Είναι 05:47 το πρωί, μια Τετάρτη του Μάη, και οι πρώτες πορτοκαλί αχτίδες του ήλιου απλώνονται στον ουρανό, καλωσορίζοντας μια νέα μέρα στο Ρίο ντε Τζανέιρο. Παρακολουθώ τον ήλιο να ανατέλλει αργά πάνω από τον Ατλαντικό Ωκεανό από την κορυφή του βουνού «Δύο Αδέλφια» (Two Brothers) της πόλης. «Είμαστε στη θέση των VIP», μου λέει η ξεναγός μου, η Άνα Λίμα, καθώς καθόμαστε στο γρασίδι.
Μόνο που αυτή η VIP θέση κάθε άλλο παρά πριβέ είναι. Εκεί κοντά, εκατοντάδες τουρίστες από την Αγγλία, τη Γαλλία, τις ΗΠΑ, τη Γερμανία, την Αργεντινή αλλά και από άλλα μέρη της Βραζιλίας είναι στριμωγμένοι για να απολαύσουν το ίδιο θέαμα. Μάλιστα, ένας που μόλις έφτασε φωνάζει: «Ρε φίλε, έχει περισσότερο κόσμο εδώ παρά στα κλαμπ!».
Για να βρεθώ εδώ, ξύπνησα στις 03:30 το χάραμα, ώστε να γίνω ένα με τις εκατοντάδες των άλλων επισκεπτών που είχαν ήδη κατακλύσει το Βιντιγκάλ, μία από τις πιο γνωστές λαϊκές γειτονιές και φαβέλες του Ρίο. Όλοι περιμέναμε στην ουρά για να ανεβούμε με μηχανάκια-ταξί στην κορυφή του βουνού. Ανέβηκα στη δική μου μηχανή, χωρίς κράνος, σε έναν δρόμο γεμάτο σπίτια που έμοιαζαν στοιβαγμένα το ένα πάνω στο άλλο, και μετά περπάτησα για περίπου μία ώρα σε ένα μονοπάτι μέσα από την πυκνή τροπική βλάστηση του Ατλαντικού.
Τα τελευταία χρόνια, αυτή η πεζοπορία, και γενικότερα οι φαβέλες του Ρίο, έχουν γίνει ένα από τα πιο hot τουριστικά αξιοθέατα της πόλης.
Για δεκαετίες, αυτές οι πυκνοκατοικημένες κοινότητες αποτελούσαν απαγορευμένη ζώνη για τους ξένους λόγω της κακής τους φήμης και της εγκληματικότητας. Ωστόσο, μια επιχείρηση της αστυνομίας για την «ειρήνευση» των φαβελών του Ρίο ξεκίνησε κατά τη διάρκεια του Παγκοσμίου Κυπέλλου του 2014 και των Ολυμπιακών Αγώνων του 2016. Μέχρι το 2024, τα επίσημα στοιχεία έδειξαν ότι το Βιντιγκάλ και η Ροσίνια (η μεγαλύτερη φαβέλα της χώρας) δέχτηκαν περισσότερους ξένους τουρίστες από ό,τι το περίφημο άγαλμα του Χριστού Λυτρωτή και τα πασίγνωστα σκαλιά Σελαρόν (Selarón Steps).
Σε μια εποχή που πολλοί ταξιδιώτες αναζητούν αυθεντικές και ουσιαστικές πολιτισμικές εμπειρίες, το να περπατάς πάνω-κάτω στα στενά των φαβελών, να βλέπεις πού συχνάζουν οι ντόπιοι, πού παίζουν με τα παιδιά τους και πώς φαίνεται η πόλη από τους λόφους, αποκαλύπτει μια πλευρά του Ρίο που δεν πρόκειται να γνωρίσεις ποτέ αν περιοριστείς στις κοσμικές παραλίες και τα κλασικά μνημεία. Και αυτή την εμπειρία δεν την ψάχνουν πια μόνο οι απλοί τουρίστες.
