Σε μια εποχή όπου πόλεμοι, κλιματική αλλαγή και περιβαλλοντική ρύπανση διαμορφώνουν ένα αβέβαιο τοπίο, η κατανόηση του κόσμου μας απαιτεί νέους τρόπους σκέψης.
Για να τις αντιμετωπίσουμε, πρέπει μάθουμε να κατανοούμε τις βαθύτερες αλληλεπιδράσεις – μια δεξιότητα για την οποία ο ανθρώπινος εγκέφαλος είναι εκ φύσεως εξοπλισμένος.
Όπως έχουν διαπιστώσει μελέτες, οι υψηλές θερμοκρασίες, οι ξηρασίες και οι πυρκαγιές δεν επηρεάζουν μόνο το περιβάλλον, αλλά βλάπτουν και τον εγκέφαλο. Μόλις πρόσφατα, προστέθηκαν και οι πόλεμοι στη λίστα των παραγόντων που συμβάλλουν στην υπερθέρμανση του πλανήτη αλλά και τη βλάβη του εγκεφάλου.
Ας πάρουμε τον τρέχοντα πόλεμο στη Μέση Ανατολή. Μέχρι στιγμής, η πίεση στον παγκόσμιο προϋπολογισμό άνθρακα αυξάνεται ταχύτερα από τις ετήσιες εκπομπές CO₂ των 84 χωρών με τις χαμηλότερες εκπομπές, οδηγώντας σε συσσώρευση μεγαλύτερης ποσότητας CO₂ σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα — 5 εκατομμύρια τόνοι απελευθερώθηκαν μέσα σε μόλις 14 ημέρες πολέμου. Το μεγαλύτερο μέρος αυτής της επιβάρυνσης οφείλεται στα κατεστραμμένα κτίρια, ενώ η καύση ορυκτών καυσίμων είναι η δεύτερη σημαντικότερη πηγή.
«Κάθε πυραυλική επίθεση αποτελεί ένα ακόμη βήμα προς έναν πιο καυτό και πιο ασταθή πλανήτη», σύμφωνα με τον Πάτρικ Μπίγκερ, διευθυντή ερευνών στο Ινστιτούτο Κλίματος και Κοινότητας και συν-συγγραφέα της μελέτης για τις εκπομπές άνθρακα που σχετίζονται με τον τρέχοντα πόλεμο στη Μέση Ανατολή.
Ένα άλλο παράδειγμα σύνδεσης του κλίματος με τον πόλεμο είναι η τήξη των πάγων της Αρκτικής, που έχει μετατρέψει τη Γροιλανδία από μια απομακρυσμένη, παγωμένη και σχετικά απρόσιτη νήσο σε έναν πλέον ιδιαίτερα επιθυμητό χώρο για στρατιωτική παρακολούθηση και πιθανές συγκρούσεις σε σχέση με τις αυξημένες ναυτικές ενέργειες της Ρωσίας στην περιοχή.
Πώς πρέπει να αντιμετωπίζουμε τις απειλές του πολέμου
Τη δεκαετία του 1980, η Στρατιωτική Ακαδημία των Ηνωμένων Πολιτειών διαμόρφωσε μια λειτουργική προσέγγιση με το όνομα VUCA βασισμένη στις τότε διαθέσιμες γνώσεις σχετικά με τις αβεβαιότητες του πεδίου μάχης. Το ακρωνύμιο VUCA σημαίνει:
- Volatility (Μεταβλητότητα): Η ταχύτητα της αλλαγής σε ένα δυναμικό σύστημα
- Uncertainty (Αβεβαιότητα): Έλλειψη προβλεψιμότητας μαζί με ατελή και ελλιπή πληροφόρηση
- Complexity (Πολυπλοκότητα): Μια άγνωστη αλληλεξάρτηση σε καταστάσεις που αποτελούνται από πολλαπλές μεταβλητές
- Ambiguity (Αμφισημία): Συστήματα και καταστάσεις που στερούνται σαφήνειας και επιδέχονται πολλαπλές ερμηνείες
Μετά την 11η Σεπτεμβρίου 2001, ο όρος VUCA καθιερώθηκε τόσο στον στρατιωτικό όσο και στον επιχειρηματικό χώρο. Όποιοι ασχολούνταν με τον στρατηγικό σχεδιασμό, είτε στρατιωτικοί είτε πολίτες, συνήθως ενσωμάτωναν στην επιχειρησιακή τους αντίληψη μία ή περισσότερες από τις αρχές του μοντέλου VUCA. Η αντίληψη του κόσμου ως πολύπλοκου, αβέβαιου και ταχύτατα μεταβαλλόμενου περιβάλλοντος οδήγησε στην ανάπτυξη στρατηγικών αντιμετώπισης που βασίζονται στην κατανόηση ότι, λόγω αυτών των ραγδαίων αλλαγών, το σήμερα ενδέχεται να διαφέρει σημαντικά από το χθες ή το αύριο.
