Λέξεις: Γιάννης Γουλής
Εικόνα: pexels
Η μεταμόσχευση ήπατος αποτελεί μια από τις πιο σύνθετες χειρουργικές επεμβάσεις αλλά αποτελεί μια από τις πλέον σωτήριες επεμβάσεις αφού αφορά ασθενείς με παθήσεις του ήπατος σε προχωρημένο στάδιο, όπως χρόνια ηπατική ανεπάρκεια – κίρρωση τελικού σταδίου, ή οξεία ηπατική ανεπάρκεια (στην οποία μάλιστα το προσδόκιμο επιβίωσης, πολύ συχνά, είναι λίγες ημέρες) και καρκίνος ήπατος πρώιμου σταδίου.
Οι ασθενείς αυτοί εάν δεν μεταμοσχευτούν έχουν, τις περισσότερες φορές, προσδόκιμο επιβίωσης λιγότερο από ένα έτος.
Η πρώτη επιτυχής μεταμόσχευση ήπατος παγκοσμίως έγινε από τον Thomas Starzl στις ΗΠΑ το 1967. Στα εξήντα σχεδόν χρόνια που μεσολάβησαν από τότε ξετυλίγεται μια συναρπαστική ιστορία προόδου, θετικών εξελίξεων και επιτυχιών που έχει χαρίσει ζωή σε εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπους σε πολλές χώρες, σε όλο τον κόσμο.
Ιδιαίτερα στη διάρκεια των τελευταίων είκοσι πέντε ετών η επιβίωση μετά τη μεταμόσχευση ήπατος έχει βελτιωθεί εντυπωσιακά. Μετά από επιτυχή μεταμόσχευση ήπατος τα ποσοστά ετήσιας επιβίωσης είναι πλέον πάνω από 90% και τα ποσοστά δεκαετούς επιβίωσης φτάνουν το 75%.
Είχα την τύχη να έρθω, στα πρώτα βήματά μου στην Ιατρική, σε επαφή με την ομάδα που διενήργησε την πρώτη επιτυχή μεταμόσχευση ήπατος στην Ελλάδα το 1991, στο Ιπποκράτειο Νοσοκομείο Θεσσαλονίκης, με επικεφαλής τον πατέρα της μεταμόσχευσης ήπατος στη χώρα μας καθηγητή Αντώνη Αντωνιάδη.
Η ομάδα αυτή έστησε το Μεταμοσχευτικό Κέντρο Ήπατος της Θεσσαλονίκης που λειτουργεί αδιάλειπτα για 35 χρόνια πλέον και έχει πραγματοποιήσει μέχρι σήμερα οχτακόσιες μεταμοσχεύσεις ήπατος.
Στην Αθήνα, παρόλο που αντίστοιχες προσπάθειες μεταμόσχευσης ήπατος για αρκετά χρόνια δεν είχαν μακροημερεύσει, στη διάρκεια των τελευταίων ετών το Μεταμοσχευτικό Κέντρο Ήπατος έχει μια πολύ καλή πορεία και έτσι τα δυο αυτά κέντρα – της Θεσσαλονίκης και της Αθήνας – ενισχύουν τη θέση της χώρας μας στον τομέα αυτόν διεθνώς.
Η εμπειρία από την επαφή μου με το πρωτόγνωρο, εκείνα τα χρόνια, επίτευγμα της Ιατρικής ήταν καταλυτική για τη μετέπειτα πορεία μου. Εμπνεύστηκα από το έργο της μεταμοσχευτικής ομάδας, εκπαιδεύτηκα στη μεταμόσχευση και τολμώ να πω ότι έτσι νοηματοδοτήθηκε η σχέση μου με την ιατρική και η στάση μου στη ζωή.
