Το άρθρο “Degrowth Fashion: Η επανάσταση ενάντια στη γρήγορη μόδα του αδηφάγου καπιταλισμού” αναλύει την ανάγκη για μια ριζική στροφή στη βιομηχανία της μόδας, προκειμένου να αντιμετωπιστούν οι περιβαλλοντικές προκλήσεις που προκαλεί η υπερκατανάλωση και η γρήγορη μόδα.
Εστιάζει στην έννοια της αποανάπτυξης (degrowth), η οποία προάγει τη μείωση της παραγωγής και της κατανάλωσης, εστιάζοντας στην ποιότητα και την οικολογική ισορροπία.
Το άρθρο καλεί τους καταναλωτές και τις εταιρείες να υιοθετήσουν βιώσιμες πρακτικές, όπως η κυκλική οικονομία, η επισκευή και η ανταλλαγή ρούχων, και τονίζει την ανάγκη για υπεύθυνες επιλογές που δεν επιβαρύνουν τον πλανήτη.
Διαβάστε παρακάτω
Ο κόσμος αλλάζει όσο η γη γυρίζει. Το ξέρουμε αυτό. Πριν από μερικές ημέρες, σε ένα meeting που είχαμε εδώ η ομάδα του InStyle Greece, ενημερώθηκα και για τις αλλαγές που γίνονται πια στον χώρο του διαδικτύου. Αλλάζει ριζικά για πρώτη φορά ο τρόπος που ο κόσμος καταναλώνει (ειδήσεις, κείμενα, βίντεο, αγαθά και υπηρεσίες) στη σφαίρα του ίντερνετ. Γι’ αυτό αλλάζει και ο τρόπος που θα λειτουργούν πλέον και τα media. Πάνω σε αυτό το κύμα της αλλαγής, με χτύπησε ένα ακόμα κύμα, το degrowth στη μόδα. Και μαζί αυτά τα δύο μού δημιούργησαν τρικυμία εν κρανίω.
Για να βάλω τις σκέψεις μου σε τάξη και προκειμένου να τοποθετήσω κι εγώ τις λέξεις που μεταφέρουν την πληροφορία σωστά, αποφάσισα αυτόν τον μήνα να ασχοληθούμε εδώ με ένα πιο τεχνικό θέμα, μείζονος ωστόσο σημασίας.
ΕΜΠΡΟΣ, ΠΙΣΩ!
Ας το πάρουμε από την αρχή. Και αποδομώντας να πιάσουμε την αρχή του νήματος. Πριν από το «degrowth», και πιθανότατα μέχρι και τώρα, ακούμε και διαβάζουμε μονίμως για το «growth». Δηλαδή την ανάπτυξη. Σε ένα καπιταλιστικό σύστημα σαν αυτό που ζούμε, η λέξη αυτή είναι το ιερό δισκοπότηρο των επιχειρήσεων. Ολοι το ξέρουν αυτό. Επίσης, θα έπρεπε να ξέρουμε πως η παγκόσμια οικονομία έχει μεγαλώσει ραγδαία τα τελευταία 50 χρόνια, αλλά μαζί της έχουν αυξηθεί και οι περιβαλλοντικές καταστροφές. Η συνεχιζόμενη οικονομική ανάπτυξη βασίζεται στην εξόρυξη περισσότερων φυσικών πόρων. Οι εκπομπές άνθρακα συνεχίζουν να αυξάνονται, τα οικοσυστήματα καταστρέφονται με ανησυχητικούς ρυθμούς και, μολονότι δεν έχω καμία διάθεση να βαρύνω υπερβολικά το κλίμα, το βασικό μήνυμα που οφείλουμε να κρατήσουμε είναι ότι η οικονομική ανάπτυξη όπως τη γνωρίζουμε είναι ασυμβίβαστη με τη βιωσιμότητα του πλανήτη.