Από το VUCA στο BANI
Ωστόσο, ενώ το VUCA ήταν χρήσιμο στην αρχή του αιώνα, πλέον δεν περιγράφει τον κόσμο στον οποίο ζούμε σήμερα. Οι κοινωνικές αναταραχές, το αυξημένο άγχος, οι πόλεμοι και οι φόβοι για πυρηνικό πόλεμο το έχουν καταστήσει παρωχημένο. Το VUCA φαίνεται να δίνει τη θέση του στο BANI, όπως το περιγράφει ο φουτουριστής Τζαμάις Κάσιο: Εύθραυστος (Brittle), Ανήσυχος (Anxious), Μη γραμμικός (Nonlinear) και Ακατανόητος (Incomprehensible).
«Η τρέχουσα περίοδος πολιτικής αναταραχής, καταστροφών, κλιματικών κρίσεων και παγκόσμιων πανδημιών καταδεικνύει με μεγαλύτερη ένταση την ανάγκη για νέους τρόπους κατανόησης του κόσμου και εργαλεία που αποκαλύπτουν τα σχήματα αυτής της χαοτικής εποχής», εξηγεί ο Κάσιο.
«Οι έννοιες που έχουμε αναπτύξει όλα αυτά τα χρόνια για να αναγνωρίζουμε και να αντιδρούμε σε συνηθισμένες αναταραχές φαίνονται ολοένα και περισσότερο ανεπαρκείς όταν ο κόσμος μοιάζει να καταρρέει», λέει ο Κάσιο.
Ενώ το VUCA εστιάζει στην αβεβαιότητα, το BANI αναφέρεται σε αποτελέσματα που είναι «εντελώς απρόβλεπτα» και περιλαμβάνει «καταστάσεις όπου αυτό που συμβαίνει δεν είναι απλώς ασαφές, αλλά ανεξήγητο».
Προστασία του εγκεφάλου σε έναν χαοτικό κόσμο
Πώς μπορούμε να προστατεύσουμε τον εγκέφαλο σε τέτοιες συνθήκες; Μπορούμε να ξεκινήσουμε αναγνωρίζοντας και αντιδρώντας στις νέες συσχετίσεις που ανακαλύπτουμε, όπως η έκταση της καταστροφικής επίδρασης του πολέμου στον ανθρώπινο εγκέφαλο.
Ο πόλεμος δεν μπορεί πλέον να θεωρείται μόνο τοπικός. Όλοι επηρεαζόμαστε από επιθέσεις σε στρατιωτικές βάσεις, ή σε πλοία και σε υποδομές που βασίζονται σε ορυκτά καύσιμα. Όταν τα κτίρια καταστρέφονται, οι τόνοι άνθρακα που εκλύονται επηρεάζουν τον ανθρώπινο εγκέφαλο. Ήδη γνωρίζουμε ότι η ατμοσφαιρική ρύπανση αυξάνει τα ποσοστά άνοιας, με άγνωστες αλλά σημαντικές συνέπειες στη γνωστική λειτουργία.
Το καλό νέο είναι ότι υπάρχουν στρατηγικές αντιμετώπισης. Ο Κάσιο και άλλοι φουτουριστές προτείνουν στρατηγικές για την αντιμετώπιση των προκλήσεων: ανθεκτικότητα για την ευθραυστότητα, ενσυνειδητότητα για το άγχος, έλεγχο για τη μη γραμμικότητα και διαίσθηση για την ακατανόητη πολυπλοκότητα.
Οποιοσδήποτε πόλεμος, όπου κι αν λαμβάνει χώρα ή όποια κι αν είναι η διάρκεια του, οδηγεί σε σημαντική αύξηση των εκπομπών άνθρακα, αυξάνοντας τις θερμοκρασίες και επηρεάζοντας στρατιωτικές προτεραιότητες, όπως φαίνεται τώρα με τη Γροιλανδία. Η αναγνώριση των επιπτώσεων του πολέμου στο κλίμα και στον εγκέφαλο δείχνει ότι η συλλογική δράση είναι αναγκαία, καθώς η προστασία του περιβάλλοντος και η ειρήνη αποτελούν κρίσιμα ζητήματα δημόσιας υγείας.
Πηγή: Psychology Today, ΕΡΤ