Έχω την τιμή να κατέχω εδώ και κάποια χρόνια τη θέση του Διευθυντή Ηπατολογίας του Μεταμοσχευτικού Κέντρου Ήπατος της Θεσσαλονίκης. Στη διάρκεια όλων αυτών των ετών το Ιπποκράτειο Νοσοκομείο Θεσσαλονίκης και η Δ Παθολογική Κλινική ΑΠΘ έχουν εξελιχθεί σε κέντρο αναφοράς για ασθενείς με προχωρημένη ηπατική νόσο – κίρρωση που έχουν ανάγκη μεταμόσχευσης ήπατος.
Έχουμε αναπτύξει ένα δίκτυο συνεργασίας με ηπατολογικά κέντρα σε όλη την Ελλάδα, που μας παραπέμπουν ασθενείς προκειμένου να αξιολογήσουμε την ανάγκη μεταμόσχευσής τους, την ένταξή τους σε λίστα μεταμόσχευσης ήπατος και την προετοιμασία τους για το χειρουργείο.
Αυτό σημαίνει ότι η ομάδα μας πρέπει να είναι σε θέση να αντιμετωπίσει σημαντικές επιπλοκές που παρουσιάζουν αυτοί οι ασθενείς, ούτως ώστε να βρίσκονται στη βέλτιστη δυνατή κατάσταση όταν οδηγηθούν στη χειρουργική επέμβαση.
Απαιτείται, ως εκ τούτου, στενή συνεργασία με ιατρούς πολλών διαφορετικών ειδικοτήτων – όπως καρδιολόγων, πνευμονολόγων, ακτινολόγων, αναισθησιολόγων, εντατικολόγων – που θα βοηθήσουν σημαντικά ώστε να αποφασίσουμε από κοινού ότι δεν υπάρχουν αντενδείξεις για ένα τόσο μεγάλο χειρουργείο και ότι ο ασθενής μπορεί να ενταχθεί στη λίστα μεταμόσχευσης.
Πολύ σημαντική είναι η ενημέρωση και η ψυχολογική προετοιμασία του ασθενούς και του περιβάλλοντός του, για τις προσδοκίες αλλά και για την αναγκαία υποστήριξη που απαιτείται μετά την μεταμόσχευση. Έχουμε διαμορφώσει, δηλαδή, ένα ευρύ δίκτυο λειτουργών υγείας πολλών ειδικοτήτων, που πρέπει να επικοινωνούν τακτικά, να παρέχουν τις εξειδικευμένες γνώσεις τους, να συνομιλούν και να συναποφασίζουν.
Καθοριστικό ρόλο στη λειτουργία αυτής της ευρείας ομάδας έχουν οι νοσηλευτές και νοσηλεύτριες συντονισμού μεταμοσχεύσεων που είναι παρόντες και παρούσες σε κάθε βήμα λειτουργίας του μεταμοσχευτικού κέντρου και αποτελούν την καρδιά αυτής της ομάδας. Τα μέλη αυτής της ομάδας μπορεί μέσα στη νύχτα να βρεθούν σε ένα περιφερειακό νοσοκομείο για να παραλάβουν το πολύτιμο μόσχευμα. Ακόμα κι αν αυτή η νύχτα είναι η νύχτα της Πρωτοχρονιάς.
Δύο ακόμη σημαντικοί τομείς της δραστηριότητας της ηπατολογικής ομάδας στο μεταμοσχευτικό κέντρο είναι: η διαχείριση ασθενών με οξεία ηπατική ανεπάρκεια που έχουν ανάγκη επείγουσας μεταμόσχευσης ήπατος και η παρακολούθηση των μεταμοσχευμένων ασθενών από τις πρώτες μετεγχειρητικές μέρες και για πολλά χρόνια μετά.
