Ο ΣΥΜΒΟΛΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΣΗΜΑΙΑΣ: ΤΙ ΓΝΩΡΙΖΟΥΜΕ ΓΙΑ ΤΙΣ 9 ΛΩΡΙΔΕΣ;

Όταν βλέπουμε τη γαλανόλευκη στο μπαλκόνι ή σε μια σχολική γιορτή, ο συμβολισμός της ελληνικής σημαίας μοιάζει απλός: οι εννέα λωρίδες αντιστοιχούν στις συλλαβές του «Ελευθερία ή Θάνατος». Όμως, ο νόμος ορίζει τον αριθμό και τη διάταξή τους, όχι την ερμηνεία τους.

Η αντιστοίχιση με τις συλλαβές αναφέρεται ως γεγονός σε σελίδα του Υπουργείου Εξωτερικών, ενώ το Greek News Agenda επισημαίνει ότι δεν έχει επιβεβαιωθεί από επίσημη πηγή. Η ασυμφωνία αυτή έχει σημασία: άλλο η καθορισμένη μορφή της σημαίας και άλλο το πόσο τεκμηριωμένη είναι η εξήγηση που έχουμε συνηθίσει.

Τι ορίζει πράγματι ο νόμος για τις εννέα λωρίδες;

Στη μορφή της σημαίας δεν υπάρχει ασάφεια. Ο Ν. 851/1978 ορίζει εννέα ισόπλατες οριζόντιες λωρίδες, πέντε κυανές και τέσσερις λευκές, που εναλλάσσονται. Η πρώτη και η τελευταία είναι κυανές.

Στην επάνω πλευρά προς τον ιστό βρίσκεται κυανό τετράγωνο, το οποίο καλύπτει τις πέντε πρώτες λωρίδες και περιέχει λευκό σταυρό. Αυτή είναι και η περιγραφή που δίνει η Προεδρία της Δημοκρατίας.

Ο νόμος καθορίζει επίσης αναλογία πλάτους προς μήκος 2:3 και πλάτος κάθε λωρίδας ίσο με το ένα ένατο του πλάτους της σημαίας. Για παράδειγμα, σε μια σημαία με υποθετικές διαστάσεις 90 επί 135 εκατοστά, κάθε λωρίδα θα είχε πλάτος 10 εκατοστά.

Οι εννέα λωρίδες και το «Ελευθερία ή Θάνατος»

Το σύνθημα έχει πράγματι εννέα συλλαβές: «Ε-λευ-θε-ρί-α», πέντε, «ή», μία, και «Θά-να-τος», τρεις. Συνολικά εννέα, όσες και οι λωρίδες. Το μέτρημα, ωστόσο, δεν αποδεικνύει από μόνο του τον αρχικό λόγο επιλογής του σχεδίου.

Εδώ υπάρχει μια ουσιαστική ασυμφωνία. Η σελίδα του Υπουργείου Εξωτερικών για τα κρατικά σύμβολα παρουσιάζει ως δεδομένο ότι οι λωρίδες αντιστοιχούν στις εννέα συλλαβές του συνθήματος. Το Greek News Agenda, αντίθετα, γράφει ότι η ερμηνεία δεν έχει επιβεβαιωθεί από επίσημη πηγή.

Επομένως, θα ήταν ανακριβές να πούμε ότι «καμία επίσημη πηγή δεν το αναφέρει». Εξίσου ανακριβές θα ήταν να παρουσιάσουμε την αντιστοίχιση ως συμβολισμό που έχει θεσπιστεί νομοθετικά ή έχει αποδειχθεί ιστορικά από τα διαθέσιμα τεκμήρια.

Η ασφαλής διατύπωση είναι απλή: πρόκειται για διαδεδομένη ερμηνεία, η οποία εμφανίζεται και σε επίσημη ελληνική σελίδα, αλλά δεν εξηγείται στον νόμο.

