Πώς οι μυρωδιές μας συνδέουν στενά με τις αναμνήσεις μας;

‘Εχει τύχει να μυρίσετε μία κολόνια από έναν άγνωστο και να φέρετε στο νου μία δική σας ανάμνηση, είτε καλή είτε κακή; Παρατηρήσατε ποτέ πως οι μυρωδιές πολλές φορές είναι πιο έντονες στο να ξυπνήσουν την νοσταλγία απ’ ό,τι ο ήχος; 

Εκεί είσαι, ζώντας την καλύτερη ζωή σου, όταν ξαφνικά μια μυρωδιά σε μεταφέρει πίσω στο χρόνο. Ίσως ένα γευστικό άρωμα σου φέρνει στη μνήμη τη σούπα του πατέρα σου. Ή μια λουλουδάτη μυρωδιά σου θυμίζει το άρωμα της γιαγιάς σου .Δεν είναι η φαντασία σου. Οι μυρωδιές μπορούν να ξυπνήσουν αναμνήσεις από ένα αγαπημένο πρόσωπο, ένα ξεχωριστό γεγονός ή ένα σημαντικό μέρος της ζωής σου — ή ακόμα και μια δυσάρεστη ή οδυνηρή στιγμή.

Αυτό δεν πρέπει να προκαλεί έκπληξη, όπως καθιστά σαφές η νευροεπιστήμη. Η όσφρηση και η μνήμη φαίνεται να συνδέονται στενά λόγω της ανατομίας του εγκεφάλου, δήλωσε ο Venkatesh Murthy του Χάρβαρντ, καθηγητής βιολογικών επιστημών Raymond Leo Erikson και πρόεδρος του Τμήματος Μοριακής και Κυτταρικής Βιολογίας.

Οι οσμές επεξεργάζονται από τον οσφρητικό βολβό, τη δομή στο μπροστινό μέρος του εγκεφάλου που στέλνει πληροφορίες στις άλλες περιοχές του κεντρικού συστήματος ελέγχου του σώματος για περαιτέρω επεξεργασία. Οι οσμές μεταφέρονται απευθείας στο μεταιχμιακό σύστημα, συμπεριλαμβανομένης της αμυγδαλής και του ιππόκαμπου, των περιοχών που σχετίζονται με τα συναισθήματα και τη μνήμη.

Για δεκαετίες, ιδιώτες και επιχειρήσεις έχουν εξερευνήσει τρόπους για να αξιοποιήσουν τη δύναμη της όσφρησης. Σκεφτείτε το άρωμα ή την κολόνια που φορούσε ένας πρώην εραστής. Και μετά ήρθε το AromaRama ή το Smell-O-Vision, δημιουργίες της κινηματογραφικής βιομηχανίας της δεκαετίας του 1950, που έγχυαν στις αίθουσες κινηματογράφων κατάλληλες μυρωδιές σε μια προσπάθεια να βυθίσουν τους θεατές βαθύτερα στην ιστορία — και η πιο πρόσφατη αναβάθμιση, το δεκαετές σύστημα 4DX, που ενσωματώνει ειδικά εφέ στις αίθουσες κινηματογράφων, όπως καθίσματα που κουνιούνται, άνεμο, βροχή, καθώς και μυρωδιές.

Σήμερα, το άρωμα ενός σπιτιού ή ενός γραφείου είναι μια μεγάλη επιχείρηση. Το branding μέσω αρωμάτων είναι της μόδας σε μια σειρά από βιομηχανίες, συμπεριλαμβανομένων των ξενοδοχείων που συχνά διαχέουν τα χαρακτηριστικά τους αρώματα στα δωμάτια και τα λόμπι, όπως σημειώνουν οι συγγραφείς ενός άρθρου του Harvard Business Review του 2018.

Πώς οι μυρωδιές ξυπνούν αναμνήσεις

Η αίσθηση της όσφρησης ξεκινά όταν μόρια στον αέρα (οσφρητικές ουσίες) συνδέονται με τους υποδοχείς οσμής στο πίσω μέρος της μύτης. Όπως ένα κλειδί και μια κλειδαριά, κάθε υποδοχέας είναι ειδικός για έναν τύπο οσφρητικής ουσίας. Όταν τα δύο συναντώνται, παράγονται ηλεκτρικά σήματα στα νευρικά κύτταρα (νευρώνες) που μεταφέρονται στον εγκέφαλο.

Η πρώτη στάση για αυτά τα νευρικά σήματα είναι ο οσφρητικός βολβός, που βρίσκεται ακριβώς πάνω από τη ρινική κοιλότητα. Ο οσφρητικός βολβός επεξεργάζεται τα σήματα και τα στέλνει σε δομές που βρίσκονται βαθύτερα στον εγκέφαλό σας, όπως, ο πυρηνικός φλοιός, ο οποίος μεταφράζει τα νευρικά σήματα σε αυτό που γνωρίζετε ως οσμή

και η αμυγδαλή, το συναισθηματικό κέντρο του εγκεφάλου σας.

