Degrowth Fashion: Η αποανάπτυξη ως απάντηση στη γρήγορη μόδα του αδηφάγου καπιταλισμού
Το Degrowth Fashion εξετάζει γιατί η βιομηχανία της μόδας χρειάζεται μια βαθιά αλλαγή, ώστε να αντιμετωπιστούν οι περιβαλλοντικές πιέσεις που δημιουργούν η υπερκατανάλωση και η γρήγορη μόδα. Στο…
Το Degrowth Fashion εξετάζει γιατί η βιομηχανία της μόδας χρειάζεται μια βαθιά αλλαγή, ώστε να αντιμετωπιστούν οι περιβαλλοντικές πιέσεις που δημιουργούν η υπερκατανάλωση και η γρήγορη μόδα.
Στο επίκεντρο βρίσκεται η αποανάπτυξη (degrowth): μια προσέγγιση που προκρίνει λιγότερη παραγωγή και κατανάλωση, δίνοντας προτεραιότητα στην ποιότητα και την οικολογική ισορροπία.
Παράλληλα, απευθύνει κάλεσμα σε καταναλωτές και εταιρείες να στραφούν σε βιώσιμες λύσεις, όπως η κυκλική οικονομία, η επιδιόρθωση και η ανταλλαγή ρούχων. Υπογραμμίζει επίσης πως χρειάζονται υπεύθυνες επιλογές που δεν επιβαρύνουν τον πλανήτη.
Διαβάστε παρακάτω
Η γη συνεχίζει να γυρίζει και ο κόσμος μεταβάλλεται μαζί της. Αυτό το γνωρίζουμε. Πριν από λίγες ημέρες, σε meeting της ομάδας του InStyle Greece, ενημερώθηκα για τις νέες αλλαγές στον χώρο του διαδικτύου. Για πρώτη φορά, ο τρόπος με τον οποίο καταναλώνονται στο ίντερνετ ειδήσεις, κείμενα, βίντεο, αγαθά και υπηρεσίες αλλάζει ριζικά. Μαζί του μετασχηματίζεται και ο τρόπος λειτουργίας των media. Μέσα σε αυτό το κύμα ήρθε και ένα δεύτερο, το degrowth στη μόδα, κι έτσι τα δύο μαζί μού έφεραν τρικυμία εν κρανίω.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΗ38ο Athens Fashion Week: Ολοκληρώθηκε με μεγάλη επιτυχία, διαμορφώνοντας το αύριο της μόδαςΓια να ξεκαθαρίσω τις σκέψεις μου και να βρω τις κατάλληλες λέξεις ώστε να μεταφέρω σωστά την πληροφορία, αποφάσισα να καταπιαστούμε αυτόν τον μήνα με ένα πιο τεχνικό ζήτημα, που έχει όμως μεγάλη σημασία.
ΕΜΠΡΟΣ, ΠΙΣΩ!
Ας γυρίσουμε στην αφετηρία, για να ξετυλίξουμε το νήμα από την αρχή. Πριν εμφανιστεί το «degrowth», και μάλλον ακόμη και σήμερα, η λέξη που ακούμε και διαβάζουμε διαρκώς είναι «growth»: ανάπτυξη. Στον καπιταλισμό που επικρατεί, αποτελεί το ιερό δισκοπότηρο των επιχειρήσεων· αυτό είναι γνωστό σε όλους. Θα έπρεπε επίσης να γνωρίζουμε ότι η παγκόσμια οικονομία έχει διογκωθεί με ταχύτητα μέσα στα τελευταία 50 χρόνια, όπως και οι περιβαλλοντικές καταστροφές. Η αδιάκοπη οικονομική μεγέθυνση στηρίζεται στην εξόρυξη ολοένα περισσότερων φυσικών πόρων. Την ίδια ώρα αυξάνονται οι εκπομπές άνθρακα και τα οικοσυστήματα αφανίζονται με ανησυχητικό ρυθμό. Χωρίς να θέλω να κάνω το κλίμα υπερβολικά βαρύ, το βασικό συμπέρασμα είναι πως η οικονομική ανάπτυξη με τη σημερινή της μορφή δεν συμβιβάζεται με τη βιωσιμότητα του πλανήτη.