Το μπλε είναι η θάλασσα και το λευκό ο Αγώνας;

Ανάλογη προσοχή χρειάζονται και οι εξηγήσεις για τα χρώματα. Η ίδια σελίδα του Υπουργείου Εξωτερικών συνδέει το κυανό με τον ουρανό και τις θάλασσες, το λευκό με την καθαρότητα του Αγώνα της Ανεξαρτησίας και τον σταυρό με τη χριστιανική θρησκεία.

Πρόκειται για τις συμβολικές αποδόσεις που παρουσιάζει η συγκεκριμένη πηγή. Το ιστορικό σημείο που τεκμηριώνεται από την Προεδρία είναι ότι το κυανό και το λευκό καθιερώθηκαν ως χρώματα της εθνικής σημαίας στην Α΄ Εθνοσυνέλευση της Επιδαύρου, τον Ιανουάριο του 1822. Η επιλογή των χρωμάτων και η εξήγηση της σημασίας τους είναι δύο διαφορετικά ερωτήματα.

Ήταν πάντα αυτή η ελληνική σημαία;

Στις 15 Μαρτίου 1822, το Διάταγμα 540 καθόρισε τρεις τύπους: σημαία ξηράς, πολεμική ναυτική σημαία και εμπορική ναυτική σημαία. Η σημαία ξηράς ήταν κυανή και τετράγωνη, με λευκό σταυρό που εκτεινόταν σε ολόκληρη την επιφάνειά της, χωρίς τις σημερινές λωρίδες.

Η ριγωτή μορφή συνδεόταν με τη ναυτική σημαία: εννέα εναλλασσόμενες κυανές και λευκές λωρίδες, με λευκό σταυρό σε κυανό τεταρτημόριο. Η εμπορική εκδοχή είχε αρχικά αντίστροφα χρώματα στο τεταρτημόριο του σταυρού, μέχρι την εξομοίωσή της με την πολεμική ναυτική σημαία το 1828.

Η μορφή της σημαίας άλλαξε μέσα στον χρόνο. Το 1975 ορίστηκε ως μόνη εθνική σημαία η απλή σημαία ξηράς. Το 1978, με τον Ν. 851/1978, καθιερώθηκε ως μόνη εθνική σημαία η ριγωτή, πρώην ναυτική εκδοχή.

Άρα, το 1978 δεν δημιουργήθηκαν οι εννέα λωρίδες. Καθιερώθηκε ως μοναδική εθνική σημαία μια μορφή με πολύ παλαιότερη ιστορία.

Τι κρατάμε όταν την εξηγούμε στα παιδιά;

Η σχολική γιορτή είναι μια φυσική αφορμή για αυτή τη συζήτηση. Το Π.Δ. 79/2017 προβλέπει ότι στα νηπιαγωγεία και τα δημοτικά οι εκδηλώσεις για την επέτειο της 28ης Οκτωβρίου γίνονται στις 27 Οκτωβρίου, ημέρα κατά την οποία τιμάται και η ελληνική σημαία. Αν η επέτειος πέφτει Κυριακή ή Δευτέρα, οι εκδηλώσεις μεταφέρονται στην προηγούμενη Παρασκευή.

Η συγκεκριμένη διάταξη αφορά τις σχολικές εκδηλώσεις, όχι την ερμηνεία του συμβόλου. Όταν εξηγούμε τη γαλανόλευκη, μπορούμε να μιλήσουμε για τις εννέα λωρίδες, τα χρώματα, τον σταυρό και τη διαδρομή της, παρουσιάζοντας τη γνωστή αντιστοίχιση ως ερμηνεία.

Δεν χρειάζεται να εγκαταλείψουμε μια οικεία αφήγηση για να είμαστε ακριβείς. Αρκεί να ξεχωρίζουμε αυτό που βλέπουμε στη σημαία από την ιστορία που λέμε γι’ αυτήν.