Στα Ιαματικά Λουτρά της Ροδόπης

Λέξεις, εικόνες: Στέργιος Μήτας

Οδηγώντας αργά μετά την Ξάνθη αρχίζεις να μπαίνεις σε πιο χαλαρούς ρυθμούς. Ο δρόμος ανηφορίζει προς τα βουνά της Ροδόπης σε ένα περιβάλλον όμορφο και σε περνάει μέσα από τα χωριά της περιοχής, τα Πομακοχώρια. Μοιάζει σαν να οδηγείς σε έναν τόπο που έχει μείνει έξω από τον χρόνο.

Λίγο πριν τα ελληνοβουλγαρικά σύνορα, η κοιλάδα των Θερμών ανοίγεται ανάμεσα σε δασωμένες πλαγιές, πράσινα λιβάδια και μικρά ρέματα που διασχίζουν ήσυχα το τοπίο. Στα Πομακοχώρια του Δήμου Μύκης η φύση εξακολουθεί να καθορίζει τον ρυθμό της καθημερινότητας και οι ανθρώπινες παρεμβάσεις μοιάζουν πολύ ήπιες μέσα στην απλωσιά της ορεινής γης.

Για πολλά χρόνια η περιοχή παρέμενε σχεδόν κρυμμένη από τον υπόλοιπο κόσμο. Η πρόσβαση στα χωριά κοντά στα σύνορα απαιτούσε ειδική άδεια, ένα μέτρο που διατηρήθηκε για δεκαετίες και κράτησε τα ορεινά αυτά χωριά της Θράκης μακριά από την ανάπτυξη και τον μαζικό τουρισμό. Ίσως γι’ αυτό ακόμη και σήμερα ο επισκέπτης έχει την αίσθηση ότι φτάνει σε μια ξεχασμένη γωνιά της ελληνικής υπαίθρου.

Στις μικρές καλλιεργήσιμες εκτάσεις της κοιλάδας καλλιεργείται ακόμη ο περίφημος ανατολικός καπνός μπασμάς, μια από τις πιο αρωματικές ποικιλίες καπνού στον κόσμο. Τα λεπτά φύλλα του, που συλλέγονται με το χέρι και αποξηραίνονται παραδοσιακά στον ήλιο, υπήρξαν για δεκαετίες η βασική πηγή εισοδήματος για τους κατοίκους της περιοχής.

Μέσα σε αυτή την ήσυχη κοιλάδα της Ροδόπης, ανάμεσα στα χωράφια και στα δάση, αναβλύζουν εδώ και αιώνες οι θερμές ιαματικές πηγές που έδωσαν το όνομα στον τόπο.

Το αγροτόσπιτο

Περπατούσαμε στα μικρά χωριά γύρω από τα Θερμά και συναντήσαμε ένα αγροτόσπιτο μόνο του. Σταμάτησα και κοιτούσα αυτόν τον άνθρωπο με πόση ηρεμία και αγάπη καλλιεργούσε τον μικρό λαχανόκηπο. Ένα πέτρινο σπίτι μέσα στη φύση, τριγυρισμένο από μια απίστευτη ησυχία και ομορφιά. Καμία σχέση με το αστικό περιβάλλον στο οποίο ζούμε οι περισσότεροι. Εδώ πολύ απλά είσαι μέσα στην φύση, μέσα σε αυτό για το οποίο φτιάχτηκες να ζεις και από το οποίο έχεις απομακρυνθεί.

Δεν ξέρω αν θα τα κατάφερνα να ζήσω έτσι, σε ένα σπίτι μέσα στη φύση προσπαθώντας να είμαι αυτάρκης με όσα παράγω ο ίδιος. Για μένα μοιάζει το ιδανικό και το ζηλεύω.

Μιλήσαμε μαζί του και μας έδειξε και το σπίτι του. Ένα σκηνικό που θα μπορούσε να ανήκει σε ταινία εποχής, που όμως εδώ είναι πλήρως ενσωματωμένο με τον τρόπο ζωής του. Καλλιεργεί για τον εαυτό του και είναι σχεδόν αυτάρκης όλο τον χρόνο σε λαχανικά, πατάτες, φρούτα, αποξηραμένα προϊόντα και πολλά άλλα.

