Το άρθρο περιγράφει την επίσκεψη στα ελληνόφωνα χωριά της Απουλίας στο Salento της Νότιας Ιταλίας, όπου μιλιούνται οι διάλεκτοι griko ή grecanica. Αυτές οι διάλεκτοι, με ελληνικές ρίζες αναμεμιγμένες με τοπικές ιταλικές, αποτελούν πολιτιστική κληρονομιά που χάνεται, καθώς μιλιούνται πλέον από λίγους ηλικιωμένους.
Παρά την ιταλική εθνική συνείδηση των κατοίκων, υπάρχει περηφάνια για το γλωσσικό ιδίωμα και την πολιτιστική σύνδεση με την Ελλάδα. Ο αρθρογράφος αναφέρει την έλλειψη υποστήριξης από το ελληνικό κράτος για τη διάσωση αυτής της παράδοσης και περιγράφει τη ζωντανή πολιτιστική δραστηριότητα στην περιοχή, με τραγούδια και εκδηλώσεις που κρατούν ζωντανή αυτή την πολιτιστική κληρονομιά.
Διαβάστε παρακάτω
Λέξεις: Χρήστος Ράμμος
Βρέθηκα πριν λίγες μέρες και περιηγήθηκα με μια πολύ καλή παρέα κάποια από τα “ελληνόφωνα” χωριά της Απουλίας στο Salento.
Πρώτα κάποιες διευκρινίσεις. Ελληνόφωνα χωριά υπάρχουν σε δύο Ιταλικές επαρχίες του Νότου. Στην Απουλία (Salento) νότια του Lecce και στο Νότο της Καλαβρίας στην Bovesia (περιοχή του Aspromonte- εκεί που η Καλαβρία συναντάει την Σικελία). Οι διάλεκτοι με ελληνικές ρίζες που μιλιούνται στις δύο αυτές περιοχές διαφέρουν μεταξύ τους. Είναι διάλεκτοι, όχι ακριβώς ελληνικές αλλά με πολύ μεγάλο ποσοστό από ελληνικές ρίζες, συχνά πολύ αρχαϊκές, αναμεμιγμένες με τοπικές ιταλικές διαλέκτους.
Εδώ να πω ακόμη ότι, τα ιταλικά, που ξέρουμε, είναι η επίσημη γλώσσα της χώρας, δημιούργημα του 19ου αιώνα. Όμως, οι περισσότεροι Ιταλοί μιλάν τοπικές διαλέκτους, που δεν είναι κατανοητές από κάποιον που ξέρει απλώς Ιταλικά. Φυσικά όλοι μιλάνε και τα επίσημα ιταλικά.
Αυτές οι διάλεκτοι με τις ελληνικές ρίζες ονομάζονται griko ή grecanica. Είναι ένα ιστορικό αίνιγμα από που προέρχονται αυτοί οι πληθυσμοί [που μειώνονται συνεχώς πρέπει να τονίσουμε] που επί μια χιλιετία [κατ’ άλλους επί δύο χιλιετίες] κατάφεραν να διατηρήσουν την έντονη γλωσική ιδιομορφία τους μέσα σε μια θάλασσα από ιταλικές διαλέκτους.
<glomex-integration integration-id="40599w17mggcy6o3" playlist-id="auto“>
Οι ιστορικοί και γλωσσολόγοι δεν συμφωνούν μεταξύ τους. Κατ’ άλλους οι γκρεκάνοι (ας τους ονομάσω έτσι συμβατικά) κατάγονται από τους Έλληνες των αποικιών της Μεγάλης Ελλάδας κατά την κλασσική αρχαιότητα. Κατ’ άλλους από Έλληνες της Ηπείρου, που εγκαταστάθηκαν στην Κάτω Ιταλία την βυζαντινή περίοδο [10ς και11ος αιώνας].
Το ότι επέζησε αυτή η αναμεμιγμένη με λατινικά στοιχεία ελληνική διάλεκτος οφείλεται στο γεγονός ότι οι ομιλούντες αυτήν κατοικούσαν σε απομονωμένες, γεωγραφικά μη εύκολα προσβάσιμες περιοχές. Πρέπει ακόμη να τονιστεί ότι δεν πρόκειται για εθνική μειονότητα, αλλά για πολιτιστική.