Στην οξεία ηπατική ανεπάρκεια η αιφνίδια δυσλειτουργία του ήπατος μπορεί να οδηγήσει έναν, υγιή μέχρι τότε, άνθρωπο στην ανάγκη επείγουσας μεταμόσχευσης ήπατος μέσα σε λίγες μέρες. Ο ασθενής, που μπορεί να βρίσκεται σε οποιοδήποτε ελληνικό νοσοκομείο, πρέπει άμεσα να αξιολογηθεί από το κέντρο μας, να υποστηριχθεί κατάλληλα και να αποφασισθεί αν υπάρχει ανάγκη επείγουσας μεταμόσχευσης ήπατος στην Ελλάδα ή στο εξωτερικό.
Συντονίζω αυτή την επικοινωνία τα τελευταία είκοσι πέντε χρόνια και μπορώ να πω ότι θυμάμαι ατομικά κάθε μια από τις δεκάδες περιπτώσεις που κληθήκαμε να διαχειριστούμε, την ενέργεια που καταβάλλει όλη η ομάδα, την αδρεναλίνη που ανεβαίνει στα ύψη αλλά και τη χαρά και τη μοναδική συγκίνηση που νιώθουμε όταν όλο αυτό πετυχαίνει.
Η παρακολούθηση, από την άλλη, των ασθενών που μεταμοσχεύθηκαν με επιτυχία και συνεχίζουν να ζουν, κυριολεκτικά μια καινούργια ζωή για πολλά χρόνια μετά, είναι πολύ σημαντική. Η ομορφότερη μέρα της εβδομάδας μου είναι η Τρίτη που εξετάζουμε αυτούς τους ασθενείς.
Δεν μπορώ να περιγράψω με λόγια τη χαρά που νιώθουμε όταν βλέπουμε τους ανθρώπους αυτούς που είχαν έρθει τόσο κοντά στο θάνατο, τώρα να χαίρονται, υγιείς πια, τη νέα ζωή τους και να την επανανοηματοδοτούν. Ατέλειωτες είναι οι ιστορίες των ανθρώπων που θα μπορούσα να αφηγηθώ.
Μία από αυτές τις ιστορίες είναι ένας νέος άνθρωπος τριάντα τριών ετών που μεταμοσχεύθηκε στο κέντρο μας, σε ηλικία μόλις έξι μηνών, και τον παρακολουθούμε μέχρι σήμερα στα ιατρεία μας.
Μια άλλη ιστορία είναι ένα κορίτσι από ακριτική περιοχή της Ελλάδας που μεταμοσχεύτηκε σε ηλικία δεκατεσσάρων ετών και μας στέλνει ευχετήρια μηνύματα στην ημερομηνία του χειρουργείου γιατί εκείνη την ημέρα θεωρεί ότι είναι, πλέον, τα γενέθλιά της.
Μια άλλη ιστορία είναι μια γυναίκα που νοσηλευόταν σε βαριά κατάσταση για τρεις μήνες και όταν η μεταμόσχευση πέτυχε μπόρεσε να ζήσει και να μεγαλώσει το εξάχρονο παιδί της. Και τόσες άλλες ιστορίες…
Ταυτοχρόνως οι ανάγκες οικονομικής υποστήριξης όλου αυτού του εγχειρήματος, από την πολιτεία, ήταν διαχρονικά και παραμένουν ανεκπλήρωτες. Αλλά αυτό είναι μια άλλη ιστορία…
Η ενασχόληση με την μεταμόσχευση ήπατος απαιτεί αφιέρωση, δεν έχει ωράρια, Σαββατοκύριακα και αργίες. Οι στενοί μου άνθρωποι γνωρίζουν πολύ καλά ότι ένα τηλεφώνημα μπορεί να ανατρέψει όλο το πρόγραμμά μας. Απαιτείται συνεχής ενημέρωση, συνεχής εκπαίδευση για αυτόν τον τομέα της ιατρικής που διαρκώς εξελίσσεται. Πολλές φορές τα περιστατικά είναι περίπλοκα και βαριά που δεν έχουν πάντα ευτυχή κατάληξη και μπορεί να οδηγήσουν σε μεγάλες απογοητεύσεις.