Μέσα στους τελευταίους μήνες και μόνο, η Ισπανίδα σούπερ σταρ Rosálιa και ο Άγγλος ποδοσφαιριστής Jesse Lingard φάνηκαν να εξερευνούν τις φαβέλες του Ρίο. Μάλιστα, ο κόσμος κάνει πλέον ουρές για ώρες σε μια ταράτσα της Ροσίνια για να ζήσει ένα από τα πιο viral trends της πόλης: ένα drone που απομακρύνεται (zoom out) για να σε βγάλει βίντεο με φόντο το εντυπωσιακό, κυματιστό τοπίο της φαβέλας.
«Ήθελα να το επισκεφτώ γιατί μου αρέσει να γνωρίζω την πραγματικότητα πέρα από την επιφάνεια», λέει η Ιζαμπέλ Φερνάντες, μια επισκέπτρια από την Πορτογαλία που εξερεύνησε πρόσφατα το Βιντιγκάλ με το γκρουπ της Λίμα. «Όχι από φθηνή “τουριστική” περιέργεια, αλλά επειδή πιστεύω ότι κάθε μέρος έχει τις δικές του ιστορίες, τους δικούς του ανθρώπους, τη δύναμη, τις δυσκολίες αλλά και τη δική του ομορφιά».
Μετά όμως από ένα συμβάν πυροβολισμών στο Βιντιγκάλ, ορισμένοι ταξιδιώτες ξανασκέφτονται πλέον σοβαρά το αν θα έπρεπε καν να επισκέπτονται αυτές τις γειτονιές.
Είναι ασφαλής ο τουρισμός στις φαβέλες;
Η Άντζελ Ντζόκου από το Έντμοντον του Καναδά ανυπομονούσε να κάνει την πεζοπορία της ανατολής στο βουνό «Δύο Αδέλφια» με την παρέα της, κατά τη διάρκεια του εβδομαδιαίου ταξιδιού της στο Ρίο. Όμως, μια εβδομάδα πριν από την επίσκεψή της τον Απρίλιο, περίπου 200 πεζοπόροι εγκλωβίστηκαν στην κορυφή του βουνού όταν ξέσπασαν πυροβολισμοί στο Βιντιγκάλ, κατά τη διάρκεια επιχείρησης της αστυνομίας εναντίον μελών του καρτέλ «Comando Vermelho». «Οι φίλοι δεν ήθελαν να έρθουν γιατί ανησυχούσαν για το ρίσκο με τις φαβέλες, τον κίνδυνο και την εγκληματικότητα», λέει η Ντζόκου.
Η Ντάρια Κουρπιέφσκα από την Πολωνία έκανε την πεζοπορία τον Μάρτιο και δήλωσε ξαφνιασμένη όταν έμαθε για το περιστατικό με τους πυροβολισμούς, ειδικά από τη στιγμή που της είχαν πει ότι το Βιντιγκάλ είναι μία από τις πιο ασφαλείς φαβέλες του Ρίο. «Θα μπορούσε να είναι η δική μου παρέα στη θέση τους», είπε. «[Η επίσκεψη σε μια φαβέλα] μπορεί να κυλήσει εντελώς ομαλά, να είσαι ασφαλής και να περάσεις καλά, αλλά [όπως έδειξαν οι πυροβολισμοί], απέχεις μόλις ένα χιλιοστό από το να στραβώσει κάτι άσχημα».
Καθώς η Κουρπιέφσκα κατέβαινε το βουνό μέσα στο σκοτάδι, πέρασε από μια παιδική χαρά όπου παιδάκια έπαιζαν δίπλα σε μια ομάδα ανδρών που κρατούσαν όπλα. «Αυτό με αναστάτωσε λιγάκι», παραδέχτηκε.
Σύμφωνα με τη Μαριάνα Καβαλκάντι, καθηγήτρια αστικών σπουδών στο Κρατικό Πανεπιστήμιο του Ρίο ντε Τζανέιρο, ο φόβος για τη βία στις φαβέλες δεν είναι κάτι καινούργιο, αλλά μια καθημερινή πραγματικότητα για τους κατοίκους. «Αυτές οι ανταλλαγές πυρών στις φαβέλες γίνονται σχεδόν κάθε μέρα, για όσο θυμάμαι τον εαυτό μου να ζει εδώ», λέει.
