Το άρθρο της Νικολίνας Ε. Στρατηγάκη αναδεικνύει την επικίνδυνη πλευρά της αντοχής ως κοινωνική αρετή, τονίζοντας ότι η υπερβολική αντοχή μπορεί να οδηγήσει σε συναισθηματική και ψυχική εξάντληση.
Εξετάζει πώς πολλοί άνθρωποι, επηρεασμένοι από κοινωνικά πρότυπα και προσδοκίες, υπομένουν καθημερινά πίεση χωρίς να αναγνωρίζουν τη ζημιά που προκαλούν στον εαυτό τους. Παρουσιάζει παραδείγματα ανθρώπων που φτάνουν σε κρίση, και υπογραμμίζει τη σημασία της αυτοφροντίδας και της αλλαγής των αφηγήσεων γύρω από την αντοχή.
Τέλος, επισημαίνει ότι η ψυχική υγεία είναι επένδυση και όχι πολυτέλεια, προτρέποντας τους αναγνώστες να αναγνωρίσουν και να αποδεσμευτούν από το “ψυχικό ενοίκιο” που πληρώνουν για να ζουν σε περιβάλλοντα που τους πνίγουν.
Διαβάστε παρακάτω
Αν αντέχεις, λένε, είσαι δυνατός. Αν σιωπάς, είσαι ώριμος. Αν δεν παραπονιέσαι, είσαι αξιοπρεπής. Αλλά τι συμβαίνει όταν αυτή η “αρετή” της αντοχής σε αφήνει εξαντλημένο, απομακρυσμένο από τον εαυτό σου, να ζεις μια ζωή που δεν αντέχεται;
Πίσω από τα χαμόγελα, τις επαγγελματικές επιτυχίες, τις υποχρεώσεις που τρέχουν, υπάρχουν άνθρωποι που πληρώνουν ψυχικό ενοίκιο κάθε μέρα για να παραμείνουν σε ένα πλαίσιο που τους πνίγει.
Ως ψυχολόγος, έχω δει δεκάδες τέτοιες περιπτώσεις στο γραφείο μου. Οι περισσότεροι φτάνουν αργά. Πολύ αργά. Όταν πια το σώμα τους έχει σηκώσει λευκή σημαία – με κρίσεις πανικού, ανεξήγητα σωματικά συμπτώματα, μελαγχολία που δεν φεύγει. Κι αυτό, δυστυχώς, δεν είναι εξαίρεση, είναι ο κανόνας. Όταν το σώμα μιλά, είναι ήδη αργά για να προσποιηθούμε ότι “αντέχουμε”.
Και αυτά δεν συμβαίνουν μόνο σε κάποιους λίγους «ευαίσθητους», και το δείχνουν και τα στοιχεία: έρευνα που πραγματοποιήθηκε το 2023 από την EY Ελλάδος, την Hellas EAP και το ΕΚΠΑ έδειξε ότι το 75% των εργαζομένων στη χώρα αισθάνονται νευρικότητα ή εσωτερική ταραχή, το 44% βρίσκονται σε υπερένταση και το 10% βιώνουν κρίσεις πανικού. Και μιλάμε για ενεργούς, λειτουργικούς εργαζομένους — όχι για άτομα που έχουν «καταρρεύσει». Αυτοί είναι οι άνθρωποι που συνεχίζουν να αντέχουν, να παραδίδουν έργο, να χαμογελούν στις κάμερες του Zoom και να αγωνιούν σιωπηλά πίσω από την οθόνη.
Το σύνδρομο του βραστού βατράχου
Υπάρχει μια παραβολή που περιγράφει άψογα αυτό που ζουν πολλοί άνθρωποι σήμερα: Αν βάλεις. λένε, έναν βάτραχο σε καυτό νερό, θα πηδήξει έξω αμέσως. Αν τον βάλεις όμως σε χλιαρό νερό και αυξάνεις σταδιακά τη θερμοκρασία, δεν θα αντιληφθεί τον κίνδυνο και θα μείνει μέσα μέχρι να βράσει.
Κάπως έτσι ζουν πολλοί από εμάς. Ξεκινάμε με λίγη πίεση στη δουλειά, λίγο στρες στο σπίτι, ένα παραπάνω “ναι” σε κάτι που δεν θέλαμε να κάνουμε. Και πριν το καταλάβουμε, ζούμε μια καθημερινότητα που δεν έχει πια χώρο για εμάς. Για τα θέλω μας. Για τις ανάγκες μας.