Ίσως μου πείτε δικαιολογημένα πως αυτά τα γνωρίζετε ήδη, και γι’ αυτό εδώ και χρόνια μιλάμε για την πράσινη ανάπτυξη (green growth), την οποία πλέον εφαρμόζουμε. Το μοντέλο αυτό υποστηρίζει ότι η οικονομία μπορεί να συνεχίσει να αναπτύσσεται, ενώ παράλληλα μειώνονται οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις. Παρ’ όλα αυτά, σε παγκόσμια κλίμακα, με τα υβριδικά και ηλεκτρικά αυτοκίνητα ή τα ρούχα από ανακυκλωμένο βαμβάκι, το αποτέλεσμα ήταν να πέσουν οι εκπομπές σε ορισμένες χώρες και να ανέβουν σε άλλες.
Και λυπούμαστε που το λέμε, αλλά οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας δεν αποτελούν πανάκεια. Μπορούν να δώσουν λύσεις, ωστόσο για την κατασκευή των σχετικών τεχνολογιών απαιτείται εξόρυξη φυσικών πόρων, ενώ αυτές δεν αντισταθμίζουν τελικά τη συνεχή άνοδο της ενεργειακής ζήτησης.
Δεν μπορώ να εξηγήσω το Jevons Paradox , αφού δεν διαθέτω την απαιτούμενη ειδίκευση. Μπορώ, όμως, να μεταφέρω όσα λένε οι αναλυτές: ότι αποδεικνύει πως ακόμη και οι πιο αποδοτικές τεχνολογίες μπορεί να οδηγήσουν σε αυξημένη κατανάλωση, παρά σε μείωση. Η πράσινη ανάπτυξη μπορεί να γεννήθηκε με καλές προθέσεις και να μας χαροποίησε όλους όταν την ακούσαμε από τον Barack Obama, όμως σήμερα δεν επαρκεί για να αντιμετωπίσει τις σύγχρονες περιβαλλοντικές και οικονομικές προκλήσεις.
Κατά συνέπεια, όσο προχωρά η ανάπτυξη (growth), τόσο εντείνεται και η σπατάλη ενέργειας.
Η μεγέθυνση μιας οικονομίας σημαίνει ότι μεγαλώνει και η πληγή που ανοίγεται στη Γη. Δεν χρειάζεται πολλή σκέψη για να καταλάβουμε ότι το πρόβλημα παραμένει, όποια κι αν είναι η μέθοδος παραγωγής, όταν παράγονται μεγάλες ποσότητες. Είτε μιλάμε για «ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και πετρέλαιο», είτε για «αβοκάντο ή ζωικό κρέας», είτε για «βαμβακερά ή συνθετικά ρούχα».
Ο ΠΛΑΝΗΤΗΣ ΓΗ ΔΕΝ ΜΑΣ ΦΤΑΝΕΙ
Η σύνδεση των πηγών ενέργειας, του βιγκανισμού και της μόδας ίσως ακούγεται υπερβολική, όμως δικαιολογημένα τα έβαλα μαζί: και τα τρία αποτελούν πλευρές του ίδιου νομίσματος και λειτουργούν ως γρανάζια της οικονομίας. Είναι αυταπάτη να θεωρούμε ότι η υιοθέτηση μιας vegan διατροφής θα σώσει τον πλανήτη. Μια σύντομη έρευνα αρκεί για να φανεί πως η καθολική στροφή σε αυτόν τον τρόπο διατροφής μπορεί να έχει αρνητικές συνέπειες. Το αβοκάντο, που καταναλώνεται σε μεγάλες ποσότητες από vegans, χρειάζεται πολύ νερό για να παραχθεί, ενώ σε μέρη με εκτεταμένη καλλιέργεια, όπως το Μεξικό, η αυξημένη ζήτηση έχει ήδη δημιουργήσει περιβαλλοντικά προβλήματα, ανάμεσά τους και εξάντληση των υδάτινων αποθεμάτων. Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι είναι βιώσιμη η μανιώδης κατανάλωση κρέατος από τον σύγχρονο άνθρωπο. Η παραγωγή κρέατος, ιδίως από μεγάλα ζώα όπως τα βοοειδή, συγκαταλέγεται στις σημαντικότερες πηγές εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου. Παράλληλα, η εκτροφή ζώων χρειάζεται μεγάλες ποσότητες νερού, τροφής και γης, με σημαντική επιβάρυνση για το περιβάλλον.