Ωστόσο, η Καβαλκάντι επισημαίνει ότι πλέον πέφτουν πολύ λιγότερες σφαίρες στις φαβέλες της Νότιας Ζώνης (South Zone) σε σχέση με το παρελθόν, ειδικά σε περιοχές όπως η Ροσίνια και το Βιντιγκάλ, και σε αυτό έχει βοηθήσει εν μέρει η παρουσία των τουριστών. Μάλιστα, η ίδια τονίζει ότι, αν και η βία στις φαβέλες μπορεί να κρύβει κινδύνους για τους ντόπιους κατοίκους, κατά ειρωνικό τρόπο οι φαβέλες ίσως είναι τελικά πιο ασφαλείς περιοχές για τους τουρίστες σε σχέση με δημοφιλή μέρη όπως η Κοπακαμπάνα (όπου μένει η ίδια), καθώς τα καρτέλ απαγορεύουν τα εγκλήματα εις βάρος των τουριστών.
«Δεν πρόκειται να σε ληστέψουν, δεν πρόκειται να σε βιάσουν και δεν πρόκειται να σου συμβεί τίποτα κακό αυτού του είδους», ξεκαθαρίζει η Καβαλκάντι.
Κατά τη διάρκεια της περιήγησής της στο Βιντιγκάλ, η Φερνάντες ενημερώθηκε για τα διάφορα κοινωνικά προγράμματα της γειτονιάς και ξεναγήθηκε σε έναν κοινοτικό λαχανόκηπο. «Ένιωσα ασφαλής και ευπρόσδεκτη, κάτι που έρχεται σε πλήρη αντίθεση με τα διάφορα στίγματα που δυστυχώς εξακολουθούν να αναπαράγονται για το τι σημαίνει φαβέλα», καταλήγει.
Είναι ηθικό να επισκέπτεται κανείς τις φαβέλες;
Καθώς ο ήλιος έκαιγε πλέον πάνω από το βουνό «Δύο Αδέλφια», η Λίμα μάς οδήγησε κάτω στο Βιντιγκάλ για ένα παραδοσιακό πρωινό pão com ovo (ψωμάκι με αυγό) και μια βόλτα στον λαβύρινθο των στενών και των σκαλοπατιών της φαβέλας, που ήταν γεμάτα γκράφιτι. Αυτός ο βιωματικός περίπατος μέσα στη φαβέλα ήταν προαιρετικός μετά την πεζοπορία της ανατολής, και η Ντζόκου επέλεξε να μην τον κάνει όταν πήγε. «Το να πηγαίνεις στις φαβέλες απλώς για να βγάλεις φωτογραφίες και να χαζεύεις τους ανθρώπους που ζουν εκεί, νομίζω ότι είναι λίγο προβληματικό», εξήγησε.
Η Κουρπιέφσκα ένιωθε την ίδια ανησυχία κατά την πρώτη της επίσκεψη στο Βιντιγκάλ για ένα πάρτι ηλεκτρονικής μουσικής, το λεγόμενο “Rave in Rio”. «Εδώ ζουν τόσοι πολλοί άνθρωποι. Είναι εντάξει με το να ερχόμαστε εμείς;» αναρωτήθηκε. «Μήπως τους ενοχλούμε;»
Οι προβληματισμοί για το αν οι ταξιδιώτες πρέπει ή όχι να επισκέπτονται τις φαβέλες υπάρχουν εδώ και χρόνια. Κατά τη διάρκεια του Παγκοσμίου Κυπέλλου του 2014 και των Ολυμπιακών Αγώνων του 2016, η έντονη αστυνομική παρουσία έκανε τις φαβέλες αρκετά ασφαλείς για εξερεύνηση, όμως πολλοί τουρίστες τις γύριζαν μέσα σε τζιπ 4×4, θυμίζοντας σαφάρι, πράγμα που προκάλεσε αντιδράσεις και επικρίσεις για «τουρισμό της φτώχειας».