Και πολύ σωστά θα μου πείτε ότι όλα αυτά τα ξέρατε. Και πως για αυτό μιλάμε τόσα χρόνια και πλέον εφαρμόζουμε το πράσινο μοντέλο ανάπτυξης (green growth), το οποίο υποστηρίζει ότι μπορούμε να συνεχίσουμε να αναπτυσσόμαστε οικονομικά ενώ ταυτόχρονα μειώνουμε τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις. Ωστόσο, αυτό που έχουμε καταφέρει σε παγκόσμιο επίπεδο με τα υβριδικά και τα ηλεκτρικά μας αυτοκίνητα ή με τα ρούχα από ανακυκλώσιμο βαμβάκι είναι να μειώσουμε τις εκπομπές σε ορισμένες χώρες και να τις αυξήσουμε σε άλλες.
Επιπλέον, συγγνώμη που σας το χαλάμε, οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας δεν είναι ο μεσσίας. Ναι, προσφέρουν λύσεις, αλλά η παραγωγή αυτών των τεχνολογιών απαιτεί εξόρυξη φυσικών πόρων και δεν αντισταθμίζει τελικά τη συνεχιζόμενη αύξηση της ζήτησης ενέργειας.
Το φαινόμενο Jevons Paradox δεν μπορώ να σας το αναλύσω, μια και δεν έχω τις ειδικές γνώσεις, μπορώ όμως να σας μεταφέρω πως οι αναλυτές λένε ότι αποδεικνύει πως ακόμη και οι πιο αποδοτικές τεχνολογίες μπορεί να οδηγήσουν σε αυξημένη κατανάλωση, παρά σε μείωση. Έτσι, το πράσινο μοντέλο ανάπτυξης μπορεί να ξεκίνησε με καλές προθέσεις και να χαρήκαμε όλοι όταν ακούσαμε για αυτό από τα χείλη του Barack Obama, όμως παραμένει ανεπαρκές σήμερα για την επίλυση των σύγχρονων περιβαλλοντικών και οικονομικών προκλήσεων.
Όσο αυξάνεται το growth λοιπόν, τόσο μεγαλώνει και η κατασπατάληση ενέργειας.
Όσο ακούμε ότι μεγαλώνει μια οικονομία, τόσο μεγαλύτερη είναι η πληγή που πρέπει να φανταζόμαστε ότι ανοίγει στη Γη. Οπότε, δεν χρειάζεται πολλή παραπάνω σκέψη για να φτάσουμε στο συμπέρασμα πως, όποιος κι αν είναι ο τρόπος που παράγουμε κάτι, το πρόβλημα συνεχίζει να υπάρχει αν η παραγωγή είναι μεγάλη. Είτε αυτό λέγεται «ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και πετρέλαιο», είτε λέγεται «αβοκάντο ή ζωικό κρέας», είτε λέγεται «βαμβακερά ή συνθετικά ρούχα».
Ο ΠΛΑΝΗΤΗΣ ΓΗ ΔΕΝ ΜΑΣ ΦΤΑΝΕΙ
Μπορεί να σας φαίνεται ότι μόλις τσουβάλιασα τις πηγές ενέργειας με τον βιγκανισμό και τη βιομηχανία της μόδας, και έχετε δίκαιο. Και ξέρετε γιατί το έκανα αυτό; Γιατί είναι όλα τους όψεις του ίδιου νομίσματος. Και οι τρεις αυτοί τομείς είναι γρανάζια της οικονομίας. Αυταπατόμαστε αν πιστεύουμε πως με το να γίνουμε vegans θα σώσουμε τον πλανήτη. Μια μικρή έρευνα μπορεί να σας πείσει ότι αν ακολουθήσουμε όλοι αυτόν τον τρόπο διατροφής δεν θα πάει καλά. Το αβοκάντο, για παράδειγμα, που οι vegans τρώνε κατά κόρον, απαιτεί μεγάλες ποσότητες νερού για να καλλιεργηθεί, και σε περιοχές όπου καλλιεργείται σε μεγάλες ποσότητες (όπως το Μεξικό) η ζήτηση έχει προκαλέσει ήδη περιβαλλοντικά ζητήματα, όπως η εξάντληση των υδάτινων πόρων. Φυσικά, αυτό δεν αναιρεί πως η μανιακή κρεατοφαγία που επιλέγει ο σύγχρονος άνθρωπος δεν είναι επίσης μη βιώσιμη επιλογή. Η παραγωγή κρέατος, ειδικά από μεγάλα ζώα όπως τα βοοειδή, είναι μια από τις μεγαλύτερες πηγές εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου. Η εκτροφή ζώων απαιτεί μεγάλες ποσότητες τροφής, νερού και γης, γεγονός που επιβαρύνει σημαντικά το περιβάλλον.