Οι άνθρωποι αυτοί έχουν ιταλική εθνική συνείδηση και όχι ελληνική και είναι καθολικοί. Είναι πολύ περήφανοι για το γλωσσικό τους ιδίωμα, για τα τραγούδια τους, για τα παραμύθια τους, για τα μοιρολόγια τους και αισθάνονται εξ ίσου περήφανοι που συγγενεύουν πολιτιστικά με τους Ιταλούς συντοπίτες τους αλλά και με τους Νεοέλληνες (οι οποίοι άργησαν να τους ανακαλύψουν). Δυστυχώς το γκρεκάνικο ιδίωμα έχει σήμερα πια γίνει σχεδόν μουσειακό είδος και μιλιέται μόνο από λίγους γέροντες. Στην Καλαβρία συναντιούνται τα γκρεκάνικα σε κάπως μεγαλύτερη έκταση απ’ ό,τι στην Απουλία.
Ωστόσο στην Απουλία υπάρχει μεγαλύτερη πολιτιστική δραστηριότητα και ζωντάνια των χωριών απ’ ότι στην Καλαβρία. Κυρίως διασώζονται κάποια τραγούδια που τραγουδιούνται σε πανηγύρια, σε γιορτές του χορού που κυριαρχεί σε όλη την Κάτω (άλλως τη Νότια) Ιταλία, την περίφημη ταραντέλλα, και σε συγκεντρώσεις σωματείων, που έχουν φτιάξει όσοι λίγοι κάτοικοι ενδιαφέρονται να κρατήσουν ζωντανή αυτή την φθίνουσα παράδοση.
Τα πιο γνωστά από τα τραγούδια αυτά, που στην Ελλάδα τραγουδούν οι Encardia, είναι απουλιανής καταγωγής και είναι ενδεικτικά τα δημώδη Aremu rindineddha (άραγε χελιδόνι μου), το Καlinifta και από τα έντεχνα το andra mou paei (του Franco Corlione), του οποίου έχουμε την συγκλονιστική ερμηνεία της Μαρίας Φαραντούρη στον δίσκο ‘’Τραγούδια διαμαρτυρίας”.
Τα πιο γνωστά χωριά στην Απουλία όπου μιλιούνται (καλύτερα θα ήταν να λέγαμε μιλιόντουσαν) τα γκρεκάνικα είναι η Sternatia (από την στέρνα) η Calimera (από το Καλή Μεριά – καλό μέρος, καλός τόπος- και όχι από την καλημέρα όπως πιστεύεται) το Corigliano d’ Otranto και άλλα, όλα νότια από το Lecce. Aυτά τα τρία χωριά τα επισκεφτήκαμε. Εκεί μας υποδέχτηκε με μεγάλη εγκαρδιότητα ο δάσκαλος που διδάσκει την γλώσσα στα σχολεία της περιοχής και έχει παντρευτεί Ελληνίδα. Είναι ο Giorgio Filieri. Πρέπει εδώ να πούμε ότι σε αντίθεση με την Ελλάδα, που ποτέ δεν “περιποιήθηκε” τις μειονοτικές γλώσσες και πολιτιστικές παραδόσεις [αντίθετα τις πολέμησε με λύσσα] , θεωρώντας τις απειλή για την εθνική ενότητα και συνοχή [ακολουθώντας κατά τούτο τις χειρότερες παραδόσεις της Βαλκανικής και της σύγχρονης Τουρκίας], στην Ιταλία αναγνωρίζονται δώδεκα μειονοτικές γλώσσες, που διδάσκονται υποχρεωτικά στα σχολεία των αντιστοίχων περιοχών και προστατεύονται.
Μεταξύ αυτών είναι και τα γκρεκάνικα.
Εδώ να προσθέσω ότι ο δάσκαλος αυτός μας είπε ότι το ελληνικό κράτος, παρά το γεγονός ότι το θέμα έχει τεθεί στους αρμόδιους του, αδιαφορεί πλήρως για την τύχη των γκρεκάνικων [παρά τις διάφορες βαρύγδουπες και κενές φλυαρίες περί ελληνικής εθνικής και πολιτιστικής περηφάνιας] και δεν στέλνει δασκάλους από την Ελλάδα να διδάξουν τουλάχιστον τα νέα ελληνικά. Αυτό θα βοηθούσε να μην σβήσει τελείως η ελληνοφωνία στα χωριά αυτά. Ο Giorgio Filieri μας ξενάγησε στα πιο πάνω χωριά, μας πήγε σε ένα παλιό μη λειτουργούν πλέον ελαιοτριβείο (Frantoio όπως λέγεται στα ιταλικά), όπου ακούσαμε με σχεδόν θρησκευτική κατάνυξη την αναμετάδοση του περίφημου τραγουδιού του πόνου της ξενητειάς, του andra mou paei, με την θεϊκή φωνή της Φαραντούρη.