«Όταν ξεκίνησε όλο αυτό, δεν υπήρχαν και πολλές επιλογές για να μπει κανείς μέσα. Τώρα πια υπάρχουν τόσες εναλλακτικές για να γνωρίσεις τις φαβέλες», λέει η Καβαλκάντι, αναφερόμενη στις οργανωμένες πεζοπορίες, τα βίντεο με drone, τα παρατηρητήρια όπου οι ταξιδιώτες πληρώνουν είσοδο, καθώς και τις εκδηλώσεις καποέιρα και μουσικής. «Δεν χρειάζεται πια να είσαι, ξέρεις, ο λευκός “γκρίνγκο” μέσα σε ένα τζιπ».
Η Καβαλκάντι είχε παλιότερα τις αμφιβολίες της για τα τουρ στις φαβέλες, αλλά άλλαξε γνώμη κατά τη διάρκεια μιας έρευνας στη φαβέλα Κανταγκάλο (Cantagalo) του Ρίο, όταν συνειδητοποίησε ότι οι ντόπιοι δεν έδειχναν να ενοχλούνται από τους τουρίστες που τους κοιτούσαν. Αντίθετα, πολλοί από αυτούς θέλουν τον τουρισμό, καθώς τα χρήματα των ξένων έχουν γίνει σημαντική πηγή εισοδήματος για τους οδηγούς μηχανών-ταξί, τους ξεναγούς, τους πωλητές αναμνηστικών και τα δημοφιλή εστιατόρια των φαβελών.
Η γοητεία της φαβέλας
Για τον Ούγκο Ολιβέιρα, ερευνητή, ξεναγό και διευθυντή ενός εκπαιδευτικού κέντρου στο Μόρο ντα Προβιντένσια (Morro da Providência), η επίσκεψη σε μια φαβέλα δεν είναι απλώς ηθική, αλλά και καθοριστική για να κατανοήσει κανείς την ιστορία της χώρας και της πόλης. «Αν θέλεις να μιλήσεις για τη Βραζιλία χωρίς να γνωρίζεις τη φαβέλα, απλά δεν γίνεται», λέει χαρακτηριστικά.
Η γειτονιά του Ολιβέιρα, το Μόρο ντα Προβιντένσια, βρίσκεται στο κέντρο της πόλης, στην περιοχή που είναι γνωστή ως «Μικρή Αφρική» του Ρίο. Ιδρύθηκε το 1888 και ήταν η πρώτη φαβέλα της Βραζιλίας – ένας τόπος όπου πρώην σκλάβοι και άποροι άνθρωποι μπορούσαν να εγκατασταθούν χωρίς να έχουν στην κατοχή τους γη. Τις επόμενες δεκαετίες, οι φαβέλες υπέφεραν από την έλλειψη δημοτικών υπηρεσιών, όπως το ηλεκτρικό ρεύμα και η αποχέτευση, ενώ κατά τις δεκαετίες του ’60 και του ’70, δεκάδες φαβέλες καταστράφηκαν και εκατοντάδες χιλιάδες κάτοικοι εκτοπίστηκαν.
Ο Ολιβέιρα υποστηρίζει ότι η άνοδος του τουρισμού στις φαβέλες αποδεικνύει πως αυτές οι κοινότητες έχουν τη δική τους θέση στην πόλη, όπως κάθε άλλη γειτονιά. «Το να μην προωθούμε μια τουριστική δραστηριότητα εδώ, είναι σαν να αποδεχόμαστε ότι δεν είμαστε κομμάτι της πόλης», τονίζει.
Παράλληλα, μια επίσκεψη σε μια φαβέλα μπορεί να αναδείξει τους αναρίθμητους τρόπους με τους οποίους οι κάτοικοί τους έχουν επηρεάσει τη βραζιλιάνικη κουλτούρα.