Αντίστοιχα, αυταπατόμαστε όταν πιστεύουμε πως το Stella McCartney μπλουζάκι μας και γενικώς τα μπλουζάκια φτιαγμένα από ανακυκλωμένα υλικά και ethically grown βαμβάκι επίσης κάνουν τα διαφορά. Σίγουρα είναι καλύτερες επιλογές, αλλά όχι η καλύτερη και σίγουρα όχι αυτή που θα σώσει τον πλανήτη. Κάποτε είχαμε την πολυτέλεια να μιλάμε για ethical fashion και δημιουργούσαμε capsule γκαρνταρόμπες. Τώρα δεν έχουμε χρόνο.
Το καμπανάκι για ριζική αλλαγή χτυπάει από το 2021, τη χρονιά που φτάσαμε να καταναλώνουμε τους πόρους της γης πολύ πριν λήξει το έτος. Τώρα είναι αργά.
Πώς τα ξέρουμε όλα αυτά; Επειδή αν κάτι σιχαίνομαι περισσότερο είναι τους «ψεκασμένους» και τα fake news, ακολουθώντας μόνο τα μονοπάτια της επιστήμης και του ορθολογισμού, θα σας πω ότι δεν μιλάμε καν για κοινά μυστικά. Μιλάμε για γεγονότα. Για έγκυρες πληροφορίες που είναι προσβάσιμες και ανοιχτές σε όλους μας. Αρκεί κανείς να πληκτρολογήσει overshoot.footprintnetwork.org για να επιβεβαιώσει την κατάσταση. Χρησιμοποιούμε πολλά περισσότερα από αυτά που χρειαζόμαστε και αυτό έχει ως αποτέλεσμα την αφαίμαξη των πόρων της γης. Που την αφήνουμε πολύ νωρίς μέσα στον χρόνο «high & dry». Είναι σαν να μη μας φτάνει αυτός ο κόσμος – έτσι γρήγορα που τον «καταναλώνουμε».
Το degrowth (αποανάπτυξη) είναι μονόδρομος. Έτσι όπως το καταλαβαίνω εγώ με την απλή μου σκέψη, ή θα συνεχίζουμε να παράγουμε και να καταναλώνουμε προϊόντα με τη συχνότητα που το κάνουμε τώρα και θα οδηγηθούμε σε ένα βέβαιο δυστοπικό μέλλον ή σύντομα θα ακολουθήσουμε τους πυλώνες του degrowth, για τους οποίους οι επιστήμονες και οι οικονομολόγοι έχουν μιλήσει εκτεταμένα τα τελευταία χρόνια.
ΤΙ ΕΙΝΑΙ Η ΑΠΟΑΝΑΠΤΥΞΗ;
Και αφού σας έχω κάνει όλη αυτή την εισαγωγή, πάμε να δούμε τι είναι το degrowth. Σε πρώτη φάση, το degrowth αναφέρεται σε μια δίκαιη και δημοκρατική μείωση της παραγωγής και της κατανάλωσης, που στοχεύει στην ανθρώπινη ευημερία και στην αποκατάσταση της οικολογικής ισορροπίας. Σημαίνει να παράγουμε και να καταναλώνουμε λιγότερο, αλλά καλύτερα. Να επικεντρωνόμαστε στην ποιότητα ζωής αντί για την ποσότητα των αγαθών. Το degrowth είναι η μετάβαση από μια οικονομία βασισμένη στην εκμετάλλευση και την ανάπτυξη, σε μια οικονομία που προάγει τη συνεργασία, τη φροντίδα και την οικολογική ισορροπία.