Ήταν αρχές άνοιξης και ετοίμαζε το χώμα για τη σπορά, χρησιμοποιώντας κάθε κομμάτι γης με προσοχή. Εναλλάσσει τις καλλιέργειες για να μην εξαντλεί τα στοιχεία του εδάφους. Μπροστά του κυλά άφθονο νερό από το ποτάμι, από πάνω του υπάρχει άφθονος ήλιος για τα φυτά. ‘’Τι άλλο να ζητήσω για να είμαι ευτυχισμένος;’’ μου είπε.

Αυτή η απλότητα με συντάραξε. Σκέφτηκα πόσα πολλά θεωρούμε ότι χρειαζόμαστε για να πιστέψουμε πως ίσως, για λίγο, μπορούμε να νοιώσουμε ευτυχισμένοι.

Περπατώντας δίπλα στο ποτάμι

Μπορώ να περπατάω μέσα στη φύση για ατελείωτες ώρες. Σε ένα μονοπάτι, δίπλα σε ένα ποτάμι, ανάμεσα σε δέντρα που κινούνται αργά με τον άνεμο. Κάπου εκεί, χωρίς να το καταλάβεις ακριβώς πότε, κάτι αρχίζει να αλλάζει μέσα σου. Το σώμα βρίσκει τον δικό του ρυθμό, η αναπνοή βαθαίνει και το μυαλό, που στην πόλη είναι συνεχώς γεμάτο θόρυβο, αρχίζει σιγά- σιγά να ησυχάζει. Το περπάτημα στη φύση δυναμώνει το σώμα, καθαρίζει τη σκέψη και μειώνει την ένταση που κουβαλάμε καθημερινά.

Αλλά το πιο σημαντικό είναι κάτι πιο απλό και πιο βαθύ: σου θυμίζει για λίγο ότι ο άνθρωπος είναι φτιαγμένος να κινείται μέσα σε τέτοια τοπία. Να περπατά, να παρατηρεί, να αναπνέει. Μέσα σε αυτή την απλότητα, μέσα στη φύση μπορείς να βρεις μια μικρή, ήσυχη μορφή ευτυχίας.

Στο πέτρινο γεφύρι μέσα στο δάσος των Θερμών.

Και ύστερα υπάρχουν εκείνες οι μικρές στιγμές που κάνουν το περπάτημα ακόμη πιο όμορφο. Όταν, προχωρώντας μέσα στο δάσος ή δίπλα στο ποτάμι, συναντώ ξαφνικά ένα παλιό πέτρινο γεφύρι. Τότε πάντα χαίρομαι σαν να ανακαλύπτω κάτι πολύτιμο.

Έχω μια ιδιαίτερη αγάπη για αυτά τα γεφύρια. Στέκονται εκεί για δεκαετίες, μερικές φορές και για αιώνες, ενωμένα από πέτρα και ανθρώπινο κόπο, συνδέοντας δύο όχθες, δύο μονοπάτια, δύο κόσμους. Κάθομαι δίπλα τους και τα παρατηρώ. Πώς είναι φτιαγμένα, πως ακουμπάνε στις δύο όχθες, πόσο όμορφα και φυσικά είναι ενσωματωμένα στο περιβάλλον. Είναι από εκείνα τα μικρά ανθρώπινα έργα που έχουν βρει τον τρόπο να ανήκουν πραγματικά μέσα στη φύση.

Καθισμένος δίπλα στο ποτάμι – παρέα με ένα νεαρό κοτσύφι – ακούω το νερό να γεμίζει με τον ήχο του τη σιωπή του τόπου. Ένας υπέροχος χαλαρωτικός ήχος, ένα ατελείωτο ‘’μάντρα της φύσης’’ που καθαρίζει αργά την ψυχή μου.

Στο παλιό οθωμανικό χαμάμ δίπλα στο ποτάμι.

Έχεις περπατήσει όλη μέρα στην όμορφη φύση της Ροδόπης και τώρα χρειάζεσαι λίγη χαλάρωση. Στις Θέρμες μπορείς να κάνεις το ιαματικό σου λουτρό σε τρία διαφορετικά σημεία — και μάλιστα δωρεάν, κάτι σπάνιο για τέτοιου είδους προορισμούς.

