ΛΟΡΔΟΣ ΒΥΡΩΝ: Η ΠΟΙΗΣΗ, ΤΟ ΣΤΙΛ ΚΑΙ Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΠΙΣΩ ΑΠΟ ΤΟ BYRONIC COLLAR
Ο Λόρδος Βύρων παραμένει αναγνωρίσιμος για το προφίλ, τις σκούρες μπούκλες και το λευκό πουκάμισο με ανοιχτό λαιμό, που γέννησαν το Byronic collar.
Ο Λόρδος Βύρων δεν ξεχάστηκε, παρότι ολόκληρες εποχές, μόδες και προσωπικότητες χάνονται με το πέρασμα του χρόνου. Οι τάσεις της δικής του περιόδου έσβησαν, όμως η μορφή του εξακολουθεί να είναι αναγνωρίσιμη. Το προφίλ του, οι σκούρες μπούκλες, το λευκό πουκάμισο με ανοιχτό λαιμό και ο ιδιαίτερος γιακάς συνέθεσαν μια εικόνα που σήμερα αναγνωρίζεται σχεδόν με την ίδια ευκολία όπως το όνομά του. Ο Βύρων έφυγε από τη ζωή το 1824 στο Μεσολόγγι, σε ηλικία μόλις 36 ετών. Ήταν κορυφαίος ποιητής του Ρομαντισμού, αριστοκράτης, φιλέλληνας και ταξιδιώτης, ενώ ταυτόχρονα ενσάρκωνε κάτι απολύτως οικείο στη σημερινή εποχή: ένα celebrity που επηρέαζε σε τεράστιο βαθμό τη δημόσια εικόνα της περιόδου του. Ανάμεσα στην κληρονομιά που άφησε συγκαταλέγεται και ένα πολύ συγκεκριμένο στοιχείο της μόδας, ο Byronic collar.
Η διαδρομή του Βύρωνα από το Λονδίνο στην Αθήνα
Μια απολύτως σύγχρονη αφορμή μάς οδηγεί ξανά στον Βύρωνα. Στις 9 Σεπτεμβρίου, ο Duke of Gloucester έκανε τα αποκαλυπτήρια του αποκατεστημένου Byron Memorial Statue, το οποίο τοποθετήθηκε στη νέα του θέση, κοντά στη Victoria Gate του Hyde Park. Επί δεκαετίες, το μνημείο παρέμενε απομονωμένο σε νησίδα της Park Lane και η έντονη κυκλοφορία το καθιστούσε σχεδόν απρόσιτο. Χάρη στη μετακίνησή του, ο Βύρων βρέθηκε ξανά ουσιαστικά εντός του πάρκου, αλλά και μπροστά στα μάτια του κοινού.
Μία λεπτομέρεια του μνημείου αποκτά ξεχωριστό ενδιαφέρον για τους Έλληνες. Το μπρούτζινο άγαλμα, έργο του Richard Claude Belt που ανεγέρθηκε το 1880, στηρίζεται σε βάθρο κατασκευασμένο από ελληνικό μάρμαρο. Σε αυτό ενσωματώθηκε επίσης το Rosso antico, το διάσημο κόκκινο μάρμαρο που προέρχεται από τη Μάνη. Η εξόρυξή του στην περιοχή του Ταινάρου είχε αρχίσει ήδη κατά την αρχαιότητα, ενώ τον 19ο αιώνα γνώρισε μια νέα φάση εκμετάλλευσης. Η ελληνική κυβέρνηση δώρισε το μάρμαρο ως έκφραση ευγνωμοσύνης για τη συνδρομή του Βύρωνα στον Αγώνα της Ανεξαρτησίας. Με αυτόν τον τρόπο, η Ελλάδα αποτελεί κυριολεκτικά τη βάση του βρετανικού μνημείου του.
