ένα αίσθημα κενού. Μπορεί, απλώς, να συνειδητοποιήσει κανείς ότι «δεν είμαι όπως ήμουν». Τότε έρχεται συχνά το ερώτημα «Μήπως κάτι δεν πάει καλά με εμένα;». Ίσως, ωστόσο, να βοηθά περισσότερο μια άλλη σκέψη: «Τι προσπαθεί τόσο καιρό να μου πει αυτό που αισθάνομαι;».

Ένα ζήτημα που με απασχολεί έντονα, τόσο στην επαγγελματική πορεία όσο και στις προσωπικές σχέσεις μου, είναι η δυσκολία μας να ακούσουμε ουσιαστικά. Δεν οφείλεται συνήθως σε έλλειψη ενδιαφέροντος· συχνά νοιαζόμαστε τόσο πολύ, που νιώθουμε πως πρέπει αμέσως να παρέμβουμε. Όταν ένας δικός μας άνθρωπος μοιράζεται τον φόβο, το άγχος ή τη δυσκολία του, σπεύδουμε να τον κάνουμε να νιώσει καλύτερα. Μπορεί να πούμε «μην το σκέφτεσαι», «όλα θα πάνε καλά», «πρέπει να είσαι δυνατός», «δες το θετικά» ή να αναφερθούμε σε μια παρόμοια δική μας εμπειρία. Συνήθως αυτές οι απαντήσεις πηγάζουν από καλή πρόθεση. Ωστόσο, άλλο είναι να επιδιώκω να ανακουφίσω κάποιον και άλλο να μπορώ να παραμείνω για λίγο δίπλα του, μέσα σε αυτό που περνά.

Ίσως έχουμε μάθει να θεωρούμε σχεδόν καθετί πρόβλημα που απαιτεί άμεση λύση. Στη δυσκολία κάποιου στη δουλειά αναζητούμε τι χρειάζεται να κάνει· στα προβλήματα μιας σχέσης, του προτείνουμε να μείνει ή να φύγει. Στο άγχος απαντάμε με τρόπους περιορισμού του, ενώ στη μοναξιά με την προτροπή να βγαίνει πιο συχνά. Κάποιες φορές τέτοιες προτάσεις βοηθούν, όμως υπάρχουν και στιγμές που ο άνθρωπος δεν ζητά ακόμη λύση. Μπορεί απλώς να προσπαθεί να κατανοήσει τι του συμβαίνει, και αυτό απαιτεί χρόνο.

Το φετινό μήνυμα του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας για την Παγκόσμια Ημέρα Ψυχικής Υγείας, «Lived experiences heard: real voices, real change», έχει ιδιαίτερη βαρύτητα για μένα ακριβώς για αυτόν τον λόγο. Αναδεικνύοντας τις πραγματικές εμπειρίες, μας θυμίζει ότι η ψυχική υγεία δεν εξαντλείται σε στατιστικά δεδομένα, διαγνώσεις και θεραπευτικά πρωτόκολλα. Στο επίκεντρο βρίσκονται άνθρωποι, με διαφορετικές ζωές και σχέσεις, φόβους και απώλειες, που βιώνουν με τον δικό τους τρόπο όσα τους συμβαίνουν. Το να δοθεί χώρος σε αυτή την εμπειρία δεν αποτελεί μια απλή τυπικότητα· συνιστά μέρος της ίδιας της φροντίδας.

Η ουσιαστική ακρόαση δεν είναι υπόθεση μόνο των επαγγελματιών ψυχικής υγείας, αλλά συνδέεται και με την παρουσία μας στις σχέσεις. Πόσες φορές, ενώ κάποιος δεν έχει ολοκληρώσει ακόμη αυτό που λέει, έχουμε ήδη σκεφτεί την απάντησή μας; Και πόσες φορές έχουμε πει «κι εγώ το έχω περάσει» για να εκφράσουμε κατανόηση, προτού προσπαθήσουμε να δούμε τι σημαίνει αυτή η εμπειρία για τον συγκεκριμένο άνθρωπο; Ενσυναίσθηση δεν σημαίνει ότι έχουμε βιώσει ακριβώς το ίδιο. Σημαίνει πως αναγνωρίζουμε ότι όσα περνά ο άλλος είναι αληθινά για εκείνον, ακόμη κι αν εμείς θα τα αντιμετωπίζαμε αλλιώς.