Μετά μας πήγε στην έδρα του τοπικού γκρεκάνικου συλλόγου στην Sternatia. O σύλλογος ονομάζεται Chora (Χώρα). Εκεί μας έδειξε τις τοπικές συλλογές και μας έπαιξε με κιθάρα διάφορα τοπικά γκρεκάνικα τραγούδια. Η πιο συγκινητική στιγμή της επίσκεψης ήταν όταν ο ογδοντάχρονος Gaetano Mastroilia μας απήγγειλε ποίηση και αφηγήματα. Όλοι μας καταλάβαμε ότι όταν ο Gaetano κάποια στιγμή δεν θα υπάρχει, όλος αυτός ο πλούτος θα χαθεί.
Το βράδυ ο Giorgio Filieri έπαιξε για μας με το μουσικό συγκρότημα που έχει φτιάξει (τα Αστέρια) τραγούδια της περιοχής γκρεκάνικα και ιταλικά (πιο σωστά σε διάλεκτο της Απουλίας) σε ένα αγρόκτημα, που έχει και παραδοσιακό (χωρίς ίχνος νεωτερικών προσθηκών) εστιατόριο και το οποίο ονομάζεται Masseria San’ Angelo και ιδιοκτήτης του οποίου είναι ένας άλλος γκρεκάνος που έχει ζήσει στην Ελλάδα ο Rocco. Περιττό να πω πόση συγκίνηση και ενθουσιασμό προκάλεσε στην παρέα μας αυτή η μουσική βραδιά και η συνεύρεση αυτή. Δημιουργήθηκε κλίμα αδελφοσύνης και σηκωθήκαμε σιγά ένας ένας, ακόμη και οι πιο διστακτικοί (όπως εγώ) και αρχίσαμε να χορεύουμε αυτοσχέδια ταραντέλλες. Εγώ βέβαια υπήρξα ο χειρότερος χορευτής απ’ όλους.
Gallipoli (παραφθορά του Καλή Πόλη)
Είναι μια πανέμορφη παραθαλάσσια πόλη στο Salento που βρέχεται από το Ιόνιο Πέλαγος και θυμίζει ελληνικό νησί.
Ιδρύθηκε κατά τον μύθο από τον Ιδομενέα εκ Κρήτης. Έχει ένα υπέροχο καθεδρικό ναό αφιερωμένο στην Santa Agata (Αγία Αγάθη).
Lecce
Το Lecce η πρωτεύουσα του Salento (στην Απουλία) είναι μια πατρικιακή πόλη, όπου κυριαρχεί το μπαρόκ.
Χαρακτηρίζεται με μια δόση υπερβολής, όπως συνηθίζεται στις τοπικιστικές εξάρσεις, η Φλωρεντία του Ιταλικού Νότου.
Οι κάτοικοι του Lecce λένε μάλιστα ότι η Φλωρεντία είναι το Lecce του Βορρά.
*Ο Χρήστος Ράμμος είναι δικαστής
Συνοπτικά
- Η επίσκεψη στα ελληνόφωνα χωριά της Απουλίας ανέδειξε τις διάλεκτοι griko ή grecanica, πολιτιστική κληρονομιά που απειλείται με εξαφάνιση.
- Παρά την ιταλική εθνική συνείδηση των κατοίκων, υπάρχει περηφάνια για τη γλωσσική και πολιτιστική σύνδεση με την Ελλάδα.
- Η έλλειψη υποστήριξης από το ελληνικό κράτος επισημαίνεται ως πρόβλημα για τη διάσωση της παράδοσης.
- Η ζωντανή πολιτιστική δραστηριότητα στην περιοχή περιλαμβάνει τραγούδια και εκδηλώσεις που διατηρούν την κληρονομιά ζωντανή.