Στην κλινική μου εμπειρία, αυτό που με προβληματίζει δεν είναι οι άνθρωποι που περνούν δύσκολες φάσεις — πένθος, ασθένεια, κρίσεις. Είναι εκείνοι που έχουν συνηθίσει τόσο πολύ να “αντέχουν”, ώστε δεν βλέπουν καν ότι υποφέρουν.
Θυμάμαι έναν θεραπευόμενό μου, πατέρας και επιτυχημένος επαγγελματίας. Ξύπναγε, πήγαινε για δουλειά σε ένα πολύ τοξικό εργασιακό περιβάλλον, γύριζε σπίτι, συγκρουόταν με τη σύντροφό του, έτρεχε με το παιδί του σε δραστηριότητες και υποχρεώσεις, και το βράδυ κοιμόταν με σφιγμένα δόντια. Επαναλάμβανε τη ζωή του σαν τιμωρία. Μέχρι που δεν μπορούσε πια να σηκωθεί απ’ το κρεβάτι.
Είχε κάνει όλες τις ιατρικές εξετάσεις. Τίποτα. Ώσπου κάποιος γιατρός τού είπε: “Μήπως να δεις έναν ειδικό ψυχικής υγείας;” Και τότε άρχισε το ταξίδι της αποκάλυψης. Η αποκάλυψη δεν ήταν μόνο το άγχος ή το “burnout” (επαγγελματική εξουθένωση). Ήταν ότι είχε χτίσει τη ζωή του πάνω σε μια σειρά από αφηγήματα που δεν του ταίριαζαν: “αντέχεις εσύ, είσαι δυνατός “, “οι άντρες δεν κλαίνε”, “δεν αφήνεις μια σίγουρη δουλειά”, “μη διαλύσεις τον γάμο σου – σκέψου το παιδί”, ” υπάρχουν και χειρότερα “.
Με πολλή προσπάθεια, κατάφερε να κάνει αλλαγές: να χωρίσει με σεβασμό, να οργανώσουν συνεπιμέλεια, να αλλάξει εντελώς επαγγελματική κατεύθυνση, να αποκτήσει χόμπι, και σήμερα, μετά από δύσκολες αλλά γενναίες αποφάσεις, ζει μια ζωή με ισορροπία και νόημα. Δεν ήταν ούτε γρήγορο, ούτε εύκολο όμως.
Οι ρόλοι της αυτοθυσίας
Αυτή η υπερ-αντοχή δεν είναι θέμα ατομικού χαρακτήρα. Είναι κοινωνικά κατασκευασμένη. Το βλέπω ξανά και ξανά σε τρεις βασικές ομάδες:
- Η Μητέρα-Ηρωίδα: Μητέρες που θεωρούν ότι η μητρότητα απαιτεί πλήρη αυτοθυσία.
- Ο Άντρας-Πάγος: Άντρες επαγγελματίες που πιστεύουν ότι η αντρική τους ταυτότητα χτίζεται πάνω στη σιωπηλή αντοχή.
- Ο Νέος Ενήλικας: Ενήλικες 20-30 ετών που έχουν μάθει ότι “το να είσαι σωστός ενήλικας” σημαίνει να δουλεύεις, να υπομένεις και να μην διαμαρτύρεσαι.
Η φράση που ακούω πιο συχνά από τα χείλη τους; “Αν δεν τα κάνω εγώ, ποιος θα τα κάνει;” ή “Αντέχω εγώ”. Και κάπως έτσι, καταλήγουν να υπομένουν περισσότερο απ’ όσο αντέχεται.
Σύμφωνα με την American Psychological Association (2019) μάλιστα, οι άντρες που θεωρούν την αντοχή “υποχρέωση” έχουν 40% υψηλότερο κίνδυνο κατάθλιψης—αλλά μόνο o 1 στους 3 θα ζητήσει βοήθεια πριν φτάσει σε κρίση. Και η έρευνα των Besser & Priel (2010) δείχνει ότι άτομα με αυξημένη συναισθηματική αυτοκαταπίεση παρουσιάζουν σημαντικά υψηλότερα επίπεδα καταθλιπτικής συμπτωματολογίας. Το να πνίγεις τα συναισθήματά σου μπορεί να μοιάζει με δύναμη, αλλά ψυχικά λειτουργεί σαν δηλητήριο που συσσωρεύεται αργά και σταθερά.