Παρόμοια αυταπάτη είναι να πιστεύουμε ότι το μπλουζάκι Stella McCartney ή γενικότερα όσα φτιάχνονται από ανακυκλωμένα υλικά και ethically grown βαμβάκι αρκούν για να κάνουν τη διαφορά. Πρόκειται ασφαλώς για προτιμότερες επιλογές, όχι όμως για τις καλύτερες ούτε, βέβαια, για λύσεις που θα σώσουν τον πλανήτη. Παλαιότερα μπορούσαμε να συζητάμε με άνεση για ethical fashion και να φτιάχνουμε capsule γκαρνταρόμπες. Πλέον, δεν έχουμε χρόνο.
Από το 2021, όταν φτάσαμε να καταναλώνουμε τους πόρους της Γης πολύ πριν τελειώσει το έτος, χτυπά το καμπανάκι για ριζική αλλαγή. Πλέον είναι αργά.
Πού βασίζονται όλα αυτά; Απεχθάνομαι τους «ψεκασμένους» και τα fake news, γι’ αυτό ακολουθώ αποκλειστικά όσα λένε η επιστήμη και ο ορθολογισμός. Δεν πρόκειται για κάποια κοινά μυστικά, αλλά για δεδομένα και αξιόπιστες πληροφορίες, ανοιχτές και διαθέσιμες σε όλους. Μπορείτε να μπείτε στο overshoot.footprintnetwork.org και να διαπιστώσετε την κατάσταση. Καταναλώνουμε πολύ περισσότερα από όσα έχουμε ανάγκη, με συνέπεια να εξαντλούμε τους πόρους της γης. Έτσι, αφήνουμε τον πλανήτη «high & dry» πολύ νωρίς κάθε χρόνο. Είναι σαν να μη μας αρκεί ο κόσμος αυτός, αφού τον «καταναλώνουμε» τόσο γρήγορα.
Δεν υπάρχει εναλλακτική στον δρόμο της αποανάπτυξης (degrowth). Όπως το αντιλαμβάνομαι με την απλή μου σκέψη, έχουμε δύο επιλογές: είτε θα εξακολουθήσουμε να παράγουμε και να καταναλώνουμε με τον σημερινό ρυθμό, οδηγούμενοι σε ένα βέβαιο δυστοπικό μέλλον, είτε θα στραφούμε σύντομα στους πυλώνες του degrowth, τους οποίους επιστήμονες και οικονομολόγοι αναλύουν εκτενώς τα τελευταία χρόνια.
ΤΙ ΣΗΜΑΙΝΕΙ Η ΑΠΟΑΝΑΠΤΥΞΗ;
Μετά από αυτή την εισαγωγή, ας δούμε τι περιγράφει το degrowth. Αρχικά, ο όρος αφορά τη δίκαιη και δημοκρατική συρρίκνωση της παραγωγής και της κατανάλωσης, με στόχο την ανθρώπινη ευημερία και την επαναφορά της οικολογικής ισορροπίας. Με άλλα λόγια, χρειάζεται να φτιάχνουμε και να αγοράζουμε λιγότερα, δίνοντας όμως μεγαλύτερη έμφαση στην ποιότητα. Στο επίκεντρο μπαίνει η καλύτερη ζωή και όχι ο αριθμός των αγαθών. Το degrowth σηματοδοτεί τη μετάβαση από ένα οικονομικό σύστημα που στηρίζεται στην εκμετάλλευση και την ανάπτυξη σε ένα μοντέλο συνεργασίας, φροντίδας και οικολογικής ισορροπίας.