Η αποανάπτυξη προτείνει να ξανασκεφτούμε τι σημαίνει πραγματική πρόοδος. Αντί για περισσότερα χρήματα και υλικά αγαθά, να επιδιώκουμε χρόνο, υγεία, κοινοτική ευημερία και ένα σταθερό κλίμα.
Ξέρω ότι μπορεί ακόμα κι αυτά να σας μπερδεύουν. Κι εγώ όσο διάβαζα, έβλεπα βίντεο και παρακολουθούσα διάφορα content formats για να καταλάβω τι είναι το degrowth, διαπίστωνα ότι η απάντηση δεν είναι μια και δεν είναι σαφής. Πέρα από το πρόβλημα της υπερβολικής θεωρίας, το μοντέλο της αποανάπτυξης δεν είναι ένα, αλλά αλλάζει ανάλογα με το τμήμα στο οποίο αναφέρεται κάθε φορά. Και όσο κι αν οι ειδικοί εκεί έξω θεωρητικοποιούν το επιούσιο, το βασικό που πρέπει να κρατήσετε είναι ότι δεν μας παίρνει άλλο να παράγουμε ανεξέλεγκτα.
Παλιά παίρναμε ένα (εδώ βάλτε οτιδήποτε), αν χαλούσε το φτιάχναμε. Από τα χρόνια του ΠΑΣΟΚ και έπειτα (για να το πω και χιουμοριστικά), κάθε φορά που χαλάει κάτι απλώς παίρνουμε ένα καινούριο. Μας έμαθαν να σκεφτόμαστε με έναν τρόπο που δεν είναι βιώσιμος. Κάνει μια τρύπα ένα μπλουζάκι και το πετάμε, παίρνουμε άλλο. Έχουμε ένα ραντεβού και πηγαίνουμε και αγοράζουμε ρούχα «για την περίσταση». Και όλα αυτά χωλαίνουν και αλλάζει το ζητούμενο.
Θυμάστε που το ethical brand Patagonia παρουσίασε στην περιβόητη διαφημιστική καμπάνια του για το Black Friday ένα τζάκετ που έγραφε «Don’t buy this jacket»; Δεν ήταν τυχαίο. Ήταν ακραίο για τα μέχρι τότε δεδομένα, αλλά το μήνυμα του καταναλωτισμού το πέρασε.
Στην καμπάνια το brand σημείωσε μεταξύ άλλων: «Ήρθε η ώρα για εμάς ως εταιρεία να αντιμετωπίσουμε το θέμα του καταναλωτισμού και να το δούμε κατάματα. Το πιο δύσκολο και σημαντικό στοιχείο της πρωτοβουλίας Common Threads είναι το εξής: για να ελαφρύνουμε το περιβαλλοντικό μας αποτύπωμα, όλοι πρέπει να καταναλώνουμε λιγότερο. Οι επιχειρήσεις πρέπει να κατασκευάζουν λιγότερα πράγματα, αλλά υψηλότερης ποιότητας. Οι πελάτες πρέπει να σκέφτονται δύο φορές πριν αγοράσουν. Γιατί; Καθετί που φτιάχνουμε παίρνει κάτι από τον πλανήτη που δεν μπορούμε να επιστρέψουμε. Κάθε ρούχο της Patagonia, είτε είναι βιολογικό, είτε όχι, είτε χρησιμοποιεί ανακυκλωμένα υλικά, εκπέμπει πολλαπλάσια ποσότητα αερίων του θερμοκηπίου από το βάρος του, παράγει τουλάχιστον άλλο μισό ρούχο σε σκουπίδια και αντλεί άφθονες ποσότητες γλυκού νερού, που πλέον λιγοστεύουν παντού στον πλανήτη».
Και το να τα λέει αυτά ένα brand σε μια διαφημιστική καμπάνια μπορεί εκ πρώτης όψεως να μοιάζει παρανοϊκό ή να νομίζουμε ότι κάνει σαμποτάζ, ωστόσο το ίδιο το brand δεν το είδε έτσι. Το είδε σαν την ευνοϊκότερη συνθήκη για να πρωτοστατήσει και να ξεχωρίσει στον νέο κόσμο.