Ένα αντίστοιχο και εξίσου ενδιαφέρον μνημείο υπάρχει στην Αθήνα. Από το 1896, στη συμβολή των λεωφόρων Βασιλίσσης Αμαλίας και Βασιλίσσης Όλγας βρίσκεται η γλυπτική σύνθεση «Η Ελλάς τον Βύρωνα». Σε αυτήν, η Ελλάδα αποδίδεται ως γυναικεία μορφή που αγκαλιάζει τον νεαρό ποιητή και, εκφράζοντας ευγνωμοσύνη για την προσφορά του, τον στεφανώνει με ένα κλαδί φοίνικα. Το Λονδίνο έχει το ελληνικό μάρμαρο, ενώ στην Αθήνα η προσωποποιημένη Ελλάδα τού προσφέρει το στεφάνι: δύο διαφορετικά μνημεία που, στην ουσία, αφηγούνται την ίδια σχέση. Ωστόσο, δεν ήταν μόνο η ιστορία του εκείνη που άντεξε στον χρόνο. Διατηρήθηκε εξίσου ζωντανή και η εικόνα του, και σε αυτό ακριβώς το σημείο συνδέεται ο Byron με ό,τι σήμερα αποκαλούμε celebrity culture.
Ο Byron ως celebrity πολύ πριν εμφανιστεί το Instagram
Θα ήταν δύσκολο να φανταστούμε τον Byron στη σημερινή εποχή χωρίς να αποτελεί ένα τεράστιο celebrity. Ο λόγος δεν είναι μόνο η μεγάλη φήμη του, αλλά και το γεγονός ότι συγκέντρωνε σχεδόν όλα τα στοιχεία πάνω στα οποία χτίζεται η σύγχρονη διασημότητα: ομορφιά, ταλέντο, αριστοκρατικές ρίζες, ξεχωριστό στιλ, ταξίδια, πολιτικές απόψεις, σκάνδαλα και μια ερωτική ζωή που απασχολούσε την κοινωνία. Με άλλα λόγια, το κοινό συζητούσε τη δημόσια παρουσία του σχεδόν όσο και τη δημιουργία του. Η κυκλοφορία των πρώτων cantos του Childe Harold’s Pilgrimage, το 1812, εκτόξευσε τη δημοτικότητά του. Στα 24 του χρόνια είχε ήδη εξελιχθεί σε μία από τις πλέον αναγνωρίσιμες φυσιογνωμίες της Ευρώπης. Ο εντυπωσιακός ρυθμός με τον οποίο η προσωπικότητά του βγήκε έξω από τα σύνορα της λογοτεχνίας θυμίζει έντονα τη σύγχρονη εποχή.
Με το πέρασμα του χρόνου, ορισμένοι άνθρωποι δεν περιορίζονται πλέον στα δεδομένα της βιογραφίας τους, αλλά αποκτούν τη διάσταση μιας εικόνας. Η Marilyn Monroe, ο John F. Kennedy και ο Che Guevara αποτελούν εντελώς διαφορετικές περιπτώσεις προσώπων στα οποία η πολιτική, η ομορφιά, ο μύθος, η ιδιωτική ζωή και η δημόσια παρουσία ενώθηκαν έτσι ώστε να παραμένουν αναγνωρίσιμα πολύ μετά την εποχή τους. Ο Βύρων βρίσκεται με παράξενα φυσικό τρόπο ανάμεσά τους, αλλά με μία καθοριστική διαφορά: είχε ήδη μετατραπεί σε εικόνα προτού εφευρεθεί καν η φωτογραφία. Στη δική του εποχή, τη λειτουργία που επιτελούν σήμερα τα posts και οι φωτογραφίες είχαν αναλάβει τα χαρακτικά και τα πορτρέτα, μέσα από τα οποία αναπαραγόταν η φυσιογνωμία του.
Ο Λόρδος Βύρων κατανοούσε την ισχύ της εικόνας
Τα πορτρέτα του Βύρωνα δεν περιορίστηκαν στην αποτύπωση των χαρακτηριστικών του. Έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση της εικόνας που έχει διατηρηθεί στη συλλογική μνήμη έως σήμερα. Το 1813, ο Thomas Phillips τον απεικόνισε φορώντας την εντυπωσιακή αρβανίτικη φορεσιά που είχε αποκτήσει κατά τη διάρκεια των ταξιδιών του στην περιοχή της Ηπείρου. Η συγκεκριμένη προσωπογραφία έγινε μία από τις πιο διάσημες απεικονίσεις του, ενώ το αυθεντικό έργο φιλοξενείται σήμερα στη Βρετανική Πρεσβεία της Αθήνας.