Εάν η μυρωδιά προκαλεί έντονα συναισθήματα, η αμυγδαλή στέλνει σήμα εκεί, όπου σχηματίζονται οι αναμνήσεις. Νευρικά σήματα στέλνονται επίσης στους μετωπιαίους λοβούς του εγκεφάλου. Αυτή η περιοχή παίζει επίσης ρόλο στη μνήμη, καθώς και στις ανώτερες νοητικές λειτουργίες, τη μάθηση και τη λήψη αποφάσεων.

Γιατί οι αναμνήσεις που συνδέονται με τις μυρωδιές είναι τόσο ισχυρές;

Έρευνες έχουν δείξει ότι οι αναμνήσεις που συνδέονται με τις μυρωδιές φέρουν περισσότερα συναισθήματα από τις οπτικές αναμνήσεις. Μια μελέτη εξέθεσε άτομα σε οπτικά και οσφρητικά ερεθίσματα που συνδέονταν με μια συγκεκριμένη ανάμνηση. Η μυρωδιά είχε σημαντικά μεγαλύτερη επίδραση στη δραστηριότητα της αμυγδαλής και στα συναισθήματα που ανέφεραν οι συμμετέχον

Αυτή η επίδραση πιθανώς οφείλεται στον τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλός σας επεξεργάζεται τις μυρωδιές σε σύγκριση με τις άλλες αισθήσεις. Τα νευρικά σήματα που μεταδίδουν πληροφορίες σχετικά με την όραση, την ακοή και την αφή συνήθως περνούν από το τμήμα του εγκεφάλου που ονομάζεται θάλαμος. Σκεφτείτε τον θάλαμο ως έναν σταθμό αναμετάδοσης που λαμβάνει σήματα από παντού και αποφασίζει πού πρέπει να σταλούν αυτά τα σήματα.

Η όσφρηση — μία από τις παλαιότερες αισθήσεις — εξελίχθηκε για να βοηθά τα ζώα να εντοπίζουν τροφή, συντρόφους και κινδύνους. Αν και το ανθρώπινο οσφρητικό σύστημα έχει αλλάξει με την πάροδο του χρόνου, λειτουργεί σχεδόν όπως και στα ζώα. Οι αναμνήσεις που σχετίζονται με τις μυρωδιές προκύπτουν από συνδέσεις του εγκεφάλου που έχουν σχεδιαστεί για να μας βοηθούν να παραμείνουμε ζωντανοί.

Η ψυχολόγος Ειρήνη Σπύρα σχολιάζει, πως η απάντηση για τον λόγο που οι μυρωδιές μας φέρνουν τόσο κοντά στις αναμνήσεις μας, βρίσκεται στον τρόπο που είναι «καλωδιωμένος» ο εγκέφαλός μας:

“Η μυρωδιά συνδέεται άμεσα με το συναίσθημα και τη μνήμη. Οι πληροφορίες από τη μύτη (οσφρητικά ερεθίσματα) πηγαίνουν κατευθείαν στο μεταιχμιακό σύστημα, δηλαδή στον ιππόκαμπο (που σχετίζεται με τη μνήμη) και στην αμυγδαλή (που σχετίζεται με το συναίσθημα). Αυτό σημαίνει ότι μια μυρωδιά «περνά» απευθείας στα συναισθήματα και τις αναμνήσεις, χωρίς να περάσει πρώτα από τον θάλαμο, που είναι σαν «κέντρο ελέγχου» για τις άλλες αισθήσεις.

Οι λέξεις είναι πιο αφηρημένες. Η γλώσσα επεξεργάζεται κυρίως στον νεοφλοιό, δηλαδή σε πιο εξελιγμένα αλλά λιγότερο «συναισθηματικά» μέρη του εγκεφάλου. Άρα οι λέξεις χρειάζονται νοητική επεξεργασία και αναπαράσταση, ενώ οι μυρωδιές προκαλούν άμεση, ενστικτώδη ανάμνηση.

Γι’ αυτό η μυρωδιά “ξυπνά” παλιές αναμνήσεις πιο έντονα. Ένα άρωμα ή μια μυρωδιά φαγητού μπορεί να σε μεταφέρει ξαφνικά πίσω σε μια παιδική στιγμή, πολύ πιο ζωντανά απ’ ό,τι μια φωτογραφία ή μια λέξη. Αυτό το φαινόμενο λέγεται συχνά “το φαινόμενο της μνήμης της Προυστ”, από τον συγγραφέα Μαρσέλ Προυστ που το περιέγραψε στις Αναζητήσεις του χαμένου χρόνου.”

*Mε πληροφορίες από harvard και health.clevelandclinic.org