Η αντοχή ως κοινωνικό παράσημο
Δεν είναι τυχαίο. Η ελληνική κοινωνία έχει μάθει να τιμά την αντοχή σαν αρετή. Μεγαλώσαμε με ιστορίες για ανθρώπους που “δεν παραπονέθηκαν ποτέ, όσο κι αν υπέφεραν”. Οι γυναίκες φέρουν τον ρόλο της μητέρας-μάρτυρα. Οι άντρες, του provider που δεν έχει δικαίωμα να κουραστεί.
Η Sarah Ahmed (2014), μιλώντας για την “affective economy“, εξηγεί πώς επενδύουμε συναισθηματικά σε σχήματα ζωής που δεν μας ταιριάζουν, απλώς επειδή θεωρούνται τα “σωστά”. Όταν η κοινωνία επιβραβεύει την αντοχή και όχι την αυτογνωσία, το άτομο μαθαίνει να τιμά το να “κρατιέται”, αντί να τολμά να αλλάξει.
Και όμως, η αντοχή που δεν συνοδεύεται από αυτοφροντίδα, επεξεργασία και προσωπικά όρια, είναι απλώς ένας αργός ψυχικός θάνατος.
Η απελευθέρωση από το βάρος
Η αλλαγή δεν είναι εύκολη. Αλλά είναι δυνατή. Όσοι ξεκινούν θεραπεία και επιτρέπουν στον εαυτό τους να μην αντέχει πια, νιώθουν σιγά σιγά πιο ανάλαφροι. Σαν να αφήνουν κάτω έναν σακί που κουβαλούσαν χωρίς να το ξέρουν. Μαθαίνουν να ακούν τον εαυτό τους. Να ξεχωρίζουν τι είναι ανάγκη δική τους και τι είναι κοινωνική επιταγή.
Πολλοί από αυτούς πενθούν για τα χρόνια που “έχασαν”. Άλλοι γεμίζουν με χαρά, γιατί ανακαλύπτουν έναν καινούριο τρόπο να ζουν. Οι πιο δυνατές φράσεις που έχω ακούσει σε τέτοιες στιγμές είναι: “Νόμιζα ότι δεν είχα άλλη επιλογή, αλλά είχα.”, “Αν ήξερα νωρίτερα ότι μπορώ να πω ‘όχι’, θα είχα ζήσει αλλιώς.”
Και οι έρευνες (university of Sydney, 2024; Gollwitzer, P. M., & Sheeran, P., 2022) το επιβεβαιώνουν: μικρές, καθημερινές αλλαγές μπορούν να έχουν σημαντικό και διαρκή θετικό αντίκτυπο στην ψυχική μας υγεία. Ενσωματώνοντας αυτές τις πρακτικές στην καθημερινότητά μας, μπορούμε να ενισχύσουμε την ευεξία μας και να μειώσουμε το άγχος και την ψυχολογική δυσφορία.
Δεν χρειάζεται να αντέχεις. Χρειάζεται να ζεις.
Η μόνιμη αντοχή χωρίς αυτο-φροντίδα είναι βιολογικά και ψυχολογικά καταστροφική. Μπορεί να είναι αναγκαία σε στιγμές κρίσης. Αλλά όταν γίνεται καθημερινή πρακτική, μας απομακρύνει από τον εαυτό μας. Η κοινωνία μπορεί να το θεωρεί «αρετή», αλλά η επιστήμη λέει ότι είναι ένας βραχυπρόθεσμος μηχανισμός επιβίωσης—όχι ζωής.
>Αν αναγνώρισες κάτι από εσένα εδώ μέσα, ίσως είναι η στιγμή να πάψεις να πληρώνεις ψυχικό ενοίκιο σε μια ζωή που δεν σε χωράει. Η ψυχική μας υγεία δεν είναι πολυτέλεια – δεν είναι κάτι που φροντίζουμε όταν βρούμε χρόνο. Είναι επανάσταση ενάντια σε μια κουλτούρα που μας έμαθε να επιβιώνουμε και όχι να ζούμε. Είναι επένδυση στον εαυτό σου.
*Η Νικολίνα Ε. Στρατηγάκη είναι Ψυχολόγος – Ψυχοθεραπεύτρια, Κλινική Διευθύντρια του Psy–Nest | psy–nest.com