Ο Βύρων παρουσιάζεται αρκετά διαφορετικός σε άλλα πορτρέτα. Στον πίνακα του Richard Westall, επίσης του 1813, έχει καθίσει με το κεφάλι στηριγμένο στο χέρι, φορώντας μαύρο μανδύα, crimson coat και λευκό πουκάμισο με ανοιχτό λαιμό. Ακόμη και οι άνθρωποι της εποχής του δεν συμφωνούσαν για το πόσο πιστές ήταν αυτές οι απεικονίσεις. Ο στενός φίλος του, John Cam Hobhouse, διατύπωνε αντιρρήσεις ακόμη και για τον τρόπο με τον οποίο είχε αποδοθεί η μύτη του, ενώ ο ίδιος ο Βύρων έπαιρνε μέρος στις συζητήσεις για τα πορτρέτα του.
Θα ήταν αναχρονιστικό να περιγράψουμε όσα συνέβαιναν το 1813 με τον σημερινό όρο του personal branding. Το ουσιαστικό είναι πως η εικόνα που επικράτησε ξεπέρασε τελικά τα ίδια τα πορτρέτα και απέκτησε αυτόνομη ζωή. Οι μπούκλες, το προφίλ, το λευκό πουκάμισο που άφηνε ακάλυπτο τον λαιμό και ο χαλαρός γιακάς εξελίχθηκαν σε χαρακτηριστικά της Byronic εικόνας. Ανάμεσά τους, ο Byronic collar δείχνει πιο καθαρά από οτιδήποτε άλλο πώς η εικόνα ενός ποιητή συνδέθηκε με την ιστορία της μόδας.
Η ιστορία του Byronic collar
Στη Regency fashion για άνδρες, η περιοχή του λαιμού ακολουθούσε αυστηρούς κανόνες. Οι ψηλοί γιακάδες και τα περίτεχνα δεμένα neckcloths, δηλαδή τα μακριά υφάσματα που τυλίγονταν και στερεώνονταν γύρω από τον λαιμό, ήταν αναπόσπαστο κομμάτι της εμφάνισης. Η εικόνα που ταυτίστηκε με τον Βύρωνα κινείται προς την αντίθετη κατεύθυνση. Το λευκό πουκάμισο μένει ανοιχτό στον λαιμό, ο γιακάς γίνεται πιο μαλακός και ανοίγει προς τα έξω, ενώ και τα μαλλιά δείχνουν λιγότερο πειθαρχημένα. Το τελικό αποτέλεσμα αποπνέει μια φυσική ανεμελιά, η οποία όμως δεν προκύπτει εντελώς τυχαία.
Ο Byronic collar δεν πρέπει να θεωρείται ένα αυστηρά καθορισμένο πατρόν, το οποίο επινόησε ο Βύρων και φορούσε καθημερινά με τον ίδιο ακριβώς τρόπο. Τα αυθεντικά πορτρέτα του δείχνουν ποικιλία τόσο στα ρούχα όσο και στις μορφές του λαιμού και του πουκαμίσου. Το καθοριστικό στοιχείο είναι πως ο ανοιχτός και χαλαρός γιακάς δέθηκε τόσο στενά με τη δημόσια εικόνα του, ώστε τελικά πήρε το όνομά του. Εκεί ακριβώς βρίσκεται και η πιο ενδιαφέρουσα πλευρά της ιστορίας του στη μόδα. Σήμερα δεν χρειάζεται να φορέσει κάποιος ένα πιστό ιστορικό αντίγραφο για να υιοθετήσει την ιδέα. Ένα λευκό πουκάμισο που δεν κλείνει ως πάνω, ο ακάλυπτος λαιμός, ο μαλακός γιακάς και η ελεγχόμενη ατημέλητη διάθεση συνεχίζουν να υπάρχουν στην ανδρική μόδα χωρίς να θυμίζουν costume. Ο Byronic collar παραμένει ενδιαφέρων επειδή η επιρροή του μπορεί να λειτουργεί ακόμη κι όταν κανείς δεν σκέφτεται συνειδητά την ιστορική του προέλευση.