Υπάρχει το παλιό οθωμανικό χαμάμ, που παραμένει σημείο αναφοράς χάρη στην ιδιαίτερη αρχιτεκτονική και την ατμόσφαιρά του. Υπάρχει μια ανοιχτή πισίνα, όπου μπορείς να βυθιστείς στο ζεστό νερό και να κολυμπήσεις. Και υπάρχει και η πιο ιδιαίτερη εμπειρία: μικρές υπαίθριες μπανιέρες μέσα στη φύση, όπου κάθεσαι μέσα στο ζεστό νερό και κοιτάς το δάσος γύρω σου. Ένας νέος χώρος, σχεδόν κινηματογραφικός.

Το παλιό οθωμανικό χαμάμ στέκεται δίπλα στο ποτάμι, σχεδόν κρυμμένο μέσα στη φύση. Ένα χαμηλό, πέτρινο κτίσμα με τον χαρακτηριστικό θόλο, φθαρμένο από τον χρόνο, σαν να έχει γίνει ένα με το τοπίο γύρω του. Δεν εντυπωσιάζει με την πρώτη ματιά. Είναι εκεί, σιωπηλό, σαν να ανήκει περισσότερο στο παρελθόν παρά στο παρόν.

Δίπλα του κυλά το νερό, καθαρό και συνεχές και η παρουσία του δίνει μια παράξενη ισορροπία στον χώρο. Το ανθρώπινο και το φυσικό συνυπάρχουν χωρίς να ανταγωνίζονται. Η Αρετή κάθισε στην άκρη του ποταμού, ακουμπώντας σχεδόν στο κτίσμα, σαν να συνεχίζει μια συνήθεια που υπάρχει εδώ και δεκαετίες γιατί τα χαμάμ στην Οθωμανική περίοδο δεν ήταν μόνο χώροι καθαριότητας, αλλά και κέντρα κοινωνικής ζωής και συνάντησης.

Στιγμές ηρεμίας μέσα στο χαμάμ.

Μπαίνοντας στο χαμάμ, ο χώρος σε τυλίγει αμέσως. Η θερμότητα, η υγρασία και το απαλό φως δημιουργούν μια ατμόσφαιρα σχεδόν τελετουργική. Το νερό είναι ζεστό έως και τους 50°C, το σώμα θέλει λίγο χρόνο να συνηθίσει.

Κάθεσαι μέσα, ακουμπάς στην πέτρα και αφήνεσαι. Οι ήχοι είναι λίγοι — το νερό, η ανάσα, ίσως μια χαμηλή κουβέντα. Τίποτα δεν βιάζεται εδώ. Ο χρόνος κυλά διαφορετικά.

Διαλυμένα μεταλλικά στοιχεία, κυρίως διττανθρακικά άλατα, νάτριο, ασβέστιο και διοξείδιο του άνθρακα αναλαμβάνουν να χαλαρώσουν τους μυς σου, να βελτιώσουν την κυκλοφορία του αίματος και να μειώσουν την ένταση στο σώμα σου και στο νευρικό σύστημα, δημιουργώντας μια αίσθηση βαθιάς ηρεμίας.

Αν θέλεις έχεις την δυνατότητα μετά από λίγο που θα έχεις ζεσταθεί καλά να βγεις έξω, να ρίξεις στο σώμα σου κρύο νερό από το ποτάμι και να ξαναμπείς στο ζεστό νερό. Είναι εξαιρετικό τονωτικό για το κυκλοφοριακό.

Εδώ όμως η εμπειρία είναι και κάτι ακόμη. Μπαίνεις μέσα στο χαμάμ, κλείνεις την ξύλινη πόρτα βάζεις μια βαριά πέτρα από πίσω και για λίγο ο χώρος γίνεται δικός σου. Αν κάποιος έρθει, θα χτυπήσει και θα περιμένει. Μια απλή, άγραφη συνεννόηση που κρατάει ακόμη και μου άρεσε πολύ.