Η πρόταση της αποανάπτυξης είναι να επαναπροσδιορίσουμε την έννοια της προόδου. Η επιδίωξη δεν είναι να αποκτούμε περισσότερα χρήματα και υλικά αγαθά, αλλά να έχουμε χρόνο, υγεία, ευημερούσες κοινότητες και σταθερό κλίμα.
Καταλαβαίνω ότι όλα αυτά ίσως εξακολουθούν να σας φαίνονται περίπλοκα. Και εγώ, διαβάζοντας, βλέποντας βίντεο και παρακολουθώντας διάφορα content formats για να μάθω τι είναι το degrowth, συνειδητοποιούσα ότι δεν υπάρχει μία και ξεκάθαρη απάντηση. Εκτός από το ότι συχνά υπάρχει υπερβολική θεωρητικολογία, το μοντέλο της αποανάπτυξης έχει διαφορετικές εκδοχές ανάλογα με τον τομέα στον οποίο εφαρμόζεται. Όσο κι αν οι ειδικοί θεωρητικολογούν για το επιούσιο, το σημαντικό που χρειάζεται να θυμάστε είναι πως δεν μπορούμε πια να συνεχίσουμε την ανεξέλεγκτη παραγωγή.
Κάποτε, όταν κάτι χαλούσε, το επισκευάζαμε αντί να το αντικαταστήσουμε με καινούριο. Από την εποχή του ΠΑΣΟΚ και μετά, για να το πούμε και με χιούμορ, συνηθίσαμε να αγοράζουμε νέο κάθε φορά που κάτι παθαίνει ζημιά. Μάθαμε να λειτουργούμε με έναν μη βιώσιμο τρόπο. Αν ανοίξει μια τρύπα στο μπλουζάκι, το πετάμε και αγοράζουμε άλλο. Ακόμη και για ένα ραντεβού καταλήγουμε να ψωνίζουμε ρούχα «για την περίσταση». Όλα αυτά όμως δεν λειτουργούν και το ζητούμενο μετατοπίζεται.
Θυμάστε την περίφημη καμπάνια της ethical brand Patagonia για το Black Friday, όπου παρουσίασε ένα τζάκετ με το μήνυμα «Don’t buy this jacket»; Η επιλογή δεν έγινε τυχαία. Για τα δεδομένα εκείνης της εποχής ήταν ριζοσπαστική, όμως κατάφερε να αναδείξει το ζήτημα του καταναλωτισμού.
Στο πλαίσιο της καμπάνιας, το brand ανέφερε, μεταξύ άλλων: «Ήρθε η ώρα για εμάς ως εταιρεία να αντιμετωπίσουμε το θέμα του καταναλωτισμού και να το δούμε κατάματα. Το πιο δύσκολο και σημαντικό στοιχείο της πρωτοβουλίας Common Threads είναι το εξής: για να ελαφρύνουμε το περιβαλλοντικό μας αποτύπωμα, όλοι πρέπει να καταναλώνουμε λιγότερο. Οι επιχειρήσεις πρέπει να κατασκευάζουν λιγότερα πράγματα, αλλά υψηλότερης ποιότητας. Οι πελάτες πρέπει να σκέφτονται δύο φορές πριν αγοράσουν. Γιατί; Καθετί που φτιάχνουμε παίρνει κάτι από τον πλανήτη που δεν μπορούμε να επιστρέψουμε. Κάθε ρούχο της Patagonia, είτε είναι βιολογικό, είτε όχι, είτε χρησιμοποιεί ανακυκλωμένα υλικά, εκπέμπει πολλαπλάσια ποσότητα αερίων του θερμοκηπίου από το βάρος του, παράγει τουλάχιστον άλλο μισό ρούχο σε σκουπίδια και αντλεί άφθονες ποσότητες γλυκού νερού, που πλέον λιγοστεύουν παντού στον πλανήτη».