Μαθαίνεις να διαχειρίζεσαι τις αποτυχίες σου, γιατί υπάρχουν και αυτές αναπόφευκτα, και παλεύεις κάθε μέρα να βελτιωθείς για να τις υπερπηδήσεις. Η διαχείριση της αποτυχίας, της ματαίωσης μιας μεγάλης προσπάθειας είναι και αυτή ένα εξαιρετικό μάθημα που μου έχει δώσει αυτή η δουλειά.
Γεννιέται λοιπόν το ερώτημα; γιατί να ασχοληθείς με τη μεταμόσχευση ήπατος; Πρέπει να είναι κανείς «άγιος» για να το κάνει; Μετά από όλα αυτά τα χρόνια ενασχόλησης σε αυτό τον τομέα ξεκάθαρα απαντώ όχι. Η ηθική ανταμοιβή που παίρνεις όταν αυτό το μεγάλο εγχείρημα πετυχαίνει κι είσαι κι εσύ μέλος αυτής της ομάδας που κυριολεκτικά χαρίζει νέα, όμορφη, ποιοτική, μακρόχρονη ζωή σε ένα άνθρωπο, που θα ζούσε πολύ λίγο αν δεν μεταμοσχευόταν δεν μπορεί να συγκριθεί με οποιαδήποτε χαρά που μπορείς να πάρεις.
Τολμώ να πω ότι κάθε φορά νιώθεις σαν ένας μικρός «θεός». Κι αυτό δεν είναι ατομική υπόθεση. Καταλαβαίνεις ότι τα μεγάλα επιτεύγματα στην ιατρική και ιδιαίτερα σε αυτόν τον χώρο είναι αποτέλεσμα μιας καλά συντονισμένης ομάδας και δεν αποτελούν κατόρθωμα ενός ανθρώπου.
Αυτή η αντίληψη ότι μόνο η ομαδική δουλειά μπορεί να επιφέρει αποτελέσματα ήταν στο επίκεντρο της προσπάθειας που είχε ξεκινήσει στη Θεσσαλονίκη πριν τριάντα πέντε χρόνια και αποτέλεσε τον λόγο της μακρόχρονης και σταθερής του επιτυχίας. Διαμόρφωσε την επαγγελματική συνείδηση όλων όσων έχουμε εμπλακεί σε αυτό το εγχείρημα και πολλαπλασιάζει την ηθική ικανοποίηση που λαμβάνει ο καθένας και η καθεμία ξεχωριστά.
Και δουλεύοντας σε μια πανεπιστημιακή κλινική, η μεταμόσχευση ήπατος αποτελεί για μένα τον καλύτερο τρόπο να διδάξω και να μεταφέρω ό,τι έμαθα και ό,τι κέρδισα από όλα αυτά τα χρόνια και να εμπνεύσω κάποιους, κάποιες να ενταχθούν σε αυτή την σπουδαία προσπάθεια.
Και μην ξεχνάμε ότι θα πρέπει να αποτίσουμε φόρο τιμής και να υποβάλουμε τον σεβασμό μας στους ανθρώπους που αποφασίζουν να δωρίσουν τα δικά τους όργανα ή τα όργανα των αγαπημένων τους. Χάρη σε αυτούς τους ανθρώπους μπορούμε και έχουμε τη δύναμη να συνεχίσουμε να παλεύουμε για να σώσουμε συνανθρώπους μας.
Μια Βρετανίδα καθηγήτρια, που υπήρξε μέντοράς μου, είπε: «Η μεταμόσχευση ήπατος των ασθενών μας είναι ο λόγος που με κάνει να ξυπνάω κάθε πρωί»!
Προσυπογράφω!
*Ο Γιάννης Γουλής είναι Καθηγητής Γαστρεντερολογίας ΑΠΘ, Διευθυντής –Ηπατολόγος Μονάδας Μεταμόσχευσής Ήπατος, ΓΝΘ Ιπποκράτειο.