Στο κινηματογραφικό spa

Εδώ βρίσκεσαι σε κάτι σχεδόν κινηματογραφικό. Μια εμπειρία που θα περίμενες να συναντήσεις σε κάποια ταινία ή σε ένα ακριβό ελβετικό spa — κι όμως βρίσκεται μέσα στη φύση της Ροδόπης και είναι δωρεάν.

Ο χώρος είναι καινούργιος και προσεγμένος. Μικρές υπαίθριες πισίνες με καυτό νερό απλώνονται μπροστά στο δάσος, δημιουργώντας ένα τοπίο που σε ηρεμεί από την πρώτη στιγμή. Αν έρθεις μια καθημερινή, το πιθανότερο είναι να είσαι σχεδόν μόνος.

Ήταν το αγαπημένο μου σημείο τις λίγες μέρες που έμεινα εδώ. Το πρωί, με έναν καφέ στο χέρι, βυθισμένος στο ζεστό νερό και με θέα το δάσος, ακούγοντας μόνο τα πουλιά. Το απόγευμα, με το γλυκό φως να πέφτει πάνω στα δέντρα, η εμπειρία αλλάζει αλλά παραμένει εξίσου δυνατή ίσως με ένα ποτήρι Prosecco στο χέρι. Όχι γιατί βρίσκεσαι σε κάποιο πολυτελές spa, αλλά γιατί απλώς μπορείς. Και γιατί αυτές οι μικρές απολαύσεις δεν χρειάζονται ιδιαίτερο λόγο για να υπάρξουν — σαν να βρίσκεσαι σε έναν τόπο που κανονικά θα κόστιζε πολύ περισσότερο για να τον ζήσεις.

Το νερό είναι πολύ ζεστό, και τους μήνες της άνοιξης, όταν η θερμοκρασία έξω παραμένει χαμηλή, η αντίθεση αυτή κάνει την εμπειρία ακόμη πιο απολαυστική. Η περιοχή δεν προσφέρει πολυτέλειες στη διαμονή — μόνο τα απαραίτητα. Και ίσως αυτό είναι που την κρατά αυθεντική.

Εμείς κινηθήκαμε ανάμεσα στα διαφορετικά λουτρά, κάνοντας μια δική μας «κυκλική» διαδρομή από το ένα στο άλλο. Κάθε σημείο έχει τη δική του αίσθηση, τη δική του μικρή ιστορία.

Η Ελλάδα είναι γεμάτη ιαματικές πηγές

Περισσότερες από 750 φυσικές πηγές έχουν καταγραφεί σε όλη τη χώρα, από ορεινές περιοχές μέχρι νησιά. Μόνο περίπου 80 από αυτές είναι επίσημα αναγνωρισμένες και αξιοποιούνται οργανωμένα.

Ταξιδεύοντας σε αυτούς τους τόπους, αρχίζεις να παρατηρείς κάτι που στην αρχή δεν μου φαινόταν σημαντικό. Το νερό σε κάποιες πηγές δεν είναι πια τόσο ζεστό όσο θυμάμαι. Σαν να χάνει σιγά – σιγά τη δύναμή του. Στο Άγκιστρο, στον Λαγκαδά — εικόνες που επαναλαμβάνονται.

Και τότε καταλαβαίνεις ότι το νερό δεν είναι ανεξάντλητο. Όσο περισσότερο το πιέζεις, όσο περισσότερο το αντλείς, τόσο αλλάζει. Χάνει τη θερμοκρασία του, τον χαρακτήρα του. Και η απάντηση είναι σχεδόν πάντα η ίδια: νέες, βαθύτερες γεωτρήσεις, σε μια προσπάθεια να ξαναβρεθεί αυτό που υπήρχε ήδη.

Το ζήτημα όμως δεν είναι να πάμε πιο βαθιά. Είναι να μάθουμε να φροντίζουμε καλύτερα αυτό που ήδη έχουμε. Το νερό που σήμερα θεωρούμε δεδομένο, αύριο μπορεί να μην είναι το ίδιο. Και ίσως τότε να είναι ήδη αργά για να το θυμηθούμε.

*Ο Στέργιος Μήτας είναι σκηνοθέτης – Ανθρώπινη παρουσία: Αρετή Τουσέρ