Η ΑΠΟΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΙΝΑΙ ΤΗΣ ΜΟΔΑΣ
Τώρα που μιλήσαμε για το πρόβλημα συγκεκριμένα στον κόσμο της μόδας, ας δούμε τι μπορεί να γίνει σε σχέση με το degrowth στο πλαίσιο της βιομηχανίας της. Τα βρετανικά Selfridges τον περασμένο Σεπτέμβριο εξήγγειλαν τον στόχο τους μέχρι το 2030, που λίγο-πολύ ήταν το μισό περίπου των εσόδων τους να προέρχεται από μεταπωλήσεις και επιδιορθώσεις. Δεν πιστεύω επίσης να ήσασταν από εκείνες που απόρησαν που ήρθε ξαφνικά στη Zara η ιδέα να κάνει ένα microsite μέσα στο διαδικτυακό της κατάστημα με μεταπώληση των ρούχων από παλιότερες σεζόν που έχουμε στην ντουλάπα μας. Δεν ήταν τυχαία αυτή η κομβική κίνηση του ισπανικού κολοσσού. Αν κάτι πρέπει να γίνει πυλώνας της αποανάπτυξης, αυτό είναι η κυκλική οικονομία. Προγράμματα ανακύκλωσης, upcycling και επιδιόρθωσης πρέπει να μπουν στον πυρήνα της βιομηχανίας της μόδας, δίνοντας τη δυνατότητα στους καταναλωτές να παρατείνουν τη ζωή των ρούχων τους αντί να τα αντικαθιστούν συνεχώς. Το ίδιο ισχύει και για τις αγορές δεύτερου χεριού, οι οποίες δεν είναι πια μια τάση, αλλά ένας από τους πιο ουσιαστικούς τρόπους να μειωθεί η περιττή παραγωγή. Εν τω μεταξύ, το μοντέλο της ενοικίασης και της ανταλλαγής ρούχων μπορεί να λειτουργήσει καταλυτικά στην αλλαγή των καταναλωτικών συνηθειών.
Οι βασικές έννοιες που μας φέρνουν κοντά στο degrowth αλλά και που είναι το ζητούμενο για να παραμείνει ένα brand επίκαιρο και επικερδές είναι οι εξής: swapping (ανταλλαγή), reselling (μεταπώληση), repairing (επιδιόρθωση), renting (ενοικίαση). Η αποανάπτυξη στη μόδα λοιπόν δεν είναι ένα ασαφές όραμα ή μια ουτοπία. Είναι ένας συγκεκριμένος, εφικτός δρόμος που απαιτεί αλλαγές τόσο από τις βιομηχανίες όσο και από εμάς τους καταναλωτές. Δεν μιλάμε απλά για slow fashion, αλλά για μια πραγματική επανατοποθέτηση του τρόπου που παράγουμε, αγοράζουμε και χρησιμοποιούμε τα ρούχα μας.
Η αποανάπτυξη σημαίνει πρωτίστως τη μείωση των συλλογών και των προϊόντων που παράγονται κάθε χρόνο.
Αντί να κατακλυζόμαστε από fast fashion σειρές που αλλάζουν κάθε λίγες εβδομάδες, οι εταιρείες καλούνται να επικεντρωθούν στη δημιουργία ανθεκτικών, διαχρονικών κομματιών που σχεδιάζονται με στόχο να κρατήσουν μια ζωή. Όπως συνέβαινε κάποτε, στα χρόνια της μαμάς μας ή καλύτερα της γιαγιάς μας. Αυτό, δε, μου το θύμισε η Josephine Philips, η δημιουργός του Sojo UK, της εταιρείας που έχει αναλάβει όλες τις επιδιορθώσεις των Selfridges, Marks and Spencer, Ganni, Arket και πολλών ακόμα μεγάλων πολυκαταστημάτων και brands στη Μεγάλη Βρετανία. Η ίδια σε μια ομιλία της στο TED Countdown Summit το 2023, με αφορμή το κίτρινο φόρεμα της γιαγιάς της, που το αγόρασε τη δεκαετία του ’50 στη Σιέρα Λεόνε και της το κληροδότησε πριν από μερικά χρόνια, αναφέρθηκε στο ότι δεν έχουμε συνηθίσει να δίνουμε αξία στα ρούχα που έχουμε.