Μια τέτοια τοποθέτηση σε διαφημιστική καμπάνια από ένα brand ίσως αρχικά ακούγεται παράλογη ή σαν κίνηση αυτοϋπονόμευσης. Η εταιρεία, ωστόσο, δεν την αντιμετώπισε με αυτόν τον τρόπο: θεώρησε ότι οι συνθήκες ήταν ιδανικές για να πάρει πρωτοβουλία και να διακριθεί στον νέο κόσμο.
Η αποανάπτυξη είναι της μόδας
Αφού εξετάσαμε το πρόβλημα ειδικά στον χώρο της μόδας, μπορούμε τώρα να δούμε πώς εφαρμόζεται το degrowth στη βιομηχανία. Τον περασμένο Σεπτέμβριο, τα βρετανικά Selfridges ανακοίνωσαν ότι έως το 2030 περίπου τα μισά έσοδά τους θα προέρχονται από μεταπωλήσεις και επιδιορθώσεις. Ούτε θα πρέπει να σας φάνηκε παράξενο που η Zara δημιούργησε ξαφνικά microsite στο ηλεκτρονικό της κατάστημα, όπου μεταπωλούνται ρούχα παλαιότερων σεζόν που έχουμε ήδη στην ντουλάπα μας. Η καθοριστική αυτή κίνηση του ισπανικού κολοσσού είχε λόγο. Κεντρικό στοιχείο της αποανάπτυξης οφείλει να είναι η κυκλική οικονομία. Ανακύκλωση, upcycling και επισκευές χρειάζεται να ενταχθούν στον πυρήνα της μόδας, ώστε οι καταναλωτές να κρατούν τα ρούχα τους περισσότερο αντί να τα αλλάζουν διαρκώς. Το ίδιο σημαντικές είναι οι αγορές μεταχειρισμένων, που πλέον δεν αποτελούν απλώς τάση, αλλά έναν ουσιαστικό τρόπο περιορισμού της περιττής παραγωγής. Παράλληλα, η ενοικίαση και η ανταλλαγή ρούχων μπορούν να επιταχύνουν την αλλαγή στις καταναλωτικές μας συνήθειες.
Στο επίκεντρο του degrowth, αλλά και στα στοιχεία που μπορούν να κρατήσουν ένα brand επίκαιρο και κερδοφόρο, βρίσκονται οι εξής έννοιες: swapping (ανταλλαγή), reselling (μεταπώληση), repairing (επιδιόρθωση), renting (ενοικίαση). Επομένως, η αποανάπτυξη στη μόδα δεν αποτελεί ένα αόριστο όνειρο ούτε μια ουτοπία. Πρόκειται για μια εφαρμόσιμη και συγκεκριμένη πορεία, που προϋποθέτει αλλαγές τόσο από τη βιομηχανία όσο και από εμάς, τους καταναλωτές. Δεν περιορίζεται στο slow fashion· απαιτεί να ξανασκεφτούμε ουσιαστικά πώς παράγουμε, αγοράζουμε και χρησιμοποιούμε τα ρούχα.
Η αποανάπτυξη προϋποθέτει πρώτα απ’ όλα να περιοριστεί ο αριθμός των συλλογών και των προϊόντων που παράγονται κάθε χρόνο.
Οι εταιρείες καλούνται να αφήσουν πίσω τις συλλογές fast fashion που αλλάζουν κάθε λίγες εβδομάδες και να επενδύσουν σε διαχρονικά, ανθεκτικά ρούχα, φτιαγμένα για να διαρκέσουν μια ζωή. Αυτή ήταν η συνήθεια παλιότερα, την εποχή της μαμάς μας και, ακόμη περισσότερο, της γιαγιάς μας. Αυτό μου έφερε στον νου η Josephine Philips, δημιουργός της Sojo UK, η οποία έχει αναλάβει όλες τις επιδιορθώσεις για τα Selfridges, Marks and Spencer, Ganni, Arket και πολλά ακόμη μεγάλα πολυκαταστήματα και brands στη Μεγάλη Βρετανία. Μιλώντας στο TED Countdown Summit το 2023, αναφέρθηκε στην αξία που δεν έχουμε μάθει να δίνουμε στα ρούχα μας, με αφορμή το κίτρινο φόρεμα της γιαγιάς της: εκείνη το είχε αγοράσει στη Σιέρα Λεόνε τη δεκαετία του ’50 και της το κληροδότησε πριν από μερικά χρόνια.