Το στιλ δεν περιορίζεται στα ρούχα
Αυτό εξηγεί γιατί ο Βύρων εξακολουθεί να αποτελεί ενδιαφέρον fashion reference. Δεν είναι ανάγκη να φορέσουμε πουκάμισα της Regency ή να αναπαραστήσουμε μια εμφάνιση του 1813. Η ουσία της επιρροής βρίσκεται στον τρόπο που φοριέται ένα ρούχο και όχι μόνο στο ίδιο το ρούχο. Ένα πουκάμισο μπορεί να παραμείνει ελαφρώς ανοιχτό, χωρίς να κλείνει μέχρι πάνω επειδή «έτσι πρέπει», ενώ και τα μαλλιά δεν χρειάζεται να είναι απόλυτα τακτοποιημένα. Αυτή η μικρή απόκλιση από την τελειότητα είναι συχνά που δίνει σε μια εμφάνιση προσωπικό χαρακτήρα. Σε ένα πορτρέτο ο Byron μπορούσε να φορά ένα θεατρικό, ιδιαίτερα πλούσιο αρβανίτικο σύνολο και σε ένα άλλο λευκό πουκάμισο, coat και μαύρο μανδύα, διατηρώντας και στις δύο περιπτώσεις την ταυτότητα εκείνου που τα επέλεξε. Ίσως αυτό να είναι το πιο απαιτητικό μάθημα του στιλ. Τα ρούχα είναι δυνατό να μεταμορφώνονται πλήρως, όμως η εικόνα παραμένει αναγνωρίσιμη όταν η προσωπικότητα υπερισχύει της ενδυμασίας. Για τον Βύρωνα, μια λεπτομέρεια που θα μπορούσε να είχε ξεχαστεί μαζί με τη μόδα της Regency έγινε τόσο χαρακτηριστική του, ώστε απέκτησε ξεχωριστή ονομασία.
Ένας celebrity στην εποχή πριν από τα social media
Μια σημερινή αναζήτηση για τον Βύρωνα στα social media μπορεί να εκπλήξει. Εκτός από πανεπιστήμια, μουσεία και φιλολογικές αναφορές, εμφανίζει λογαριασμούς που είναι αφιερωμένοι σε εκείνον, πορτρέτα, edits, αποσπάσματα και αναρτήσεις για τα μαλλιά, τα ρούχα και τις ερωτικές σχέσεις του, αλλά και συζητήσεις σχετικά με τη μύτη ή τις διατροφικές του συνήθειες. Έτσι, γύρω από έναν άνθρωπο που έζησε στις αρχές του 19ου αιώνα έχει διαμορφωθεί ένα σύγχρονο fandom.
Η celebrity culture, τελικά, μπορεί να μην αποτελεί τόσο πρόσφατο φαινόμενο όσο συχνά θεωρούμε. Ο Byron διέθετε το έργο του, αλλά και το πρόσωπο, το look, τα σκάνδαλα, τον μύθο, τους θαυμαστές και τους επικριτές. Η προσωπική του ζωή μετατρεπόταν σε ζήτημα δημόσιου ενδιαφέροντος, ενώ η δημόσια εικόνα του κυκλοφορούσε μέσα από πίνακες και χαρακτικά, όχι από φωτογραφίες και posts.
Ωστόσο, η παρακαταθήκη του ξεπερνά κατά πολύ την εξωτερική του εικόνα. Άφησε την Αγγλία, στάθηκε στο πλευρό της ελληνικής υπόθεσης και, έχοντας ταχθεί με τον ελληνικό Αγώνα για την Ανεξαρτησία, πέθανε στο Μεσολόγγι το 1824. Πλέον, το Λονδίνο αναστήλωσε το άγαλμά του και το τοποθέτησε ξανά στο Hyde Park, ενώ η Ελλάδα, στην Αθήνα, συνεχίζει συμβολικά να τον στεφανώνει. Τα πορτρέτα του βρίσκονται σε μουσεία και συλλογές, η ποίησή του εξακολουθεί να διαβάζεται και η φυσιογνωμία του παραμένει μέρος της ευρωπαϊκής πολιτιστικής μνήμης.
Στη μεγάλη αυτή κληρονομιά εντάσσεται και μια πολύ πιο μικρή, μα ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα για τον χώρο της μόδας: ο Byronic collar. Αυτός ο γιακάς δεν αποτελεί απλώς μια λεπτομέρεια σε ένα πορτρέτο. Συνιστά την απόδειξη ότι μερικές φορές το στιλ ενός ανθρώπου μπορεί να αφήσει το δικό του ίχνος στην ιστορία.