Τα υλικά έχουν επίσης τεράστια σημασία.
Η προτεραιότητα θα πρέπει να δίνεται σε οργανικά, ανακυκλωμένα και βιοδιασπώμενα υφάσματα, ενώ η χρήση τεχνικών όπως η κοπή χαμηλών αποβλήτων, η ψηφιακή εκτύπωση και οι μέθοδοι βαφής χωρίς νερό μπορούν να μειώσουν δραστικά το περιβαλλοντικό αποτύπωμα της παραγωγής. Παράλληλα, η τεχνολογία ανοίγει νέους δρόμους με τη βιοτεχνολογία και τα εργαστηριακά παραγόμενα υλικά, όπως το vegan δέρμα από μύκητες, που υπόσχονται μια νέα εποχή βιωσιμότητας.
Ένας ακόμα καθοριστικός παράγοντας είναι η τοπική παραγωγή. Όσο κι αν μας αρέσει η γρήγορη και φθηνή μόδα, η αλήθεια είναι ότι αυτή βασίζεται στη μεταφορά πρώτων υλών και προϊόντων σε τεράστιες αποστάσεις, με ό,τι αυτό συνεπάγεται για τις εκπομπές άνθρακα. Μια βιομηχανία που σέβεται πραγματικά το περιβάλλον οφείλει να εστιάζει στη συνεργασία με τοπικές κοινότητες και τεχνίτες, ενισχύοντας τις τοπικές οικονομίες και μειώνοντας το ενεργειακό κόστος της μεταφοράς.
Το μανιφέστο του degrowth περιλαμβάνει δίκαιους μισθούς και ασφαλείς συνθήκες εργασίας. Κι αυτά δεν πρέπει να είναι διαπραγματεύσιμα. Η μόδα δεν μπορεί να «εξαγνιστεί» αν συνεχίζει να εκμεταλλεύεται εργατικά χέρια στις αναπτυσσόμενες χώρες.
Και παρότι η ατομική ευθύνη έχει αρνητικό πρόσημο στις μέρες μας –τόσο άστοχα που έχει χρησιμοποιηθεί στην πολιτική επικαιρότητα–, είναι επίσης ένας βασικός πυλώνας. Τι επιλέγουμε, τι ζητάμε και τι φοράμε εμείς οι καταναλωτές. Πρέπει να εγκαταλείψουμε την ανάγκη για συνεχείς αγορές.
- Να αποφεύγουμε τις παρορμητικές αγορές, να επιλέγουμε ποιοτικά και ανθεκτικά κομμάτια, να στηρίζουμε μικρές τοπικές επιχειρήσεις και second-hand αγορές.
- Να μάθουμε να φροντίζουμε τα ρούχα μας, να τα επιδιορθώνουμε, να τους δίνουμε δεύτερη ζωή, αντί να τα πετάμε.
- Να αγκαλιάσουμε τη λογική να δανειζόμαστε ή να ανταλλάσσουμε ρούχα, αντί να αγοράζουμε διαρκώς καινούρια.
Μη μασάτε από τις «ethical» διαφημιστικές καμπάνιες που μας υπόσχονται, για παράδειγμα, ότι ένα T-shirt από ανακυκλωμένο βαμβάκι θα σώσει τον πλανήτη.
Να υποστηρίζουμε εταιρείες που αποδεικνύουν έμπρακτα τη δέσμευσή τους στη βιωσιμότητα και να ζητάμε από αυτές περισσότερη διαφάνεια. Γιατί δεν ξέρω αν έχουμε επίγνωση όλοι ότι έχει σημασία πού δίνουμε τα λεφτά μας, αλλά και πώς φανταζόμαστε το μέλλον μας. Από τη φαντασία στην πράξη, ένα degrowth δρόμος.
Το θέμα αρχικά φιλοξενήθηκε στο InStyle Greece τεύχος 127 Απρίλιος 2025.