Από τη σάμπα μέχρι τη μουσική baile funk και το καποέιρα, οι φαβέλες γέννησαν και αποτέλεσαν το μέρος για μερικά από τα πιο αναγνωρίσιμα πολιτιστικά προϊόντα της Βραζιλίας. Το να επισκέπτεται κανείς τα μέρη όπου γεννήθηκαν αυτές οι τέχνες βοηθά τους ταξιδιώτες να τις καταλάβουν καλύτερα ή ακόμα και να τις μάθουν οι ίδιοι, όπως συνέβη στην περίπτωση της Rosália, η οποία κατά την επίσκεψή της έκανε ένα αυτοσχέδιο μάθημα χορού passinho.
«Η ζωή στις φαβέλες και στις παρυφές των πόλεων σήμερα διαμορφώνει τους κανόνες της αισθητικής, της γλώσσας και της μόδας», λέει ο Ολιβέιρα. «Αν θέλεις να είσαι “cool” άνθρωπος, με τον τρόπο που είναι cool οι άνθρωποι στη Βραζιλία, [πρέπει να επισκεφτείς μια φαβέλα]».
Πώς να επισκεφτείς μια φαβέλα
«Το μεγάλο ζήτημα δεν είναι αν πρέπει ή όχι να πας στη φαβέλα, αλλά το πώς θα πας εκεί», λέει η Καβαλκάντι.
Η καθηγήτρια συμβουλεύει τους ταξιδιώτες να αναζητούν ξεναγούς ή κοινοτικούς συλλόγους που προέρχονται μέσα από την ίδια τη φαβέλα που επισκέπτονται, και να συμπεριφέρονται εκεί όπως θα συμπεριφέρονταν και στη δική τους γειτονιά. «Αν κάποιοι έβγαζαν φωτογραφίες ακριβώς έξω από την πόρτα σου, στοιχηματίζω ότι δεν θα σου άρεσε καθόλου. Οπότε, γιατί να το κάνεις εσύ αυτό εκεί;»
Είναι επίσης καλή ιδέα να προτιμάτε τις φαβέλες που είναι ανοιχτές και φιλόξενες προς τους τουρίστες. Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει οπωσδήποτε να κάνετε μια ιστορική ξενάγηση με τα πόδια. Ο Ολιβέιρα ενθαρρύνει τους επισκέπτες να ανέβουν με το δωρεάν τελεφερίκ του Μόρο ντα Προβιντένσια, να πάνε για μια συναυλία pagode (είδος σάμπα) ή να παρακολουθήσουν μια παρέλαση bloco κατά τη διάρκεια του Καρναβαλιού που περνά μέσα από τη φαβέλα.
Η Κουρπιέφσκα λέει ότι σχεδιάζει να επιστρέψει στο Ρίο και, αν επισκεπτόταν ξανά μια φαβέλα, θα το έκανε πηγαίνοντας μαζί με κάποιον που μένει εκεί. «Νομίζω ότι αυτός είναι ο καλύτερος τρόπος, γιατί δεν είναι “δήθεν” και είναι ό,τι πιο κοντινό στην πραγματική εμπειρία μπορείς να ζήσεις», αναφέρει.
Για την Κουρπιέφσκα, η επίσκεψη σε φαβέλα ήταν ο ιδανικός τρόπος για να καταλάβει την κουλτούρα της πόλης πολύ καλύτερα από ό,τι αν περιοριζόταν στα κλασικά τουριστικά αξιοθέατα, ακόμα κι αν κάποιες στιγμές την έκαναν να καρδιοχτυπήσει. «Μα δεν είναι αυτό το πραγματικό νόημα του ταξιδιού; Να βγαίνεις έξω και να βιώνεις πράγματα;» αναρωτιέται. «Αν δεν είχε αξία μια τέτοια αυθεντική εμπειρία, τότε θα μπορούσα απλώς να κάθομαι σπίτι μου και να μην πάω ποτέ στο Ρίο».
Πηγή: BBC