Τα υλικά αποτελούν επίσης έναν ιδιαίτερα σημαντικό παράγοντα.
Πρώτη επιλογή χρειάζεται να είναι τα οργανικά, ανακυκλωμένα και βιοδιασπώμενα υφάσματα. Στην παραγωγή, τεχνικές όπως η κοπή με λιγότερα απόβλητα, η ψηφιακή εκτύπωση και η βαφή χωρίς νερό μπορούν να περιορίσουν δραστικά το περιβαλλοντικό αποτύπωμα. Παράλληλα, η πρόοδος της τεχνολογίας δημιουργεί νέες προοπτικές μέσω της βιοτεχνολογίας και των υλικών που παράγονται σε εργαστήρια, όπως το vegan δέρμα από μύκητες, ανοίγοντας τον δρόμο για μια νέα εποχή βιωσιμότητας.
Κομβικό ρόλο έχει και η παραγωγή σε τοπικό επίπεδο. Η γρήγορη και οικονομική μόδα μπορεί να μας ελκύει, όμως στηρίζεται στη μεταφορά προϊόντων και πρώτων υλών σε πολύ μεγάλες αποστάσεις, με επιπτώσεις στις εκπομπές άνθρακα. Για να σέβεται ουσιαστικά το περιβάλλον, η βιομηχανία οφείλει να συνεργάζεται με τοπικούς τεχνίτες και κοινότητες, ενδυναμώνοντας τις τοπικές οικονομίες και μειώνοντας την ενέργεια που απαιτεί η μεταφορά.
Το μανιφέστο του degrowth προβλέπει δίκαιους μισθούς και ασφαλείς συνθήκες εργασίας, χωρίς αυτά να μπαίνουν σε διαπραγμάτευση. Η μόδα δεν μπορεί να «εξαγνιστεί» όσο εξακολουθεί να εκμεταλλεύεται εργατικά χέρια στις αναπτυσσόμενες χώρες.
Η ατομική ευθύνη έχει σήμερα αρνητικό πρόσημο, και μάλιστα έχει αξιοποιηθεί άστοχα στην πολιτική επικαιρότητα, παραμένει όμως βασικός πυλώνας. Οι καταναλωτές χρειάζεται να αναλογιστούμε τι ζητάμε, τι επιλέγουμε και τι φοράμε, αφήνοντας πίσω την ανάγκη για συνεχείς αγορές.
- Ας αποφεύγουμε τις αγορές της στιγμής και ας επενδύουμε σε ποιοτικά, ανθεκτικά ρούχα, στηρίζοντας μικρές τοπικές επιχειρήσεις και την αγορά second-hand.
- Ας φροντίζουμε τα ρούχα μας και ας τα επιδιορθώνουμε, δίνοντάς τους δεύτερη ζωή αντί να τα πετάμε.
- Μπορούμε να προτιμούμε τον δανεισμό και την ανταλλαγή ρούχων αντί να αγοράζουμε ξανά και ξανά καινούρια.
Μην παρασύρεστε από τις «ethical» διαφημιστικές καμπάνιες που υπόσχονται, για παράδειγμα, ότι ένα T-shirt από ανακυκλωμένο βαμβάκι θα σώσει τον πλανήτη.
Ας στηρίζουμε επιχειρήσεις που αποδεικνύουν έμπρακτα ότι δεσμεύονται στη βιωσιμότητα και ας ζητάμε μεγαλύτερη διαφάνεια. Δεν ξέρω αν όλοι αντιλαμβανόμαστε πόσο μετρά τόσο το πού ξοδεύουμε τα χρήματά μας όσο και το πώς οραματιζόμαστε το μέλλον. Από τη φαντασία στην πράξη, ο δρόμος του degrowth είναι ένας.
Το θέμα αρχικά φιλοξενήθηκε στο InStyle Greece τεύχος 127 Απρίλιος 2025.