Συχνά, αυτό που μας αποτρέπει από το να αναζητήσουμε βοήθεια είναι η πεποίθηση πως οφείλουμε να τα βγάζουμε πέρα χωρίς κανέναν. Έχουμε μάθει να εκτιμούμε την αντοχή, την ανεξαρτησία και τη συνέχιση της προσπάθειας παρά τις δυσκολίες. Είναι πράγματι σημαντικά όλα αυτά, αλλά ανθεκτικότητα δεν σημαίνει πως δεν έχουμε ανάγκη τους άλλους ή πως πρέπει να αντιμετωπίζουμε κάθε εμπόδιο χωρίς στήριξη. Κάποιες φορές, η πιο ώριμη πράξη αυτοφροντίδας είναι να παραδεχτούμε ότι αυτή την περίοδο κάτι είναι πάνω από τις δυνάμεις μας και να αναζητήσουμε έναν ασφαλή χώρο για να το επεξεργαστούμε.

Μέσα από τη δική μου επαγγελματική εμπειρία, αντιλαμβάνομαι την ψυχοθεραπεία όχι ως έναν χώρο όπου κάποιος προσέρχεται για να ακούσει από έναν άλλον πώς να ζήσει. Είναι μια διαδικασία που μας βοηθά να κοιτάξουμε τον εαυτό μας με περισσότερη ειλικρίνεια: να αναγνωρίσουμε μοτίβα που επανέρχονται, να κατανοήσουμε γιατί ορισμένες καταστάσεις μας επηρεάζουν έντονα και να συνδέσουμε όσα ζούμε τώρα με παλαιότερες εμπειρίες. Πάνω απ’ όλα, μπορεί να μας δώσει μεγαλύτερη ελευθερία στις επιλογές μας. Αυτό δεν σημαίνει πως κάθε δυσκολία απαιτεί ψυχοθεραπεία· σημαίνει, όμως, πως δεν είναι ανάγκη να φτάσουμε στα όριά μας προτού απευθυνθούμε για βοήθεια.

Η 10η Οκτωβρίου μπορεί, λοιπόν, να αποτελέσει αφορμή για κάτι περισσότερο από μια συζήτηση γύρω από την ψυχική υγεία: να εξετάσουμε πώς αντιμετωπίζουμε τόσο τον εαυτό μας όσο και τους ανθρώπους κοντά μας. Μπορούμε να προσέξουμε αν κάποιος έχει αρχίσει να αποσύρεται ή επαναλαμβάνει «είμαι καλά», ενώ η εικόνα του δείχνει το αντίθετο. Αξίζει, επίσης, να παρατηρήσουμε και εμάς τους ίδιους, όταν επί μακρόν προσπαθούμε να λειτουργούμε σαν να μη συμβαίνει τίποτα.

Η φροντίδα της ψυχικής υγείας δεν ξεκινά μόνο όταν εμφανιστεί κάποιο πρόβλημα. Χτίζεται και μέσα από απλές, καθημερινές στιγμές: όταν δίνουμε στον εαυτό μας την άδεια να αναγνωρίσει τα συναισθήματά του, να μιλήσει χωρίς να φοβάται την κριτική και να ζητήσει στήριξη όταν τη χρειάζεται. Ίσως, τελικά, ένα από τα σημαντικότερα πράγματα που μπορούμε να προσφέρουμε στην ψυχική υγεία, τη δική μας αλλά και των ανθρώπων γύρω μας, να είναι κάτι απλό στην ιδέα, όχι όμως πάντα εύκολο στην πράξη: να αφήσουμε περισσότερο χώρο για να ακουστεί αυτό που πραγματικά συμβαίνει μέσα μας.

*Ο Γιώργος Ιωάννου είναι Κλινικός Αθλητικός Ψυχολόγος – Ψυχοθεραπευτής